Andijon

Andijon — Özbekistonning Andijon viloyatida joylaşgan şahar, viloyatning ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi. U Farğona vodiysining şarqiy qismida, Qirğiziston bilan çegara yaqinida joylaşgan.

Şahar nomining kelib çiqişi haqida turli fikrlar bor. Özbekça Vikipediyada ba'zi manbalar nomni „andi“, „azoq“ uruğlari nomi bilan boğlaşi, köp olimlar esa uni söğdça „adoq“ va „kon“ sözlaridan kelib çiqqan („Soyning böyida joylaşgan yer“) deb hisoblaşi aytiladi. Rus tarixçisi V. P. Nalivkin nomni turkiy Andi qabilasi bilan boğlaydi; V. V. Bartold esa şaharni 13-asr oxirida möğul xonlari asos solgan deb hisoblagan.

Şaharning yoşi haqida manbalar bir-biriga mos kelmaydi. Özbekça Vikipediyada Ark qismi va Şahristonda 7–8-asrlarga oid buyumlar topilgani yoziladi; rusça va inglizça Vikipediyada şahar 2500 yildan oşiq yoşda deyiladi, rusça maqolada buyumlar mil. avv. 7–8-asrlarga oid deb körsatilgan, inglizça maqolada esa bir joyda mil. avv. 7–8-asrlar, boşqa joyda 7–8-asrlar deyilgan.

10-asr arab sayyohlari Ibn Havqal va Muqaddasiy asarlarida şahar Andukon şaklida tilga olingan. 11-asrda Qoraxoniylar hukmronligiga ötgan, möğullar istilosi davrida vayron etilib, 13-asr oxirida qayta tiklangan. 14-asrda Amir Temur davlati tarkibiga kirgan, 15-asrning 2-yarmidan Temuriylarning Farğona viloyati poytaxti bölgan. Zahiriddin Muhammad Bobur Andijonda tuğilgan (rusça Vikipediyada 1483-yil). 1504-yildan şayboniylar qöl ostida bölgan, 1710-yilda Qöqon xonligi tarkibiga kirgan.

1875-yil oktyabrda general A. Trotskiy, 1876-yil yanvarda general M. Skobelev qöşinlari şaharni egallab, uni Rossiya imperiyasi tarkibiga qöşdi. 1898-yilda Dukçi Eşon (Muhammadali xalfa) rahbarligida podşo ma'muriyatiga qarşi qözğolon böldi va bostirildi. 1899-yilda şahar temir yöl orqali Rossiya bilan boğlandi (inglizça maqolada 1889).

1902-yil 16-dekabrda Andijonda kuçli zilzila böldi. Özbekça maqolada u 9 balli deyiladi. Rusça maqolada 4600 dan ortiq odam halok bölgani, inglizçada 4500 gaça odam halok bölgani yoziladi. Rusça maqolaga köra, zilziladan 600 yillik, 32 metrli 13-asr minorasi va „Jome“ madrasasi saqlanib qolgan.

Inglizça maqolaga köra, 2005-yil 13-mayda hukumat kuçlari norozilik bildirgan olomonga qarata oçgan öt oqibatida odamlar halok bölgan; hukumatning rasmiy hisobi 187 kişi, boşqa baholar esa bir neça yuzdan oşiq.

Şahar Farğona vodiysining şarqiy qismida, Andijonsoy yoqasida, dengiz sathidan 450 m balandlikda joylaşgan. Maydoni 74,3 km². Iqlimi subtropik içki kontinental, yozda örtaça harorat 27—28 °C, qiş yumşoq va qisqa. Örtaça yillik yoğin 232 mm, iliq davr yiliga 210 kun atrofida. Şahar atrofi Pomir va Tyan-Şan toğ etaklari bilan öralgan.

Özbekça maqolada 2023-yil 1-yanvar holatiga aholi 468 100 kişi, aholi soni böyiça mamlakatda 4-örin deyiladi. Inglizça maqolada 2022-yilda 458 500 va 2024-yilda 747 800 kişi körsatilgan. SSSR parçalanganidan keyin aholining asosiy qismini özbeklar (69%) taşkil qiladi; şaharda qirğizlar, armanlar, ukrainlar, tatarlar, koreyslar va boşqa millat vakillari ham yaşaydi.

Şaharda 48 ta yirik sanoat korxonasi bor. „Andijonmaş“, „Andijonirmaş“ paxta zavodlari uçun uskunalar, nasoslar, yuklagiçlar, pluglar va nogironlar aravaçalarini işlab çiqaradi; ayrim mahsulotlar eksport qilinadi. Elektronika, etil spirti, poyabzal, mebel va oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. 50 ta qöşma korxonadan 5 tasi avtomobil butlovçi qismlarini işlab çiqaradi. Şaharda 3000 ga yaqin kiçik va örta biznes subyekti faoliyat yuritadi.

Şahar markaziy maydoni viloyat hokimiyati binosi oldida bunyod etilgan; unga Bobur nomi berilgan (1991). Atrofida Oxunboboyev nomidagi viloyat teatri, Bobur nomidagi viloyat kutubxonasi va Andijon tibbiyot institutining boş binosi joylaşgan. Eng katta köça — Alişer Navoiy şoh köçasi. Alişer Navoiy nomidagi madaniyat va istirohat boği 1999—2000-yillarda ta'mirlanib, „Ark“ darvozasi va amfiteatr qurilgan. Andijonning devzira oşi maşhur.