Norvegiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 292–296-b. — ziyouz.com
Norvegiya (Norge), Norvegiya Qirolligi (Kongeriget Norge) — Şim. Yevropadagi davlat. Skandinaviya ya. o.ning ğarbiy va şim. qismida. Mayd. 387 ming km2. Aholisi 4,5 mln. kişi (2002). Poytaxti — Oslo ş. Ma'muriy jihatdan 19 fyulke (viloyat)ga, jumladan, fyulkega tenglaştirilgan Oslo ş.ga bölinadi. Şpitsbergen arxipelagi, Medvejiy, Yan Meyen va Buve o.lari ham N.ga karaydi.
Davlat tuzumi. N. — konstitutsiyali monarxiya. 1814 y. 17 mayda qabul qilingan N. Qirolligi konstitutsiyasi amal qiladi, unga keyinçalik tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — qirol (1991 y. 21 yanv.dan Xarald V). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni ikki palatali (yuqori palatasi lagting, quyi pala-tasi odelsting) parlament — storting amalga oşiradi. Ijroçi hokimiyat qirol qölida bölib, u Davlat kengaşi (hukumat)ni tayinlaydi.
Tabiati. N. — toğli ölka. Hududining qariyb 2/3 qismi dengiz sathidan 500 m dan baland; dengiz sohilidagina pasttekislik bor. Ğarbiy qir-ğoğida tik yon bağirli tor qöltiq (ford) köp. Yirik orollari — Lo-foten, Vesterolen, Senya, Mageryo va b. Hududining katta qismini Skandinaviya toğlari işğol qiladi (eng baland joyi Galxyopiggen toği — 2470 m). Foydali qazilmalari: temir, nikel, mis, titan, uran, molibden, kobalt va kumuş rudalari. Şim. dengizning quruklikka yaqin sayoz qismida neft va gaz konlari bor. Iklimi mö'tadil, şim. çekkasida subarktika, sohilida okean iklimi. Yanv. ning örtaça t-rasi şim.da —2—4°, jan. da 2°. Yozi salqin, tez-tez yomğir yoğadi. Yillik yoğin 1000—3000 mm. Muzliklarning umumiy maydoni 3000 km2 ga yaqinni taşkil etadi. Yirik daryolari — Glom-ma, Logen (Gudbransdal), Logen (Nu-medal). Katta gidroenergiya salohiya-tiga ega bölgan bu daryolar qor, yomğir va muzliklardan töyinadi. Eng katta köli — Myosa. Asosiy tuproği — yupqa tundra tuproği, jan.da toğ podzol tup-roği uçraydi. Mamlakat hududining 27% örmon. Yovvoyi hayvonlardan tulki, silovsin, rosomaxa, suvsar, los, buğu, quyon, tiyin, lemming va b. bor. Dengiz sohilida gala-gala quşlar, dengizlarda turli baliq va tyulen köp.
Aholisining 97% norveglar. Saamlar, kvenlar, şvedlar, danlar, ne-mislar va b. ham yaşaydi. Rasmiy til — norveg tili. Rasmiy din — lyuteranlik. Şahar aholisi 50%. Yirik şaharlari — Oslo, Bergen, Tronxeym va b.
Tarixi. N. hududida odam muzlik davridan keyingi asrlardan beri yaşaydi. Mil. av. 1-ming yillik örtalarida saam va german qabilalari yaşagan. Norveglarning hayoti azaldan dengiz b-n boğliq: mamlakatning nomi ham «norveg» — «şimoliy yöl», «dengiz yöli» ma'nosini bildiradi. 872 y. bi-rinçi norveg qiroli taxtga ötirdi. 8— 11-a.larda mohir dengizçi bölgan norveg vikinglari Islandiyaga, Grenlandiya sohillari va Şim. Atlantikadagi orollarga yetib borib, ularni mustamlakaga aylantirdilar. 11-a.da xristi-anlik joriy etildi, markazlaşgan monarxiya qaror topdi. 14- a. örtalarida tarqalgan vabo mamlakat xöjaligini, ijtimoiy va siyosiy xayotni izdan çiqardi, asta-sekin mustaqillik barbod bölişiga olib bordi. 1319 y. Şvetsiya, 1380 y. Daniya b-n ittifoq tuzdi. 1397 y. Kalmar ittifoqiga köra, N. Dani-yaga tobe bölib qoldi, 1537 y. Daniyaning viloyatiga aylandi.
1805—14 y.lardagi Angliyadaniya uruşi va hosilsizlik N.ni halokat yoqasiga keltirib qöydi, ön minglab kişi oçlikdan öldi. 1814 y. Kil sulh şartnomasiga köra, N. şvedlar mulki bölib qoldi. Bundan norozi bölgan norveg xalqi mustaqillik uçun kuraş boşladi. Öşa yil 17 mayda birinçi parlament (ta'sis majlisi) çaqiri-lib, konstitutsiya qabul qilindi va qirol saylandi. Şvetsiya-N. ittifoqi 1905 y.gaça amal qildi, N. içki mustakillikdan foydalandi. 1905 y. 7 iyunda storting Şvetsiya-N. ittifoqini bekor qildi.
