Bedil
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 188–190-b. — ziyouz.com
Bedil (taxallusi; asl ismi Mirzo Abdulqodir) (1644, Bengaliya, Azimobod ş. — 1721, Dehli) — şoir, mutafakkir. Harbiy xizmatçi oilasida tuğilgan. Ota-bobosi keş (şahrisabz)lik, turkiy bar-los uruğidan. Yoşligidan turli fanlarga qşiqqan. Şayx Kamol, şoh Fozil va Mirza Abdulqosim kabi olimlardan ta'lim sşgan. Hindiston böylab köp sayohat qilgan, 1685 y.dan umrining oxirigaça Dehpida yaşagan. Fors tilida ijod qilgan. Arab, fors, hind, urdu tillarini mukammal bilgan, şarq xalqlari ada-biyotini, tasavvuf va yunon falsafasini, ayniqsa Aristotel falsafasini at-rofliça örgangan. 10 yoşlaridan badiiy ijod b-n şuğullangan. 20 yoşida şe'rlarini saralab töplaşga kirişgan. Mu-rakkab ijtimoiy-iqtisodiy şaroitda yaşab ijod qilgan şoir öz davriga befarq qaramagan, hinllar va musulmonlarning tinç-totuv yaşaşligini, yurtni obod, xalqni tinç-osoyişta, faro-ğatda, hamjihatliqda körişni orzu qilgan. Inson erkinligi, tafakkuri haqida falsafiy fiqolar bayon etgan. Uning fal-safiy-axloqiy qaraşlari tasavvuf aqidalari ta'sirida şakllangan. B. dunyoqdraşi tasavvufning vahdat ul-vujud ta'limotiga asoslanadi, ya'ni olamni Allohning közgusi, inson qalbini şu közguning markazi deb biladi. Inson qal-bi qançalik sayqal topsa, u şunça Alloh nurini aks ettiradi. Şu bois Inson buyuk va qudratlidir. Ammo buni uning özi anglaşi lozim, deydi.
B. 120 ming misradan ortiq şe'riy, köpgina nasriy asar yozgan. Ğazal, ru-boiy, qasida, qit'a, tarji'bandlarining özi 75 ming misrani taşkil etadi. Yirik asari «Çor unsur» («Tört unsur», 1703) nasrda yozilgan bölib, şe'rlar ham ilova qilingan. Kitob-iing dastlabki boblarida B. öz hayoti haqida hikoya qiladi. Sönggi ikki bobda esa tört unsur — havo, suv, yer, olov töğrioida; ösimliklar, hayvonlar va odamning paydo bölişi haqida sözlaydi. Mutlaq ruh, ruh va narsa töğrisida gapiradi, din hamda ruhoniylarning örni haqidagi öz fiqolarini ifodalaydi. Kitobda parilar, jinlar, uyqu, tuş köriş va b. haqida hikoya va afso-nalar ham mavjud.
B. «Irfon» («Bilim», 1711 — 12; «Komde va Mudan», «Nukot» asarlari ham şuning tarkibida) dostonida falsafa, tarix, tabiiyot, adabiyot va ilohiyotning xilma-xil masalalariga töxtalgan. Asarda borliq, materiya, zarraçalar, jonli mavjudot va narsalar tabiati haqida, nabotot töğrisida sözlaydi. Borliq, yökliq, fano, baqo singari falsafiy masalalar haqida fikr bildiradi. Til va tilning xizmati, ahamiyatini talq-in etadi, hissiy va aqpiy biliş man-bai, tuyğu, tuşunça, aqd hakdaa muhokama yuritadi. U hind falsafasidagi «tanosux» nazariyasi hamda islom falsafasidagi «tavakkul» ta'limotini tanqid qiladi. Tabiat hodisalarini tabiatning özini örganiş yöli b-n tuşuntiriş lozim deb biladi. Uningça, dunyo abadiy bölib, töxtovsiz harakat qiladi va özgarib turadi. «Komde va Mudan» dostonida döstlik, muhabbat, vafodorlik, adolat, ilmma'rifat masalalari aks etgan. «Nukot» («Hikmatli sözlar») asarida esa B. qaraşlarini yakunlab, umumlaştirgan. Bunda B. öz ta'limoti asoslarini ham qisqaça bayon qilgan.
«Tilsimi hayrat» (1669), «Muhiti a'zam» («Buyuk okean», 1681), «Turi ma'rifat» («Ma'rifat toği», 1687), «Ğazaliyot», «Ruboiyot» va b. asarlarida ham ijtimoiy masalalar yoritilgan. Şe'rlaridatarbiya, xulq-axloq töğrisidagi öz fiqolarini bildiradi, jamiyatdagi jabr-zulm, adolatsizlik kabi illatlarni qoralaydi.
B.ning ijtimoiy masalalarga oid qaraşlarida ma'rifatparvarlik, muruvvat va odamiylik asosiy örinni eğallaydi. Asarlarining köpçiligi 16 jildli «Kulliyot»iga kirgan (Bombay, 1882).
