Andijon

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 491–493-b. — ziyouz.com

Andijon — Andijon viloyatidagi şahar. Viloyatning ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Özbekistonning yirik industrial şaharlaridan biri. Şahar Farğona vodiysining şarqida. Andijonsoy yoqasida, dengiz sathidan 450 m balandlikda joylaşgan. Iyulning örtaça t-rasi 27° — 28°, yanv.niki — 3°. Aholisi 333,4 ming kişi (2000). Maydoni 74,3 km2. Andijon ş. şim.-ğarbdan Oltinköl tumani ğarbdan Buloqboşi tumani va jan.-şarqdan Andijon tumanö b-n çegaradoş.

Şaharning paydo bölişi va nomining kelib çiqişi haqida turli xil afsona va rivoyatlar mavjud. Ayrim manbalarda şahar nomi «andi», «adoq» («azoq») kabi uruğ atamalari b-n boğliqligi körsatilgan. Bir vaqtlar bu yerda andilar (hindlar) yaşagan va şaharning nomi «Andukon» deb atalgan, degan rivoyat ham bor. A.ning Ark qismida (hoz. Bobur mahallasi) va Şahristonda olib borilgan arxeologik qazişlar natijasida 7 — 8- a.larga oid buyumlarning topilişi uning Örta Osiyodagi köhna şaharlardan biri ekanligini tasdiqpaydi. Örta asrlarda şahar Arki mudofaa devorlari b-n örab olingan. Arab xalifaligi davrida Andukon deyilgan. A. ilk bor yozma manbalarda 10-a. arab sayyohlari Ibn Havqal va Muqaddasiy asarlarida Andukon şaklida qayd etilgan. 11-a.da şahar Koraxoniylar hukmronligi ostiga ötgan. 11—12- a.larda Farğona vodiysining yirik savdo va hunarmandçilik markaziga aylangan. Şahar möğullar istilosi davrida vayron etilgan va manbalarda qayd etilişiça, 13- a. oxirlarida möğul xonlari bölmiş Tuva va Xaydu tomonidan qayta tiklangan. A. 14-a. 70-ylarida Farğona vodiysi b-n birga Amir Temur davlati tarkibiga kirgan. 15-a. 2-yarmidan A. Temuriylar davlatiga qaraşli Farğona viloyatining poytaxti bölgan. Ayniqsa Umarşayx Mirzo va uning öğli Zahiriddin Muhammad Bobur davrida şaharda xöjalik, fan, madaniyat rivoj topgan. Xususan, Bobur özining maşhur «Boburnoma» asarida A.ni şunday ta'riflaydi: «Oşliği vofir, mevasi farovon, qovun va uzumi yaxşi bölur. Qovun mahalida poliz boşida qovun sotmoq rasm emas... Andijon noşpotisidan yaxşiroq noşpoti bölmas. Movarounnahrda Samarqand va Keş (hoz. Şahrisabz) qörğonidin söngra mundin uluğroq qörğon yöqtur. Uç darvozasi bor... Töqqiz tarnov suv kirar. Bu ajabdurkim bir yerdan ham çiqmas... Eli turkdur»... 1504 y.dan A. şayboniylar qöl ostiga ötgan. 1710 y.da Qöqon xonligi tarkibiga kirgan va Rossiya Qöqon xonligini butunlay bosib olguniga qadar (1876 y. gaça) A. bekligining qarorgohi bölgan.

Şaharda mahalliy xalqdan taşqari Şarqiy Turkiston (Sinszyan)dan kelganlar ham yaşagan. Şahar özining hunarmandçilik buyumlari, ip va ipak gazlamalari b-n şuhrat qozongan.

19-a. örtalarida A. 4 dahaga bölingan edi. Har bir dahaning qozisi, mingboşisi bölgan. Dahalar oqsoqol boşliq mahallalarga bölingan. 1877 y.da şaharga yondoş Xoqon (Xaqan) qişloği aholisi köçirilib örnida rus bosqinçilari uçun yangi şahar qurila boşladi. Şahar Rossiya b-n temir yöl orqali boğlangaç (1899), q.x. mahsulotlarini qayta işlaydigan dastlabki sanoat korxonalari vujudga keldi.

