Oslo

Oslo — Norvegiyaning poytaxti va eng yirik şahri. U bir vaqtning özida kommuna va fyulke (okrug) hisoblanadi. Şahar 1624-yildan Kristianiya nomi bilan atalgan, Oslo nomi unga 1920-yillarda qaytarilgan.

Snorri Sturlusonning saga turkumiga köra, Oslo 1048-yilda (inglizça manbada — taxminan 1049-yilda) Harald III Qattiqqöl tomonidan asos solingan. Arxeologik qazişmalarda taxminan 1000-yilga oid xristian qabrlari topilgan, bu avvalroq şahar tipidagi aholi punkti bölganini körsatadi. Inglizça manbada şahar 1040-yilda Ánslo nomi bilan taşkil topgani, 1048-yilda savdo joyi (kaupstad) bölgani, 1070-yilda episkoplik markaziga aylangani aytiladi.

Qirol Xokon V davrida (1299–1319) Oslo poytaxt bölgan; u Akerşus qal'asini qurişni boşlagan. 1349-yilda Norvegiyaga vabo kirib, şaharga katta zarar yetkazdi. 1380-yildan Daniya bilan ittifoqda Oslo viloyat ma'muriy markazi darajasiga tuşdi.

Şahar yoğoç binolardan iborat bölgani uçun köp yonğin bölgan. Uç kun davom etgan 1624-yilgi yonğindan söng Daniya qiroli Kristian IV şaharni Akerşus qal'asi yaqinida qayta qurdirdi va uni öz şarafiga Kristianiya deb atadi. Eski Oslo esa çekka mavzega aylandi.

18-asrda Şimol uruşidan keyin kemasozlik va savdo hisobiga iqtisod ösdi. 1811-yilda universitet oçildi. 1814-yilda Norvegiya Daniyadan ajralib, Şvetsiya bilan ittifoqqa kirgaç, Kristianiya mustaqil qirollik poytaxti böldi. Şu davrda Qirol saroyi, Birja, Storting va Milliy teatr kabi binolar qurildi.

Rus tilidagi manbaga köra, şahar 1877-yilda imlo islohoti natijasida Kristianiya deb qayta nomlandi; 1924-yilda (inglizça manbada — 1925-yilda) Oslo nomi qaytarildi. 1948-yilda Aker kommunasi Oslo bilan birlaştirildi. 1940-yil 9-apreldan 1945-yil 8-maygaça şahar nemis qöşinlari tomonidan bosib olingan. 2011-yil 22-iyulda Oslo va Utoya orolida ikki terakt sodir bölib, 77 kişi halok böldi.

Oslo Norvegiyaning janubi-şarqida, Osloford eng şimoliy uçida joylaşgan. Şaharga 40 ta orol va 343 ta köl kiradi; hududdan Akerselva va Alna daryolari oqib ötadi. Şimol va şarqda örmonli tepaliklar (Marka) şaharni amfiteatr kabi örab turadi. Iqlimi dengiz iqlimiga yaqin: yoz salqin, qiş yumşoq va qorli.

Oslo kommunasi aholisi 2025-yilda 724 290 kişi, yirik şahar hududida 1 110 887 kişi bölgan. 2021-yil 1-yanvarda rus tilidagi manbada 697 010 kişi körsatilgan. Aholining deyarli 30 foizi kelgindilar; ular orasida Pokiston, Iroq va Şvetsiyadan kelganlar köp. Eng keng tarqalgan din — lyuteranlik; musulmonlar 7,38 foizni taşkil etadi, özini dinsiz deb hisoblovçilar 24,32 foiz.

Oslo — Norvegiyaning eng yirik iqtisodiy markazi, savdo, bank, sanoat va dengiz taşiş markazi. Port orqali mamlakat taşqi savdo yuklarining uçdan bir qismi ötadi. Oslo va uning atrofidagi korxonalar mamlakat sanoat mahsulotining 25 foizini beradi. Maşinasozlik, metallsozlik, kema ta'mirlaş, elektrotexnika, poligrafiya, oziq-ovqat va boşqa tarmoqlar rivojlangan. 2003-yilda şahar yalpi içki mahsuloti mamlakatning taxminan 17 foizini taşkil etgan. Şahar jahondagi eng qimmat şaharlardan biri sanalgan.

Şaharda Qirol saroyi, sobor, Milliy teatr, ratuşa, Akerşus qal'asi bor; ratuşada har yili Nobel tinçlik mukofoti topşiriladi. Asosiy köça — Karl Yuhan köçasi. Oslo universiteti, konservatoriya, opera va drama teatrlari, Norvegiya fanlar akademiyasi, Milliy galereya faoliyat yuradi. Muzeylar orasida Munk muzeyi, Kon-Tiki muzeyi, Fram muzeyi va Viking kemalari muzeyi maşhur. Metropoliten qurilgan, şaharda boğlar köp. 1952-yilda Oslo VI qişki Olimpiada öyinlariga mezbonlik qilgan.