Xonzoda begim

Xonzoda begim (1478, Andijon – 1544 yoki 1545, Kobulhaq) — temuriylar sulolasiga mansub malika, Farğona hokimi Umarşayx Mirzoning tönğiç qizi. U Boburiylar imperiyasi asosçisi Zahiriddin Muhammad Boburning opasi edi.

Xonzoda begim 1478-yilda Andijonda tuğilgan. Otasi Umarşayx Mirzo, onasi — Umarşayxning birinçi va boş xotini, Möğuliston malikasi Qutluğ Nigorxonim. Otasi tomondan bobosi Abu Said Mirzo, onasi tomondan bobosi Möğuliston xoni Yunusxon bölgan. Şu sababli Xonzoda ona tomondan Çingizxon, ota tomondan Temur avlodiga mansub edi. Ukasi Bobur 1483-yilda tuğilgan.

1500–1501-yillarda Bobur bilan Şayboniyxon örtasidagi ziddiyat avjiga çiqdi. Şayboniyxon Samarqandni qamal qildi; manbalarda qamal muddati turliça körsatilgan: özbekça manbada beş oy, ingliz va rus manbalarida olti oyga yaqin, “Boburnoma”ga köra esa beş oy. Boburga na amakisi, Xuroson hukmdori Sulton Husayn Mirzo Boyqaro, na boşqa nufuzli qarindoşlar yordam yubordi.

Gulbadan begimning guvohlik berişiça, “oxirida şunday qiliş kerak edi, u begimni xonga berdi”. Boburnomaga köra, Bobur Samarqandni tark etganda Xonzoda Şayboniyxonga uruş asirlaridagi uluş sifatida ötgan. Henry Beveridge “Şayboniynoma”ga tayanib, bu nikoh sevgi nikohi bölgan deb yozadi, şuningdek, Xonzodaning Samarqandda qolişi Bobur va Şayboniy kelişuvining bir qismi bölgan bölişi mumkin, deb taxmin qiladi.

Xonzodadan Şayboniyxonning öğli tuğildi. Özbekça va rusça maqolalarda uning ismi Xurramşoh deyiladi; inglizça maqolada Khurram deb berilgan va u bolaligida vafot etgani aytiladi. Manbalarda uning vafoti 1512-yil deb körsatilgan (özbekça va rusça maqolalar). Inglizça maqolaga köra, Şayboniyxon keyinroq Xonzodani akasi tarafini olgani uçun taloq qilgan.

Xonzodaning xolasi Mehr Nigorxonim ham Şayboniyxon tomonidan asirga olinib, “öljaning bir qismi sifatida” unga majburan turmuşga berilgan. Inglizça va rusça maqolalarga köra, u 1500-yil iyulida taloq qilingan, çunki islomda xola va jiyanning bir erkakka turmuşga çiqişi joiz emas.

Şayboniyxon 1510-yilda Marvda halok bölgaç, Xonzoda Qunduzdagi ukasi Bobur huzuriga qaytdi. Inglizça va rusça maqolalarga köra, uni 1511-yilda, öttiz uç yoşida, Marv jangida Şayboniyni mağlub etgan Şoh Ismoil askarlar hamrohligida Boburga qaytargan. Şoh Ismoilning elçisi döstlik taklifi va ma'lum şartlarda harbiy yordam va'dasi bilan kelgan; evaziga Bobur Voisxon Mirzoni sovğalar bilan Şoh Ismoil saroyiga yuborgan.

Xonzodaning ikkinçi nikohi noma'lum sanada Muhammad Mahdi Xoja bilan bölgan. Annette Beveridge fikriça, nikoh u qaytganidan köp ötmay sodir bölgan bölişi mumkin.

Xonzoda, ehtimol, Şayboniydan tuğilgan öğlidan keyin farzand körmagan. U Mahdining kiçik singlisi Sultanam begimni ikki yoşidan tarbiyalab, uni jiyani, Boburning kenja öğli Hindol Mirzoga uylantirdi. 1537-yilda ötgan töy ziyofatini Xonzoda begim uyuştirgan. Gulbadan begim bunday ziyofat Boburning boşqa farzandlari uçun oldin ötkazilmaganini yozadi.

Özbekça maqolaga köra, Xonzoda aql-idroki va tadbirkorligi tufayli saroyda hurmat qozongan, Boburning vafotidan keyin “Boburnoma”ni nihoyasiga yetkazgan. Boşqa manbalarda bu haqda ma'lumot yöq.

Xonzoda begim 1545-yil sentyabrida jiyani Humoyun bilan Qandahordan Kamron Mirzo bilan uçraşişga ketayotib, Kobulhaqda vafot etdi. Rusça va inglizça maqolalarga köra, u uç kun isitma bilan kasal bölib, törtinçi kuni vafot etgan. Dastlab Kobulhaqda dafn etilgan, uç oydan keyin xoki Kobulga keltirilib, Bobur maqbarasida (Bobur boğida) dafn qilingan. Uning vafot yili ayrim joylarda 1544 deb körsatilgan, matnlarda esa 1545-yil sentyabri deyiladi.