1898 y. A.da podşo hukumati ma'murlarining zulmiga qarşi Dukçi Eşon — Muhammadali xalfa Sobir öğli rahbarligida xalq qözğoloni bölib ötdi. Qözğolon nihoyatda şafqatsizlik b-n bostirildi, köplab begunoh odamlar öldirildi, qözğolon taşkilotçilari qatl etildi (q. Andijon qözğoloni).

A. kuçli seysmik zonada joylaşgan. 1902 y. 16 dek.da 9 balli zilzila bölib, mahalliy aholi uylari butunlay vayron böldi (q. Andijon zilzilasi). 1916 y. A. mehnatkaşlari podşo hukumatining mardikorlikka oliş siyosatiga qarşi xalq qözğolonida faol qatnaşdi.

Şaharda 48 zamonaviy yirik sanoat korxonalari, 63 quriliş taşkilotlari va mahalliy sanoat korxonalari işlab turibdi. «Andijonmaş», «Andijonirmaş» kabi aksiyadorlik jamiyatlari paxta z-dlari uçun uskunalar, q.x. maşinalariga ehtiyoj qismlar, nasoslar, universal yuklagiçlar, aylanma pluglar, nogironlar uçun aravaçalar va b. anjomlarni işlab çiqaradi. A.da işlab çiqarilgan dizel va nasoslar, universal yuklagiçlar boşqa mamlakatlarga eksport qilinadi. A. korxonalari elektronika («Elektrodvigatel», «Elektroapparat» aksiyadorlik jamiyatlari) maşinalari ham işlab çiqaradi. «Biokimyo» z-dida etil spirti, efiroaldegidnal fraksiya, uglekislota va çorva ozuği tayyorlanadi (q. Andijon biokimyo zavodi). Tikuvçilik va poyabzal f-kalari bor. Mahalliy sanoat korxonalari ham poyabzal, bezakli gazlama, mebel va uy-rözğor buyumlari i. ç.ga ixtisoslaşgan. Andijonda oziq-ovqat sanoatining barça tarmoqlari rivojlangan.

Şaharda 50 qöşma korxona mavjud (AQŞ, Xitoy, Buyuk Britaniya, Koreya Respublikasi, Rossiya, Italiya, Qirğiziston va b. b-n hamkorlikda). Ulardan 5 tasi «ÖzDEUavto» qöşma korxonasiga avtomobillar uçun butlovçi qismlar işlab çiqaradi. Şaharda yildan yilga yangi qöşma korxonalar işga tuşirilib, zamonaviy va eksportbop mahsulotlar i. ç. yölga qöyilmoqda.

Şaharda 3000 taga yaqin kiçik va örta biznes subyektlari, 7000 dan ziyod xususiy tadbirkorlik faoliyati b-n şuğullanuvçilar bor:

Mustaqillik yillarida şaharda bunyodkorlik işlari rivoj topdi. Andijon viloyati hokimiyati binosi oldida şaharning markaziy maydoni bunyod etilib, Bobur nomi berildi (1991) va bu yerga uning ot minib turgan haykali örnatildi. Maydon atrofida Oxunboboyev nomidagi viloyat teatr binosi, Bobur nomidagi viloyat kutubxonasi, Abbos Bakirov nomidagi kinoteatr, Andijon tibbiyot institutining boş binosi joylaşgan.

Şahar markazidan ötgan eng katta köça — Alişer Navoiy şoh köçasidir. Alişer Navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bogi 1999—2000 y.larda qayta ta'mirlanib, şarqona şaklda «Ark» darvozasi bunyod etildi. Boğ içida ramziy burgutga uyğunlaştirib qurilgan tomoşa inşooti —amfiteatr nihoyatda mahobatli körinişga ega. Endilikda viloyat va şaharning eng katta tantanalari şu yerda ötkaziladi. Şaharda keyingi yillarda zamonaviy me'morlik an'analarida qurilgan tennis korti, «Navröz» stadioni, aeroportdagi deputatlarni kutib oliş va jönatiş zali, «Avtotexxizmat», Çölpon boği, Markaziy bank viloyat boş boşqarmasi, «Asakabank» şahar moliya bölimi binosi, Respublika şoşilinç tibbiy yordam markazining bölimi binolari, Andijon tibbiyot in-ti, 4 kasb-hunar kolleji, 1 akademik litsey, «DEU Yunitel» qöşma korxonasi, köp qavatli turar joy binolari va köplab supermarket, savdo şaxobçalari bunyod etildi. Şaharda 25 transport va 5 aloqa korxonasi, 10 kommunal taşkilotlari mavjud. Transport vositalari kat-naydigan köçalar soni 365 ta bölib, ularning uz. 770 km ni taşkil etadi. Şaharda «Özdunrobita», «Kamalak— TV» va «DEU Yunitel» qöşma korxonalar xizmatlari evaziga aholi uyali hamda peydjing aloqa vositalaridan foydalanmoqda.

