Norveg tili

Norveg tili (öz nomi: norsk) — hind-yevropa tillari oilasining german tillari guruhidagi skandinav tillaridan biri. U asosan Norvegiyada tarqalgan va bu mamlakatda rasmiy til hisoblanadi.

Norveg tili german tillarining skandinav (şimoliy german) tillari şoxobçasiga mansub. Ingliz tili Vikipediyasiga köra, u qadimgi skandinav tilidan taraqqiy etgan. Daniya va şved tillari bilan birga norveg tili özaro ozmi-köpmi tuşuniladigan mahalliy va hududiy variantlardan iborat lahja kontinuumini hosil qiladi. Rus Vikipediyasida norveg, daniya va şved tillari kontinental skandinav tillariga, island va farer tillari esa orol skandinav tillariga kiritilişi aytilgan. Norveg tili luğatiga quyi nemis tili sezilarli ta'sir körsatgan.

Norveg tili Norvegiya Qirolligining rasmiy tili; şuningdek, AQSH va Kanadada ham tarqalgan. Özbek Vikipediyasida 5 milliondan ortiq kişi sözlaşişi aytilgan, rus Vikipediyasida esa 2012-yil uçun 4,32 million sözlaşuvçi körsatilgan (ularning aksariyati Norvegiyada; Norvegiyadan taşqarida taxminan 100 000 kişi). Rus Vikipediyasiga köra, sözlaşuvçilarning 85–90 foizi bukmoldan foydalanadi. Norveg tili lahjalari ğarbiy va şarqiy guruhlarga bölinadi. Lahjalar örtasidagi farq ba'zan şunçalik kattaki, masalan, Oslo aholisi Olesund şimoli-ğarbiy lahjasi vakilini deyarli tuşunmaydi.

Qadimgi yozuvi runik yozuv asosida bölgan; zamonaviy yozuvi lotin alifbosiga asoslanadi. Ingliz Vikipediyasiga köra, norveg alifbosida 29 ta harf bor; c, q, w, x va z harflari faqat özlaşma sözlarda işlatiladi. Yozma norveg tilining ikki qonuniy şakli mavjud: bukmol («kitob tili») va nyunorsk («yangi norveg»). Ularni Norvegiya til kengaşi (Språkrådet) tartibga soladi. Norasmiy şakllar ham bor: riksmol va hoğnorsk.

Özbek Vikipediyasiga köra, norveg tili tarixi qadimgi norveg tili (9-asrdan 1525-yilgaça) va yangi norveg tili (1525-yildan) davrlariga bölinadi. Rus Vikipediyasida esa davrlar boşqaça berilgan: qadimgi norveg (800–1350), örta norveg (1350–1525) va yangi norveg (1525-yildan).

Ingliz Vikipediyasiga köra, taxminan 1030-yilda xristianlik bilan lotin alifbosi keldi. Norvegiya 1397-yilda Daniya bilan ittifoqqa kirdi va dan tili asta-sekin yozma til, elita tili bölib qoldi. Özbek Vikipediyasi 1380-yildan Norvegiya Daniyaga tobe bölganini va dan tili 16-asrda rasmiy maqom olganini yozadi. Norvegiya 1814-yilda Daniyadan mustaqil böldi.

19-asrda ikki adabiy til şakllandi. Ivar Osen öz işini 22 yoşida boşlab, lahjalardan söz va grammatik misollar yiğdi; asarlari 1848–1873-yillarda çop etilgan, ularni lansmol («milliy til») deb atadi. Dan-norveg adabiy tili 1899-yilda Byornstyerne Byornson taklifi bilan riksmol nomini oldi, bu nom 1907-yilgi imlo islohoti bilan rasman qabul qilingan. 1929-yilda riksmol bukmolga, lansmol nyunorskka almaştirildi. Imlo islohotlari 1907, 1917 va 1938-yillarda ötkazildi; 1938-yilgi islohot ikki tilni yaqinlaştirişga, ya'ni «samnorsk» siyosatiga qaratilgan edi. Bu siyosat 2002-yilda rasmiy ravişda bekor qilindi.

Rus Vikipediyasiga köra, norveg tili fleksiyali, asosan analitik til; uç grammatik jins va ikki son bor, aniq artikl otga qöşimça sifatida qöşiladi. Fe'llar şaxs va sonda özgarmaydi. Odatdagi gap tartibi: ega–kesim–töldiruvçi. Ingliz Vikipediyasiga köra, norveg tili ikki xil tonli (pitç-accent) til bölib, bu ikki böğinli sözlarni farqlaşga xizmat qiladi, masalan, bønder («dehqonlar») va bønner («loviya» yoki «ibodatlar»). Uşbu musiqiy urğu tilga «qöşiqsimon» jarangdorlik beradi.