l-jahon uruşida N. betaraflik e'lon qildi. 2-jahon uruşi boşlanişi b-noq N. betaraf ekanini bildirgan bölsa ham, 1940 y.da gitlerçilar Germaniyasi unga bostirib kirdi, N. hukumati Londonga köçdi. 1942 y. faşistlar N.da V. Kvisling boşçiligida sotqin hukumat tuzdi. Mamlakatda Qarşilik körsatiş harakati avj oldi. 1945 y. 8 mayda N. ozodlikka erişdi. Uruşdan keyingi yillarda mamlakat iqtisodiyotini qayta tiklaş va rivojlantirişga kirişildi. 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 10 iyunda örnatgan. Milliy bayrami — 17 may — Konstitutsiya kuni (1814).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. N. işçi partiyasi, 1887 y. asos solingan; Markaz partiyasi, 1920 y. taşkil etilgan; Taraqqiyot partiyasi, 1973 y. tuzilgan; Venstre, liberal partiya, 1884 y. asos solingan; Sotsialistik söl partiya, 1975 y. taşkil etilgan; Xristian xalq, partiyasi, 1933 y. tuzilgan.
Xeyre, konservativ partiya, 1884 y. asos solingan. N. kasaba uyuşmalari marka-ziy birlaşmasi, 1899 y. taşkil etilgan. Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi va Yevropa kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi.
Xujaligi. N. — rivojlangan indöst-rial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 28,6%, q.x. uluşi 2,9%. Dengiz kema qatnovi, baliq ovlaş, taşki savdoning roli katta.
Sanoat ning yetakçi tarmoqlari: elektr metallurgiya, elektr kimyo, sellyuloza-qoğoz, baliq sanoati, asosan taşki bozor uçun işlaydi. Içki bozorga xizmat qiladigan tarmoqlar orasida oziq-ovqat va yengil sanoat b-n birga maşinasozlik va metallsozlik durust taraqqiy etgan. Konçilikda temir va titan rudasi, kumir, neft va gaz qazib oliş katta urin tutadi. Elektr energiyaning 99% GESlarda hosil qilinadi (yiliga örtaça 122 mlrd. kVt-soat). Qora va rangli metallurgiya, kemasozlik, elektrotexnika, radiotexnika va yoğoçsozlik sanoati köproq rivojlangan. Axrli jon boşiga elektr energiyasi, sellyuloza-qoğoz mahsulotlari, ferroqotişma, alyuminiy i.ç. va kemasozlikda N. dunyoda ol-dingi örinlarda turadi.
Qişloq xöjaligi. Mamlakatning tabiiy şaroiti q.x. uçun juda noqulay. Toğ-toş köpligidan N. hudu-dining 3% ga yaqini haydaladi. Q.X., asosan, göşt-sut çorvaçiligiga ixti-soslaşgan. Dehqonçiligida yem-xaşak ekinlari, bir oz miqdorda ğalla (suli va arpa), kartoşka ekiladi. Çorvaçilikda yilqi, qoramol, qöy, çöçqa, parranda boqiladi. K-x. mamlakatning oziq-ovqatga bölgan ehtiyojini qondi-ra olmaydi. Möyna hayvonotçiligi, baliqçilik rivojlangan, örmonlarda köp miqdorda yoğoç tayyorlanadi.
Içki yuklar va taşqi savdo mahsulotlarining aksariyati dengiz kemalarida taşiladi. Dengiz savdo flotining tonnaji 38,3 mln. tonna dedveyt. Yirik portlari: Oslo, Bergen, Stavanger. T.y. uzunligi — 4 ming km, avtomobil yöllari 89,7 ming km. Asosiy aeroportlari — Fornebu (Oslo), Sulla (Stavanger) va Budyo. Çetga neft va tabiiy gaz, kemasozlik, sellyuloza-qoğoz va kimyo sanoati mahsulotlari, qora va rangli metallar, baliq mah-sulotlari çiqaradi. Çetdan maşina, mineral xom aşyo, avtomobillar oladi. Taşqi savdodagi asosiy hamkorlari: Buyuk Britaniya, Şvetsiya, GFR, Niderlandiya. Pul birligi — krona.
Tibbiy xizmati. N.da soğliqni saqlaş yuqori darajada taşkil etilgan. Tibbiy xizmat qiymatining 80% ijtimoiy suğurta hisobidan qoplanadi. Vraçlar un-tlarning tibbiyot f-tlarida tayyorlanadi. Sankt-Olafs-Kille, Sanneford, Larvik, Xanke balneo-logik kurortlari, ğarbiy sohilida Bergen dengiz böyi iklimiy şifoxonasi bor.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Dastlabki maktablar 12-a. boşlarida oçilgan. 1848 y. 7 yoşdan 13—14 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy etildi, 1968 y. 16 yoşgaça yetkazildi. Hoz. ta'lim tizimi maktabgaça tarbiya muassasalari, 6 y.lik kiçik va 3 y.lik yuqori majburiy maktablar, örta umumiy ta'lim maktabi — gimnaziyalar, hunar-texnikala örta maxsus öquv yurtlarini öz içiga oladi. Oslo, Bergen, Tronxeym, Tromsyodagi un-tlar, 10 ta in-t oliy ta'lim beradi.