Şaharda 2600 ga yaqin savdo va 700 dan ziyod maişiy xizmat körsatiş şaxobçalari mavjud.

A. mamlakatning fan, madaniyat markazlaridan biriga aylandi. Şaharda 4 in-t, 21 örta maxsus, kasb-hunar ta'lim öquv yurtlari, 47 umumta'lim maktabi va 86 maktabgaça tarbiya muassasasi mavjud. 1999/2000 y.larda in-tlarda 8816 talaba, örta maxsus öquv yurtlarida 14352, umumta'lim maktablarida 68630 öquvçi ta'lim oldi.

Şaharda 3 teatr, 25 ommaviy kutubxona, 6 klub, 5 kinoteatr, 5 madaniyat va istirohat boği, 4 madaniyat uyi, 3 muzey, 3 musiqa va san'at maktabi mavjud (2000). 9 sport maktabi, 10 stadion, 4 suziş havzasi, 1 tennis korti (14 maydon), 62 sport zali va bir qator sport maydonlarida aholi sport b-n şuğullanadi.

Ad. Şokarimov S. Andijon, T., 2000.

Baxtiyor Ziyayev.

Q.: Andijon biokimyo zavodi, Andijon zilzilasi, Andijon qözğoloni

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АНДИЖОН — Андижон вилоятидаги шаҳар. Вилоятнинг маъмурий, иқтисодий ва маданий маркази. Ўзбекистоннинг йирик индустриал шаҳарларидан бири. Шаҳар Фарғона водийсининг шарқида. Андижонсой ёқасида, денгиз сатҳидан 450 м баландликда жойлашган. Июлнинг ўртача т-раси 27° — 28°, янв.ники — 3°. Аҳолиси 333,4 минг киши (2000). Майдони 74,3 км2. Андижон ш. шим.-ғарбдан Олтинкўл тумани ғарбдан Булоқбоши тумани ва жан.-шарқдан Андижон туманў б-н чегарадош.

Шаҳарнинг пайдо бўлиши ва номининг келиб чиқиши ҳақида турли хил афсона ва ривоятлар мавжуд. Айрим манбаларда шаҳар номи «анди», «адоқ» («азоқ») каби уруғ атамалари б-н боғлиқлиги кўрсатилган. Бир вақтлар бу ерда андилар (ҳиндлар) яшаган ва шаҳарнинг номи «Андукон» деб аталган, деган ривоят ҳам бор. А.нинг Арк қисмида (ҳоз. Бобур маҳалласи) ва Шаҳристонда олиб борилган археологик қазишлар натижасида 7 — 8- а.ларга оид буюмларнинг топилиши унинг Ўрта Осиёдаги кўҳна шаҳарлардан бири эканлигини тасдиқпайди. Ўрта асрларда шаҳар Арки мудофаа деворлари б-н ўраб олинган. Араб халифалиги даврида Андукон дейилган. А. илк бор ёзма манбаларда 10-а. араб сайёҳлари Ибн Ҳавқал ва Муқаддасий асарларида Андукон шаклида қайд этилган. 11-а.да шаҳар Корахонийлар ҳукмронлиги остига ўтган. 11—12- а.ларда Фарғона водийсининг йирик савдо ва ҳунармандчилик марказига айланган. Шаҳар мўғуллар истилоси даврида вайрон этилган ва манбаларда қайд этилишича, 13- а. охирларида мўғул хонлари бўлмиш Тува ва Хайду томонидан қайта тикланган. А. 14-а. 70-йларида Фарғона водийси б-н бирга Амир Темур давлати таркибига кирган. 15-а. 2-ярмидан А. Темурийлар давлатига қарашли Фарғона вилоятининг пойтахти бўлган. Айниқса Умаршайх Мирзо ва унинг ўғли Заҳириддин Муҳаммад Бобур даврида шаҳарда хўжалик, фан, маданият ривож топган. Хусусан, Бобур ўзининг машҳур «Бобурнома» асарида А.ни шундай таърифлайди: «Ошлиғи вофир, меваси фаровон, қовун ва узуми яхши бўлур. Қовун маҳалида полиз бошида қовун сотмоқ расм эмас... Андижон ношпотисидан яхшироқ ношпоти бўлмас. Мовароуннаҳрда Самарқанд ва Кеш (ҳоз. Шаҳрисабз) қўрғонидин сўнгра мундин улуғроқ қўрғон йўқтур. Уч дарвозаси бор... Тўққиз тарнов сув кирар. Бу ажабдурким бир ердан ҳам чиқмас... Эли туркдур»... 1504 й.дан А. шайбонийлар қўл остига ўтган. 1710 й.да Қўқон хонлиги таркибига кирган ва Россия Қўқон хонлигини бутунлай босиб олгунига қадар (1876 й. гача) А. беклигининг қароргоҳи бўлган.

