Şerali Jörayev

Şerali Jörayev (tuğilgan paytdagi ismi Şermat, taxminan 1947-yil 12-aprel – 2023-yil 4-sentyabr) — özbek xonandasi, bastakori, şoiri va aktyori. U 1987-yilda Özbekiston SSR xalq artisti unvoniga sazovor bölgan.

Jörayev 1947-yilda Andijon viloyatidagi Asaka tumanida (öşa paytdagi Lenin rayoni) tuğilgan. Aniq tuğilgan kuni ma'lum emas: 12-aprelni xonandaning özi ramziy tarzda tanlagan. Özbekça va inglizça manbalarga köra, u 1990-yillarda Özbekiston delegatsiyasi tarkibida Makkaga borganida Kaabaning içiga kirgan va şu kunni öz tuğilgan kuni deb bilgan. Inglizça manbaga köra, u 1980-yillar oxirida ismini rasman Şeraliga özgartirgan.

ta'limi haqidagi ma'lumotlar bir-biriga mos kelmaydi. Özbekça Vikipediyaga köra, u 1972-yilda Toşkent teatr va rassomlik san'ati institutini, 1976-yilda Mannon Uyğur nomidagi Toşkent davlat san'at institutini tamomlagan. Rusça Vikipediyada 1966-yilda Toşkent davlat san'at va madaniyat institutiga kirgani va 1971-yilda tamomlagani aytilgan. Inglizça Vikipediya esa 1976-yilda tamomlaganini yozadi.

Jörayev özbek davlat estradasi, «Şodlik» aşula va raqs ansambli (1972–1979), Andijon viloyati filarmoniyasi (1979–1986), Özbek davlat filarmoniyasi (1986–1996) va «Özbeknavo» birlaşmasida (1999-yildan) yakkaxon xonanda bölgan. Ijro uslubi monologik va dramatik iztirobga asoslangan deb ta'riflanadi. Repertuarining asosini Alişer Navoiy, Bobur, Maşrab, Rumiy, Jomiy kabi mumtoz şoirlar hamda Erkin Vohidov, Abdulla Oripov kabi zamonaviy şoirlar şe'rlari taşkil etgan.

Eng maşhur qöşiqlari orasida «Bahor ayyomi», «Birinçi muhabbatim», «Inson qasidasi», «Karvon», «Meni kutgil», «Oşiqlar sardori», «Özbegim» va «Öxşamas» bor. «Özbegim» qöşiği World Music Network çiqargan «Rough Guide to the Music of Central Asia» (2005) albomiga kiritilgan. Qöşiqlar sonini manbalar turliça körsatadi: özbekça manba «yuzlab», rusça manba bir mingdan ortiq qöşiq yozgani va 600 dan ortiğini ijro etganini, inglizça manba esa 600 ga yaqin qöşiq yozib ijro etganini bildiradi.

U 1990–1995-yillarda Oliy Kengaş a'zosi bölgan. «Şerali va Oybarçin» filmiga ssenariy yozib, boş rolni ijro etgan (inglizça manbada film yili — 1989). Kitoblari haqida ham ma'lumotlar farq qiladi: özbekça manbada 1998-yilda «Bola yerning sultoni», inglizça manbada 1988-yilda «Bola dunyoni tebratar» nomli kitob keltirilgan. 2023-yilda «Bir qöşiq kuylayki…» nomli şe'riy töplami naşr etilgan va u Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasiga a'zo bölgan.

Manbalarga köra, 2002-yildan davlat hokimiyati organlari uning telekanal va radiolarda körsatilişini çeklagan. Inglizça manbada buning sababi iqtisodiy ahvol haqidagi tanqidiy fikrlari deb körsatilgan; özbekça manbada bu haqda fikr keng tarqalgani aytilgan, xonandaning özi bu mavzuda oçiq gapirmagan. Özbekça manba taqiqni 2002–2016-yillar deb körsatadi va Karimov vafotidan söng olib taşlangan deydi; inglizça manba Karimov vafotini 2017-yil deb yozadi. Jörayev 2017-yildan teleekranlarda qayta körina boşlagan.

U 1991-yilda Alişer Navoiy nomidagi Davlat mukofotini, 2018-yilda Tojikiston xalq artisti unvonini olgan. Özbekça manba 2022-yilda «El-yurt hurmati» ordeni bilan taqdirlanganini yozadi; rusça va inglizça manbalar 2018-yildagi «Fidokorona xizmatlari uçun» ordenini ham qayd etadi, inglizça manba «El-yurt hurmati»ni ham keltiradi.

Rusça manbaga köra, u beş farzand — ikki öğil va uç qizning otasi; öğillari Şohjahon va Zoirşoh (inglizça manbada — Zohir Şoh) ham xonanda. Inglizça manbada xonandaning Botir Qodirov bilan otalik munosabati haqidagi bahsi va 2024-yildagi sud qarori ham zikr qilingan.

Jörayev 2023-yil 4-sentyabrda Toşkentda uzoq davom etgan xastalikdan vafot etgan. Janoza 5-sentyabrda Kökça masjidida öqilgan. Prezident Şavkat Mirziyoyev hamdardlik bildirgan.