Mamlakatdagi i.t.larni Fan va texnika davlat qömitasi hamda i.t.lar maslahat kengaşi muvofiklaştiradi. N. fan va adabiyot akademiyasi (1857), 300 dan ortiq ilmiy tadqiqot in-ti, sanoat va savdo firmalarining 300 lab., 40 ga yaqin ilmiy jamiyat va b. bor. Bundan taşqari, Oslo un-tida 90, Tronxeym un-tida 50 i.t. instituta va lab. iş olib boradi. Un-tlar huzurida yirik kutubxonalar va Oslo ş. kutubxonasi, N. xalq muzeyi (1894), un-t milliy osori atiqalar muzeyi, Mil-liy galereya, Amaliy san'at muzeyi, Zool. muzeyi va b. bor. Norveg vikinglarining kemalari, T.Xeyerdalning «Kon-Tiki» soli muzeyda saqlanayotir.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Eng yirik gaz. va jur. lari: «Adresseavisen» («Manzilli gazeta», kundalik gaz., 1767 y.dan), «Arbeyderbladet» («Işçilar gazetasi», kundalik gaz., 1884 y.dan), «Bergene arbeyderblad» («Bergen işçilar gazetasi», kundalik gaz., 1927 y.dan), «Verdene gang» («Harakatdagi dunyo», kundalik gaz., 1945 y.dan), «Vort land» («Bizning mamlakat», kundalik gaz., 1945 y.dan), «Dagbladet» («Kundalik gazeta», 1969 y.dan), «Morgenbladet» («Tonggi gazeta», kundalik gaz., 1819 y.dan), «Naşunen» («Millat», kundalik gaz., 1896 y.dan), «Norges indöst-ri» («Norvegiya sanoati», 2 haftada çiqadigan jur., 1920 y.dan), «Fremover» («Olğa», kundalik gaz., 1903 y.dan), «Xarstad tidende» («Xarstad gazetasi», kundalik gaz., 1887 y.dan), «Aktuelt perspektiv» («Dolzarb istiqbol», jur., 1963 y.dan), «Fri fagbevegelse» («Er-kin kasaba harakati», 2 haftada çiqa-digan jur., 1906 y.dan) va b. Norvegiya telegraf byurosi (NTB) — norveg gaz.larining aksiyadorlik jamiyati, 1867 y.da tuzilgan. N. davlat radioeşittiriş mahkamasi (1933 y.da asos so-lingan) mamlakatdagi radioeşitiriş va telekörsatuvlarni nazorat qiladi. Adabiyoti. Qad. norveg adabiyoti yodgorliklari deyarli saqlanib qolmagan. Oğzaki xalq afsonalari va qahramonlik qöşiqlari yozma adabiyotning ilk manbalari bölgan. «Tuşdagi şarpa» dostoni va «Qirol közgusi» aytişuvi (dialogi) 13-a.ga oid adabiy namunalardir. 14—15-a.larda ballada paydo böldi. Daniya hukmronligi davrida adabiyot tuşkunlikka uçradi, dan tili köp vaqt N.ning adabiy tili bölib turdi. 18-a. da milliy tuyğu kuçay-işi b-n norveg adabiyoti yuksala bor-di, dramaturgiya va lirika rivoj topdi. Norveg va dan madaniyatlarining atoqli namoyandalari — Skandinaviya teatrining ijodkori — L.Xolberg va şoir K.Tullin şu davrda faoliyat körsatdi. 1772 y. Ko-pengagenda norveg adabiyotini tiklaş maqsadida «Norveg jamiyati» tuzildi. Şu yili Yu.N.Brun birinçi milliy drama va N. madhiyasini yaratdi, K.Fasting, K. Friman milliy vatanpar-varlik ruhidagi şe'rlarini yezdi.
19-a. 1-yarmida tarix va folklorga qiziqiş kuçaydi, P.K.Asbyornsen va Y.E.Mu norveg xalq ertaklarini yi-ğib naşr etdilar, xalq qöşiklari va balladalarini yozib olişga kirişildi. Dramaturgiya va lirika rivojlandi. 50-y. larning 2-yarmida realizm xususi-yatlari paydo böldi (B.M.Byornsonning «Badjaxl Segurd» dramatik trilogiyasi, Ya.K.Kolletning «Amtmann qizlari» romani va b.). 70—90-y.larda tanqidiy realizm ustunlikka erişib, norveg adabiyotini jahon darajasiga kötardi. (G.Ibsen, B.M.Byornson, Yu.Li, A.Xyellann ijodi).
20-a. boşlarida Yu.Boyer, U.Duun, S.Unset kabi yozuvçilar adabiyotga kirib keldilar. S.Xyol, A.Omre, A.Sandemuse, T.Vesos, Yu.Borgen inson ruxiyatini teran aks ettirdilar. 2-jaxrn uruşi yillarida N. yozuvçilari faşizmga qarşi kuraşda qatnaşdilar, 300 ga yaqin yaşirin gaz. çikarib turildi. Uruşdan keyin yaratilgan köpgina asarlar Qarşilik körsatiş harakatiga bağişlandi. 70—90-yillarda ijod qilgan şo-irlar R.Yakobsen, Ya.Bryuxeym, A.Andersen atrof dunyo çigalliklarini tasvirladilar. G.Lyunde, E.Xovardsxolm va b. jamiyat illatlarini tanqid qildilar.