Шаҳарда маҳаллий халқдан ташқари Шарқий Туркистон (Синьцзян)дан келганлар ҳам яшаган. Шаҳар ўзининг ҳунармандчилик буюмлари, ип ва ипак газламалари б-н шуҳрат қозонган.

19-а. ўрталарида А. 4 даҳага бўлинган эди. Ҳар бир даҳанинг қозиси, мингбошиси бўлган. Даҳалар оқсоқол бошлиқ маҳаллаларга бўлинган. 1877 й.да шаҳарга ёндош Хоқон (Хақан) қишлоғи аҳолиси кўчирилиб ўрнида рус босқинчилари учун янги шаҳар қурила бошлади. Шаҳар Россия б-н темир йўл орқали боғлангач (1899), қ.х. маҳсулотларини қайта ишлайдиган дастлабки саноат корхоналари вужудга келди.

1898 й. А.да подшо ҳукумати маъмурларининг зулмига қарши Дукчи Эшон — Муҳаммадали халфа Собир ўғли раҳбарлигида халқ қўзғолони бўлиб ўтди. Қўзғолон ниҳоятда шафқатсизлик б-н бостирилди, кўплаб бегуноҳ одамлар ўлдирилди, қўзғолон ташкилотчилари қатл этилди (қ. Андижон қўзғолони).

А. кучли сейсмик зонада жойлашган. 1902 й. 16 дек.да 9 балли зилзила бўлиб, маҳаллий аҳоли уйлари бутунлай вайрон бўлди (қ. Андижон зилзиласи). 1916 й. А. меҳнаткашлари подшо ҳукуматининг мардикорликка олиш сиёсатига қарши халқ қўзғолонида фаол қатнашди.

Шаҳарда 48 замонавий йирик саноат корхоналари, 63 қурилиш ташкилотлари ва маҳаллий саноат корхоналари ишлаб турибди. «Андижонмаш», «Андижонирмаш» каби акциядорлик жамиятлари пахта з-длари учун ускуналар, қ.х. машиналарига эҳтиёж қисмлар, насослар, универсал юклагичлар, айланма плуглар, ногиронлар учун аравачалар ва б. анжомларни ишлаб чиқаради. А.да ишлаб чиқарилган дизель ва насослар, универсал юклагичлар бошқа мамлакатларга экспорт қилинади. А. корхоналари электроника («Электродвигатель», «Электроаппарат» акциядорлик жамиятлари) машиналари ҳам ишлаб чиқаради. «Биокимё» з-дида этил спирти, эфироалдегиднал фракция, углекислота ва чорва озуғи тайёрланади (қ. Андижон биокимё заводи). Тикувчилик ва пойабзал ф-калари бор. Маҳаллий саноат корхоналари ҳам пойабзал, безакли газлама, мебель ва уй-рўзғор буюмлари и. ч.га ихтисослашган. Андижонда озиқ-овқат саноатининг барча тармоқлари ривожланган.

