Bokmål

Bokmål (norv. bokmål, «kitob tili») — norveg tilining ikki rasmiy yozma me'yoridan biri, ikkinçisi Nynorsk. U Daniya–Norvegiya ittifoqi davridagi daniya yozma tili asosida şakllangan.

Bokmål — daniya tilining norvegçalaştirilgan körinişi. U Norvegiya hukumati qoşidagi Norvegiya til kengaşi tomonidan tartibga solinadi. Unga yaqin, ança an'anaviy imlo me'yori odatda Riksmål deb ataladi va nodavlat Norvegiya til va adabiyot akademiyasi tomonidan tartibga solinadi. Akademiya Riksmålni 1950-yillardan beri rasmiy imloga xususiy muqobil sifatida yuritadi.

Bokmålni Norvegiya aholisining taxminan 90 foizi qöllaydi. Barça markaziy ommaviy axborot vositalari şu me'yorda çiqadi. 2022-yil yanvar holatiga köra, norvegiyalik maktab öquvçilarining 87,3 foizi bokmålni örganadi (rus tilidagi Vikipediya ma'lumoti). Çet ellik talabalar ham norveg tilining aynan şu şaklini köproq örganadi.

Oğzaki bokmålning umummamlakat talaffuz me'yori yöq, hukumat uni tartibga solmaydi. Har bir sözlovçiga öz mahalliy şevasi fonologiyasiga amal qiliş tavsiya etiladi. Şarqiy Norvegiyada şahar şarqiy norveg talaffuzi amalda oğzaki me'yor sifatida qabul qilingan. Stortingda hamda NRK va TV 2 kabi telekanallarda norveg tilining barça oğzaki körinişlari işlatiladi.

2021-yilda Storting qabul qilgan Til qonuni bokmål va nynorskning tengligini ta'minlaşni nazarda tutadi. Riksmålsforbundet bu qonunni Nynorskka ortiqça ustunlik beradi deb tanqid qilgan.

Bokmål imlosi bir neça islohot orqali şakllangan.

• 1907: ayrim sözlarda b, d, g harflari p, t, k bilan almaştirildi (masalan, gaden → gaten, kage → kake), ötgan zamon qöşimçasi -ede örniga -et böldi (kastede → kastet).
• 1917: aa örniga å yozila boşladi. Ayrim grammatik şakllar ixtiyoriy deb tan olindi. Köp özlaşma sözlar norvegça yozildi: çauffeur → sjåfør, chocolade → sjokolade, douche → dusj.
• 1938: islohot bokmål va nynorskni yaqinlaştirişga qaratildi. Ayrim ayol jinsidagi otlarda aniq birlik şakli -a bilan tugaydigan böldi (høna, nåla, bjørka), ba'zi sözlar diftong bilan yozildi (sten → stein).
• 1941: Milliy birlik hukumati islohoti uruşdan keyin bekor qilindi.
• 1959: darsliklar uçun qat'iyroq me'yorlar örnatildi, qöş imoli sözlar röyxati qisqartirildi.
• 1981: ayol jinsidagi otlarda aniq birlik şakli -en normativ deb tan olindi.
• 2005: asosiy va sözlaşuv şakllari orasidagi farq bekor qilindi, köp sözlaşuv şakllari rasmiy tilga kiritildi.

Taxminan 1300-yilgaça Norvegiyaning yozma tili boşqa qadimgi skandinav şevalaridan deyarli farq qilmagan. 1380-yilda Norvegiya Daniya bilan şaxsiy ittifoqqa kirdi va 1814-yilgaça Daniya–Norvegiya tarkibida böldi. Bu davrda yozma til sifatida daniya tili qaror topdi. 1814-yilga kelib köpçilik Norvegiya şaharlarida elita ona tili sifatida daniya–norveg koynesidan foydalanardi.

19-asrda Knud Knudsen daniya yozuvini norvegça talaffuzga moslaştirişni taklif qildi. Uning işi 1907 va 1917-yilgi islohotlar uçun muhim bölgan, şuning uçun u ba'zan «Bokmål otasi» deb ataladi. Henrik Ibsen va Bjørnstjerne Bjørnson kabi yozuvçilar daniya imlosiga amal qilgan, ammo öz-özidan norvegçalaşgan tilda yozgan.

Qadimgi skandinav tilida bókamál sözi lotin tili va çerkov xizmati tilini bildirgan. 1850-yillardan bogmaal va bogsprog sözlari yozma tilni ifodalagan. Riksmål nomi ingliz tilidagi manbaga köra 1899-yilda Bjørnson tomonidan taklif etilgan. 1929-yilda parlament yozma me'yorlar nomini özgartirdi: Riksmål örniga Bokmål, Landsmål örniga Nynorsk joriy etildi. 2017-yilda Riksmålsforbundet bokmål nomini «norveg» deb almaştirişni yoki eski Riksmål nomini qaytarişni taklif qildi, ammo bu nynorsk tarafdorlarining noroziligiga sabab böldi.

Bokmålda otlarning uç grammatik jinsi — erkak, ayol va örta jins farqlanadi. Bokmål me'yorlari şarqiy norveg şevalariga, ayniqsa Oslo atrofidagi şevalarga yaqin, biroq asosi daniyaça qolgan. Yozma daniya matnlari bokmål sözlovçilariga tuşunarli, lekin fonetik farqlar katta bölgani uçun oğzaki daniya nutqini tuşuniş qiyin. Bokmålda nynorskka qaraganda özlaşma sözlar köproq.

Hozirgi Oslo şevasi an'anaviy vikværsk (Oslofyord şevalari) bilan yozma daniya tili, keyinçalik Riksmål va Bokmålning qorişmasi hisoblanadi. Bokmål va Riksmål örtasidagi farqlar kamaygan, ularni amerika va britaniya inglizçasi farqiga öxşatiş mumkin.