Me'morligi. Örta ayerlarda N.da yogoç me'morligi rivoj topdi, qöş sinçli çerkov («stavkirka»)larning öziga xos toifasi vujudga keldi (Urnes va Borgunnadagi çerkovlar). 12—16-a.lardagi ğiştli imoratlarda roman va gotika me'morligining ta'siri seziladi. Bergendagi 16-a. 2-yarmi va 17-a.ga mansub Rozenkrans minorasida Uyğoniş davri, Ser-Frundagi 18-a.ga oid çerkovda barokko va rokoko, Tronxeymdagi 19-a. ga mansub qirol qarorgohida klassitsizm me'morligi unsurlaridan foydalanildi. 19-a. me'morligida eklektizm (Byugdyo ya.o.dagi Oskarsxoll qasri, me'mor Yu.Nebelong), 20-a. boşlarida funksionalizm (Oslodagi «Skansen» restorani, me'mor L.Bakker) usullari ustunlik qildi. Keyingi ön yilliklarda Oslodagi ratuşa (me'morlar A.Arneberg va M.Poulson), «Viking» mehmonxonasi (me'mor K. Knutsen), Hukumat uyi (me'mor E.Vikşe), Xovikaddendagi muzey (me'morlar I.Eykvar, S.Engeb-retsen) binolari qurilişida öziga xos milliy me'moriy şakllar paydo böldi. Mahalliy xalq me'morligi an'analariga murojaat qilinib, mehmonxona, xususiy villalar, hovlili koşona uylar kurila boşlandi.
Tasviriy san'ati. Neolit va jez davrlarida qoyalarga işlangan rasmlar N. hududidagi eng qad. san'at yodgorliklaridir. 8-a. oxirida örta asr san'ati (yoğoç, fil suyagi öymakorligi va h.k.) tarkib topgan. 13—14-a.larda gotika uslubidagi tasviriy san'at rivojlandi. Haqiqiy norveg san'ati 19-a.da yuzaga keldi. Atoqli rassom Yu.Dal gözal manzaralar çizdi, A.Tidemann, X.Gude, F.Kollett, X.Bakker xalq hayotini tasvirladilar. 20-a. 1-yarmida monumental-bezak san'atining roli kuçaydi. Haykaltaroşlardan R. Lunne, G. Yanson maşhur böldi. 20-a.ning 2-yarmida abstraksionizm va turli modern oqimlari vujudga keldi. Amaliy san'at (metall buyumlar, jimjimador yoğoç anjomlar yasaş, gazlama, tör töqiş, kaştaçilik, kulollik) xalq orasida keng tarqalgan.
Musiqasi qadimda yuzaga kelgan. Öziga xos norveg xalq qöşiqlari (qahramonlik va muhabbat qöşiqlari, qissa-qöşiklar, çöpon va baliqçi qöşiklari), raqslar (xalling, springtar va b.), çolğu kuylari (lyuarslott va b.) keng yoyilgan. Azaliy çolğu asboblari — buk-kexorn (eçki şoxi), prillar (buqa şoxi), selye (nayning bir turi), xar-tingfele (ğijjakning bir turi) va b. 16-a.da sayyor baxşi (zingmeyster)lar, mohir skripkaçilar, organçilar bölgan. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida F.Grot, AFlintenberg, F.Fogel, L.M.Linneman kabi kompozitor, dirijyor va musiqa nazariyotçilari ijod qilgan. 1850— 60 y.larda X.Xyerulf, U.Bull, R.Nurdrok va b. milliy musiqa maktabini yaratdilar. E.Grig ijodi va ijtimoiy fa-oliyati musiqa madaniyati yuksalişiga katta ta'sir qildi. Kompozitor F. U. Valen zamonaviy norveg musiqasiga asos soldi. 20-a. örtalarida X.Severud, K.Eg-ge, E.Tveyt, L.Yensen, A.Yanson, L.Nilsen kabi kompozitorlar ijod qildilar. Osloda Norvegiya operasi (balet truppasi b-n), Oslo va Bergenda konservatoriya, Tronxeymda Oliy musiqa maktabi va b. bor.
Teatri. Milliy teatr faoliyati diniy va maişiy udumlarni sahnalaştirişdan boşlangan. 18-a. örtalarida Kristi-aniya (hoz. Oslo) va Bergenda havaskor teatr truppalari tuzildi. 1780 y. do-imiy teatr oçildi. 1899 y. Kristia-niyada barpo etilgan Milliy teatrda G.Ibsen, B. M. Byornson, U. Şekspir, F.Şiller, B.Şou asarlari qöyildi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida Kristianiya, Bergen, Tronxeym, Stavangerda yangi teatrlar barpo etildi. X.Krog, N.Grig va b. yozuvçilarning pyesalari sahnalaştirildi. 2-jahon uruşi (1939—45) davrida N. teatrlari inqirozga uçradi. Mamlakat ozod etilgaç, teatrlarda jahon va milliy mumtoz dramaturgiyasining asarlari körsatildi. Osloda aktyor va rej.lar tayyorlaydigan Davlat teatr maktabi (1953) bor.
Kinosi. 1908 y.dan kinofilmlar çikarila boşlandi. 20-y.larda çet el filmlariga taklidiy filmlar yaratilgan bölsa, 30-y.larda ötkir ijtimoiy va tarbiyaviy mavzularga murojaat etildi («Sayoq», «Torres Sner-tevold», rej. T.Ibsen). 40—60-y.larda Qarşilik körsatiş x,arakatiga bağişlangan filmlar — «Yaşaşni xoxlaymiz» (rej. U. Dalgar), «Qoçoqlar» (rej. T. San ne), «Töqqiz hayot» (rej. A.Skouen) N. kinosining katta yutuği böldi. Keyingi yillarda rej.lardan N.Myuller, N. Kristensen, T.Vibe-Myuller va b. riyokorona axloqni foş etuvçi filmlar yaratişdi. N.da huj-jatli, ilmiy ommabop (rej. P.Xest, A.Berg, T.Xeyerdal) va multiplikatsiya (rej. I. Kaprino) kinosi ham rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НОРВЕГИЯ (Norge), Норвегия Қироллиги (Kongeriget Norge) — Шим. Европадаги давлат. Скандинавия я. о.нинг ғарбий ва шим. қисмида. Майд. 387 минг км2. Аҳолиси 4,5 млн. киши (2002). Пойтахти — Осло ш. Маъмурий жиҳатдан 19 фюльке (вилоят)га, жумладан, фюлькега тенглаштирилган Осло ш.га бўлинади. Шпицберген архипелаги, Медвежий, Ян Мейен ва Буве о.лари ҳам Н.га карайди.