Шаҳарда 50 қўшма корхона мавжуд (АҚШ, Хитой, Буюк Британия, Корея Республикаси, Россия, Италия, Қирғизистон ва б. б-н ҳамкорликда). Улардан 5 таси «ЎзДЭУавто» қўшма корхонасига автомобиллар учун бутловчи қисмлар ишлаб чиқаради. Шаҳарда йилдан йилга янги қўшма корхоналар ишга туширилиб, замонавий ва экспортбоп маҳсулотлар и. ч. йўлга қўйилмоқда.

Шаҳарда 3000 тага яқин кичик ва ўрта бизнес субъектлари, 7000 дан зиёд хусусий тадбиркорлик фаолияти б-н шуғулланувчилар бор:

Мустақиллик йилларида шаҳарда бунёдкорлик ишлари ривож топди. Андижон вилояти ҳокимияти биноси олдида шаҳарнинг марказий майдони бунёд этилиб, Бобур номи берилди (1991) ва бу ерга унинг от миниб турган ҳайкали ўрнатилди. Майдон атрофида Охунбобоев номидаги вилоят театр биноси, Бобур номидаги вилоят кутубхонаси, Аббос Бакиров номидаги кинотеатр, Андижон тиббиёт институтининг бош биноси жойлашган.

Шаҳар марказидан ўтган энг катта кўча — Алишер Навоий шоҳ кўчасидир. Алишер Навоий номидаги маданият ва истироҳат боги 1999—2000 й.ларда қайта таъмирланиб, шарқона шаклда «Арк» дарвозаси бунёд этилди. Боғ ичида рамзий бургутга уйғунлаштириб қурилган томоша иншооти —амфитеатр ниҳоятда маҳобатли кўринишга эга. Эндиликда вилоят ва шаҳарнинг энг катта тантаналари шу ерда ўтказилади. Шаҳарда кейинги йилларда замонавий меъморлик анъаналарида қурилган теннис корти, «Наврўз» стадиони, аэропортдаги депутатларни кутиб олиш ва жўнатиш зали, «Автотеххизмат», Чўлпон боғи, Марказий банк вилоят бош бошқармаси, «Асакабанк» шаҳар молия бўлими биноси, Республика шошилинч тиббий ёрдам марказининг бўлими бинолари, Андижон тиббиёт ин-ти, 4 касб-ҳунар коллежи, 1 академик лицей, «ДЭУ Юнител» қўшма корхонаси, кўп қаватли турар жой бинолари ва кўплаб супермаркет, савдо шахобчалари бунёд этилди. Шаҳарда 25 транспорт ва 5 алоқа корхонаси, 10 коммунал ташкилотлари мавжуд. Транспорт воситалари кат-найдиган кўчалар сони 365 та бўлиб, уларнинг уз. 770 км ни ташкил этади. Шаҳарда «Ўздунробита», «Камалак— ТВ» ва «ДЭУ Юнител» қўшма корхоналар хизматлари эвазига аҳоли уяли ҳамда пейджинг алоқа воситаларидан фойдаланмоқда.

Шаҳарда 2600 га яқин савдо ва 700 дан зиёд маиший хизмат кўрсатиш шахобчалари мавжуд.

А. мамлакатнинг фан, маданият марказларидан бирига айланди. Шаҳарда 4 ин-т, 21 ўрта махсус, касб-ҳунар таълим ўқув юртлари, 47 умумтаълим мактаби ва 86 мактабгача тарбия муассасаси мавжуд. 1999/2000 й.ларда ин-тларда 8816 талаба, ўрта махсус ўқув юртларида 14352, умумтаълим мактабларида 68630 ўқувчи таълим олди.

Шаҳарда 3 театр, 25 оммавий кутубхона, 6 клуб, 5 кинотеатр, 5 маданият ва истироҳат боғи, 4 маданият уйи, 3 музей, 3 мусиқа ва санъат мактаби мавжуд (2000). 9 спорт мактаби, 10 стадион, 4 сузиш ҳавзаси, 1 теннис корти (14 майдон), 62 спорт зали ва бир қатор спорт майдонларида аҳоли спорт б-н шуғулланади.

Ад. Шокаримов С. Андижон, Т., 2000.

Бахтиёр Зияев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.