Давлат тузуми. Н. — конституцияли монархия. 1814 й. 17 майда қабул қилинган Н. Қироллиги конституцияси амал қилади, унга кейинчалик тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — қирол (1991 й. 21 янв.дан Харальд V). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни икки палатали (юқори палатаси лагтинг, қуйи пала-таси одельстинг) парламент — стортинг амалга оширади. Ижрочи ҳокимият қирол қўлида бўлиб, у Давлат кенгаши (ҳукумат)ни тайинлайди.
Табиати. Н. — тоғли ўлка. Ҳудудининг қарийб 2/3 қисми денгиз сатҳидан 500 м дан баланд; денгиз соҳилидагина пасттекислик бор. Ғарбий қир-ғоғида тик ён бағирли тор қўлтиқ (фьорд) кўп. Йирик ороллари — Ло-фотен, Вестеролен, Сенья, Магерё ва б. Ҳудудининг катта қисмини Скандинавия тоғлари ишғол қилади (энг баланд жойи Гальхёпигген тоғи — 2470 м). Фойдали қазилмалари: темир, никель, мис, титан, уран, молибден, кобальт ва кумуш рудалари. Шим. денгизнинг қурукликка яқин саёз қисмида нефть ва газ конлари бор. Иклими мўътадил, шим. чеккасида субарктика, соҳилида океан иклими. Янв. нинг ўртача т-раси шим.да —2—4°, жан. да 2°. Ёзи салқин, тез-тез ёмғир ёғади. Йиллик ёғин 1000—3000 мм. Музликларнинг умумий майдони 3000 км2 га яқинни ташкил этади. Йирик дарёлари — Глом-ма, Логен (Гудбрансдаль), Логен (Ну-медаль). Катта гидроэнергия салоҳия-тига эга бўлган бу дарёлар қор, ёмғир ва музликлардан тўйинади. Энг катта кўли — Мьёса. Асосий тупроғи — юпқа тундра тупроғи, жан.да тоғ подзол туп-роғи учрайди. Мамлакат ҳудудининг 27% ўрмон. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, силовсин, росомаха, сувсар, лось, буғу, қуён, тийин, лемминг ва б. бор. Денгиз соҳилида гала-гала қушлар, денгизларда турли балиқ ва тюлень кўп.
Аҳолисининг 97% норвеглар. Саамлар, квенлар, шведлар, данлар, не-мислар ва б. ҳам яшайди. Расмий тил — норвег тили. Расмий дин — лютеранлик. Шаҳар аҳолиси 50%. Йирик шаҳарлари — Осло, Берген, Тронхейм ва б.
Тарихи. Н. ҳудудида одам музлик давридан кейинги асрлардан бери яшайди. Мил. ав. 1-минг йиллик ўрталарида саам ва герман қабилалари яшаган. Норвегларнинг ҳаёти азалдан денгиз б-н боғлиқ: мамлакатнинг номи ҳам «норвег» — «шимолий йўл», «денгиз йўли» маъносини билдиради. 872 й. би-ринчи норвег қироли тахтга ўтирди. 8— 11-а.ларда моҳир денгизчи бўлган норвег викинглари Исландияга, Гренландия соҳиллари ва Шим. Атлантикадаги оролларга етиб бориб, уларни мустамлакага айлантирдилар. 11-а.да христи-анлик жорий этилди, марказлашган монархия қарор топди. 14- а. ўрталарида тарқалган вабо мамлакат хўжалигини, ижтимоий ва сиёсий хаётни издан чиқарди, аста-секин мустақиллик барбод бўлишига олиб борди. 1319 й. Швеция, 1380 й. Дания б-н иттифоқ тузди. 1397 й. Кальмар иттифоқига кўра, Н. Дани-яга тобе бўлиб қолди, 1537 й. Даниянинг вилоятига айланди.
1805—14 й.лардаги Англиядания уруши ва ҳосилсизлик Н.ни ҳалокат ёқасига келтириб қўйди, ўн минглаб киши очликдан ўлди. 1814 й. Киль сулҳ шартномасига кўра, Н. шведлар мулки бўлиб қолди. Бундан норози бўлган норвег халқи мустақиллик учун кураш бошлади. Ўша йил 17 майда биринчи парламент (таъсис мажлиси) чақири-либ, конституция қабул қилинди ва қирол сайланди. Швеция-Н. иттифоқи 1905 й.гача амал қилди, Н. ички мустакилликдан фойдаланди. 1905 й. 7 июнда стортинг Швеция-Н. иттифоқини бекор қилди.
l-жаҳон урушида Н. бетарафлик эълон қилди. 2-жаҳон уруши бошланиши б-ноқ Н. бетараф эканини билдирган бўлса ҳам, 1940 й.да гитлерчилар Германияси унга бостириб кирди, Н. ҳукумати Лондонга кўчди. 1942 й. фашистлар Н.да В. Квислинг бошчилигида сотқин ҳукумат тузди. Мамлакатда Қаршилик кўрсатиш ҳаракати авж олди. 1945 й. 8 майда Н. озодликка эришди. Урушдан кейинги йилларда мамлакат иқтисодиётини қайта тиклаш ва ривожлантиришга киришилди. 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 10 июнда ўрнатган. Миллий байрами — 17 май — Конституция куни (1814).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Н. ишчи партияси, 1887 й. асос солинган; Марказ партияси, 1920 й. ташкил этилган; Тараққиёт партияси, 1973 й. тузилган; Венстре, либерал партия, 1884 й. асос солинган; Социалистик сўл партия, 1975 й. ташкил этилган; Христиан халқ, партияси, 1933 й. тузилган.
Хейре, консерватив партия, 1884 й. асос солинган. Н. касаба уюшмалари марка-зий бирлашмаси, 1899 й. ташкил этилган. Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерацияси ва Европа касаба уюшмалари конфедерациясига киради.
Хужалиги. Н. — ривожланган индўст-риал-аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 28,6%, қ.х. улуши 2,9%. Денгиз кема қатнови, балиқ овлаш, ташки савдонинг роли катта.
Саноат нинг етакчи тармоқлари: электр металлургия, электр кимё, целлюлоза-қоғоз, балиқ саноати, асосан ташки бозор учун ишлайди. Ички бозорга хизмат қиладиган тармоқлар орасида озиқ-овқат ва енгил саноат б-н бирга машинасозлик ва металлсозлик дуруст тараққий этган. Кончиликда темир ва титан рудаси, кумир, нефть ва газ қазиб олиш катта урин тутади. Электр энергиянинг 99% ГЭСларда ҳосил қилинади (йилига ўртача 122 млрд. кВт-соат). Қора ва рангли металлургия, кемасозлик, электротехника, радиотехника ва ёғочсозлик саноати кўпроқ ривожланган. Ахрли жон бошига электр энергияси, целлюлоза-қоғоз маҳсулотлари, ферроқотишма, алюминий и.ч. ва кемасозликда Н. дунёда ол-динги ўринларда туради.
Қишлоқ хўжалиги. Мамлакатнинг табиий шароити қ.х. учун жуда ноқулай. Тоғ-тош кўплигидан Н. ҳуду-дининг 3% га яқини ҳайдалади. Қ.Х., асосан, гўшт-сут чорвачилигига ихти-сослашган. Деҳқончилигида ем-хашак экинлари, бир оз миқдорда ғалла (сули ва арпа), картошка экилади. Чорвачиликда йилқи, қорамол, қўй, чўчқа, парранда боқилади. К-х. мамлакатнинг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини қонди-ра олмайди. Мўйна ҳайвонотчилиги, балиқчилик ривожланган, ўрмонларда кўп миқдорда ёғоч тайёрланади.
Ички юклар ва ташқи савдо маҳсулотларининг аксарияти денгиз кемаларида ташилади. Денгиз савдо флотининг тоннажи 38,3 млн. тонна дедвейт. Йирик портлари: Осло, Берген, Ставангер. Т.й. узунлиги — 4 минг км, автомобиль йўллари 89,7 минг км. Асосий аэропортлари — Форнебу (Осло), Сулла (Ставангер) ва Будё. Четга нефть ва табиий газ, кемасозлик, целлюлоза-қоғоз ва кимё саноати маҳсулотлари, қора ва рангли металлар, балиқ маҳ-сулотлари чиқаради. Четдан машина, минерал хом ашё, автомобиллар олади. Ташқи савдодаги асосий ҳамкорлари: Буюк Британия, Швеция, ГФР, Нидерландия. Пул бирлиги — крона.
Тиббий хизмати. Н.да соғлиқни сақлаш юқори даражада ташкил этилган. Тиббий хизмат қийматининг 80% ижтимоий суғурта ҳисобидан қопланади. Врачлар ун-тларнинг тиббиёт ф-тларида тайёрланади. Санкт-Олафс-Килле, Саннефьорд, Ларвик, Ханке бальнео-логик курортлари, ғарбий соҳилида Берген денгиз бўйи иклимий шифохонаси бор.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Дастлабки мактаблар 12-а. бошларида очилган. 1848 й. 7 ёшдан 13—14 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий этилди, 1968 й. 16 ёшгача етказилди. Ҳоз. таълим тизими мактабгача тарбия муассасалари, 6 й.лик кичик ва 3 й.лик юқори мажбурий мактаблар, ўрта умумий таълим мактаби — гимназиялар, ҳунар-техникала ўрта махсус ўқув юртларини ўз ичига олади. Осло, Берген, Тронхейм, Тромсёдаги ун-тлар, 10 та ин-т олий таълим беради.
Мамлакатдаги и.т.ларни Фан ва техника давлат қўмитаси ҳамда и.т.лар маслаҳат кенгаши мувофиклаштиради. Н. фан ва адабиёт академияси (1857), 300 дан ортиқ илмий тадқиқот ин-ти, саноат ва савдо фирмаларининг 300 лаб., 40 га яқин илмий жамият ва б. бор. Бундан ташқари, Осло ун-тида 90, Тронхейм ун-тида 50 и.т. института ва лаб. иш олиб боради. Ун-тлар ҳузурида йирик кутубхоналар ва Осло ш. кутубхонаси, Н. халқ музейи (1894), ун-т миллий осори атиқалар музейи, Мил-лий галерея, Амалий санъат музейи, Зоол. музейи ва б. бор. Норвег викингларининг кемалари, Т.Хейердалнинг «Кон-Тики» соли музейда сақланаётир.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Энг йирик газ. ва жур. лари: «Адрессеависен» («Манзилли газета», кундалик газ., 1767 й.дан), «Арбейдербладет» («Ишчилар газетаси», кундалик газ., 1884 й.дан), «Бергене арбейдерблад» («Берген ишчилар газетаси», кундалик газ., 1927 й.дан), «Вердене ганг» («Ҳаракатдаги дунё», кундалик газ., 1945 й.дан), «Ворт ланд» («Бизнинг мамлакат», кундалик газ., 1945 й.дан), «Дагбладет» («Кундалик газета», 1969 й.дан), «Моргенбладет» («Тонгги газета», кундалик газ., 1819 й.дан), «Нашунен» («Миллат», кундалик газ., 1896 й.дан), «Норгес индўст-ри» («Норвегия саноати», 2 ҳафтада чиқадиган жур., 1920 й.дан), «Фремовер» («Олға», кундалик газ., 1903 й.дан), «Харстад тиденде» («Харстад газетаси», кундалик газ., 1887 й.дан), «Актуэльт перспектив» («Долзарб истиқбол», жур., 1963 й.дан), «Фри фагбевегельсе» («Эр-кин касаба ҳаракати», 2 ҳафтада чиқа-диган жур., 1906 й.дан) ва б. Норвегия телеграф бюроси (НТБ) — норвег газ.ларининг акциядорлик жамияти, 1867 й.да тузилган. Н. давлат радиоэшиттириш маҳкамаси (1933 й.да асос со-линган) мамлакатдаги радиоэшитириш ва телекўрсатувларни назорат қилади. Адабиёти. Қад. норвег адабиёти ёдгорликлари деярли сақланиб қолмаган. Оғзаки халқ афсоналари ва қаҳрамонлик қўшиқлари ёзма адабиётнинг илк манбалари бўлган. «Тушдаги шарпа» достони ва «Қирол кўзгуси» айтишуви (диалоги) 13-а.га оид адабий намуналардир. 14—15-а.ларда баллада пайдо бўлди. Дания ҳукмронлиги даврида адабиёт тушкунликка учради, дан тили кўп вақт Н.нинг адабий тили бўлиб турди. 18-а. да миллий туйғу кучай-иши б-н норвег адабиёти юксала бор-ди, драматургия ва лирика ривож топди. Норвег ва дан маданиятларининг атоқли намояндалари — Скандинавия театрининг ижодкори — Л.Хольберг ва шоир К.Туллин шу даврда фаолият кўрсатди. 1772 й. Ко-пенгагенда норвег адабиётини тиклаш мақсадида «Норвег жамияти» тузилди. Шу йили Ю.Н.Брун биринчи миллий драма ва Н. мадҳиясини яратди, К.Фастинг, К. Фриман миллий ватанпар-варлик руҳидаги шеърларини езди.
19-а. 1-ярмида тарих ва фольклорга қизиқиш кучайди, П.К.Асбьёрнсен ва Й.Э.Му норвег халқ эртакларини йи-ғиб нашр этдилар, халқ қўшиклари ва балладаларини ёзиб олишга киришилди. Драматургия ва лирика ривожланди. 50-й. ларнинг 2-ярмида реализм хусуси-ятлари пайдо бўлди (Б.М.Бьёрнсоннинг «Баджахл Сегурд» драматик трилогияси, Я.К.Коллетнинг «Амтманн қизлари» романи ва б.). 70—90-й.ларда танқидий реализм устунликка эришиб, норвег адабиётини жаҳон даражасига кўтарди. (Г.Ибсен, Б.М.Бьёрнсон, Ю.Ли, А.Хьелланн ижоди).
20-а. бошларида Ю.Бойер, У.Дуун, С.Унсет каби ёзувчилар адабиётга кириб келдилар. С.Хёль, А.Омре, А.Сандемусе, Т.Весос, Ю.Борген инсон рухиятини теран акс эттирдилар. 2-жахрн уруши йилларида Н. ёзувчилари фашизмга қарши курашда қатнашдилар, 300 га яқин яширин газ. чикариб турилди. Урушдан кейин яратилган кўпгина асарлар Қаршилик кўрсатиш ҳаракатига бағишланди. 70—90-йилларда ижод қилган шо-ирлар Р.Якобсен, Я.Брюхейм, А.Андерсен атроф дунё чигалликларини тасвирладилар. Г.Люнде, Э.Ховардсхолм ва б. жамият иллатларини танқид қилдилар.
Меъморлиги. Ўрта аерларда Н.да ёгоч меъморлиги ривож топди, қўш синчли черков («ставкирка»)ларнинг ўзига хос тоифаси вужудга келди (Урнес ва Боргуннадаги черковлар). 12—16-а.лардаги ғиштли иморатларда роман ва готика меъморлигининг таъсири сезилади. Бергендаги 16-а. 2-ярми ва 17-а.га мансуб Розенкранц минорасида Уйғониш даври, Сер-Фрундаги 18-а.га оид черковда барокко ва рококо, Тронхеймдаги 19-а. га мансуб қирол қароргоҳида классицизм меъморлиги унсурларидан фойдаланилди. 19-а. меъморлигида эклектизм (Бюгдё я.о.даги Оскарсхолль қасри, меъмор Ю.Небелонг), 20-а. бошларида функционализм (Ослодаги «Скансен» ресторани, меъмор Л.Баккер) усуллари устунлик қилди. Кейинги ўн йилликларда Ослодаги ратуша (меъморлар А.Арнеберг ва М.Поульсон), «Викинг» меҳмонхонаси (меъмор К. Кнутсен), Ҳукумат уйи (меъмор Э.Викше), Ховикаддендаги музей (меъморлар И.Эйквар, С.Энгеб-ретсен) бинолари қурилишида ўзига хос миллий меъморий шакллар пайдо бўлди. Маҳаллий халқ меъморлиги анъаналарига мурожаат қилиниб, меҳмонхона, хусусий виллалар, ҳовлили кошона уйлар курила бошланди.
Тасвирий санъати. Неолит ва жез даврларида қояларга ишланган расмлар Н. ҳудудидаги энг қад. санъат ёдгорликларидир. 8-а. охирида ўрта аср санъати (ёғоч, фил суяги ўймакорлиги ва ҳ.к.) таркиб топган. 13—14-а.ларда готика услубидаги тасвирий санъат ривожланди. Ҳақиқий норвег санъати 19-а.да юзага келди. Атоқли рассом Ю.Даль гўзал манзаралар чизди, А.Тидеманн, Х.Гуде, Ф.Коллетт, Х.Баккер халқ ҳаётини тасвирладилар. 20-а. 1-ярмида монументал-безак санъатининг роли кучайди. Ҳайкалтарошлардан Р. Лунне, Г. Янсон машҳур бўлди. 20-а.нинг 2-ярмида абстракционизм ва турли модерн оқимлари вужудга келди. Амалий санъат (металл буюмлар, жимжимадор ёғоч анжомлар ясаш, газлама, тўр тўқиш, каштачилик, кулоллик) халқ орасида кенг тарқалган.
Мусиқаси қадимда юзага келган. Ўзига хос норвег халқ қўшиқлари (қаҳрамонлик ва муҳаббат қўшиқлари, қисса-қўшиклар, чўпон ва балиқчи қўшиклари), рақслар (халлинг, спрингтар ва б.), чолғу куйлари (люарслотт ва б.) кенг ёйилган. Азалий чолғу асбоблари — бук-кехорн (эчки шохи), приллар (буқа шохи), селье (найнинг бир тури), хар-тингфеле (ғижжакнинг бир тури) ва б. 16-а.да сайёр бахши (зингмейстер)лар, моҳир скрипкачилар, органчилар бўлган. 18-а. охири — 19-а. бошларида Ф.Грот, АФлинтенберг, Ф.Фогель, Л.М.Линнеман каби композитор, дирижёр ва мусиқа назариётчилари ижод қилган. 1850— 60 й.ларда Х.Хьерульф, У.Булль, Р.Нурдрок ва б. миллий мусиқа мактабини яратдилар. Э.Григ ижоди ва ижтимоий фа-олияти мусиқа маданияти юксалишига катта таъсир қилди. Композитор Ф. У. Вален замонавий норвег мусиқасига асос солди. 20-а. ўрталарида Х.Северуд, К.Эг-ге, Э.Твейт, Л.Йенсен, А.Янсон, Л.Нильсен каби композиторлар ижод қилдилар. Ослода Норвегия операси (балет труппаси б-н), Осло ва Бергенда консерватория, Тронхеймда Олий мусиқа мактаби ва б. бор.
Театри. Миллий театр фаолияти диний ва маиший удумларни саҳналаштиришдан бошланган. 18-а. ўрталарида Кристи-ания (ҳоз. Осло) ва Бергенда ҳаваскор театр труппалари тузилди. 1780 й. до-имий театр очилди. 1899 й. Кристиа-нияда барпо этилган Миллий театрда Г.Ибсен, Б. М. Бьёрнсон, У. Шекспир, Ф.Шиллер, Б.Шоу асарлари қўйилди. 19-а. охири — 20-а. бошларида Кристиания, Берген, Тронхейм, Ставангерда янги театрлар барпо этилди. Х.Крог, Н.Григ ва б. ёзувчиларнинг пьесалари саҳналаштирилди. 2-жаҳон уруши (1939—45) даврида Н. театрлари инқирозга учради. Мамлакат озод этилгач, театрларда жаҳон ва миллий мумтоз драматургиясининг асарлари кўрсатилди. Ослода актёр ва реж.лар тайёрлайдиган Давлат театр мактаби (1953) бор.
Киноси. 1908 й.дан кинофильмлар чикарила бошланди. 20-й.ларда чет эл фильмларига таклидий фильмлар яратилган бўлса, 30-й.ларда ўткир ижтимоий ва тарбиявий мавзуларга мурожаат этилди («Саёқ», «Торрес Снер-тевольд», реж. Т.Ибсен). 40—60-й.ларда Қаршилик кўрсатиш х,аракатига бағишланган фильмлар — «Яшашни хохлаймиз» (реж. У. Дальгар), «Қочоқлар» (реж. Т. Сан не), «Тўққиз ҳаёт» (реж. А.Скоуэн) Н. киносининг катта ютуғи бўлди. Кейинги йилларда реж.лардан Н.Мюллер, Н. Кристенсен, Т.Вибе-Мюллер ва б. риёкорона ахлоқни фош этувчи фильмлар яратишди. Н.да ҳуж-жатли, илмий оммабоп (реж. П.Хест, А.Берг, Т.Хейердал) ва мультипликация (реж. И. Каприно) киноси ҳам ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.