Hindiston b-n Turkiston qadimdan iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqada bölgan. Bu Turkistonda B. asarlarining tarqalişiga keng yöl oçgan, ammo turli ijtimoiy guruh vakillari şoir merosidan öz manfaatlari yölida foydalandilar. B. asarlarida
Turkiston va Hindiston xalqlari örtasidagi aloqaga doir ma'lumotlar ham köplab uçraydi. U «Çor unsur» asari da Jayxun (Amudaryo), Turkiston töğrisida, Samarqanddan Hindistonga qavmqarindoşlari kelganligi töğrisidagi ma'lumotlarni keltiradi.
B. asarlari ayniqsa 19-a.dan Örta Osiyoda keng tarqalgan. Ular falsafiy fikrga boyligidan B. Turkistonda «Abulma'oniy» («Ma'nolar otasi») degan nom olgan. Uning kitoblarini öqib beruvçilar «bedilxonlar» deb atalgan. Furqat, Muqimiy, Avaz, Ahmad Doniş, Xislat va b. öz ijodida B.ning ilğor fiqolaridan foydalanganlar. Ahmad Doniş B.ning ilğor ijtimoiy-falsafiy ğoyalarini örgangan, ulardan ijtimoiy hayotdagi kamçiliklarga qarşi olib borgan kuraşida foydalangan, ilğor ğoyalarni ommalaştirişni öz burçi deb bilgan. Furqat B.ning fan, ma'rifat, xalqlar örtasidagi hamkorlik haqidagi ğoyasini örgangan, ulardan dunyoviy bilimlarni örganiş, xalqni ma'rifatga çorlaş haqidagi asarlarida samarali foydalangan. B.ning ijtimoiy tuzum haqidagi qaraşlari Muqimiy, Asiriy va b. mutafakkirlarni ham qiziqgirgan. Ular B. ijodining murakkab uslu-bi va ziddiyatli tomonlari, ilğor jihatlariga munosib baho berganlar. Uzbekistonda B. ijodi böyiça ilmiy tadqiqotlar (Ğ. Ğulom, I. Möminov va b.) olib borildi.
As: Komde va Mudan, T., 1960; Ruboyilar, T., 1974.
Ad:. Şomuhamedov Ş., Fors-tojik klassiklari ijodida gumanizm, T., 1968; Möminov I., Mirzo Bedil, T., 1974; Şukurov Ş., Mirzo Bedilning poetik merosi, T., 1979.
Najmiddin Komilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕДИЛ (тахаллуси; асл исми Мирзо Абдулқодир) (1644, Бенгалия, Азимобод ш. — 1721, Деҳли) — шоир, мутафаккир. Ҳарбий хизматчи оиласида туғилган. Ота-бобоси кеш (шаҳрисабз)лик, туркий бар-лос уруғидан. Ёшлигидан турли фанларга қшиққан. Шайх Камол, шоҳ Фозил ва Мирза Абдулқосим каби олимлардан таълим сшган. Ҳиндистон бўйлаб кўп саёҳат қилган, 1685 й.дан умрининг охиригача Деҳпида яшаган. Форс тилида ижод қилган. Араб, форс, ҳинд, урду тилларини мукаммал билган, шарқ халқлари ада-биётини, тасаввуф ва юнон фалсафасини, айниқса Аристотель фалсафасини ат-рофлича ўрганган. 10 ёшларидан бадиий ижод б-н шуғулланган. 20 ёшида шеърларини саралаб тўплашга киришган. Му-раккаб ижтимоий-иқтисодий шароитда яшаб ижод қилган шоир ўз даврига бефарқ қарамаган, ҳинллар ва мусулмонларнинг тинч-тотув яшашлигини, юртни обод, халқни тинч-осойишта, фаро-ғатда, ҳамжиҳатлиқда кўришни орзу қилган. Инсон эркинлиги, тафаккури ҳақида фалсафий фиқолар баён этган. Унинг фал-сафий-ахлоқий қарашлари тасаввуф ақидалари таъсирида шаклланган. Б. дунёқдраши тасаввуфнинг ваҳдат ул-вужуд таълимотига асосланади, яъни оламни Аллоҳнинг кўзгуси, инсон қалбини шу кўзгунинг маркази деб билади. Инсон қал-би қанчалик сайқал топса, у шунча Аллоҳ нурини акс эттиради. Шу боис Инсон буюк ва қудратлидир. Аммо буни унинг ўзи англаши лозим, дейди.
Б. 120 минг мисрадан ортиқ шеърий, кўпгина насрий асар ёзган. Ғазал, ру-боий, қасида, қитъа, таржиъбандларининг ўзи 75 минг мисрани ташкил этади. Йирик асари «Чор унсур» («Тўрт унсур», 1703) насрда ёзилган бўлиб, шеърлар ҳам илова қилинган. Китоб-иинг дастлабки бобларида Б. ўз ҳаёти ҳақида ҳикоя қилади. Сўнгги икки бобда эса тўрт унсур — ҳаво, сув, ер, олов тўғриоида; ўсимликлар, ҳайвонлар ва одамнинг пайдо бўлиши ҳақида сўзлайди. Мутлақ руҳ, руҳ ва нарса тўғрисида гапиради, дин ҳамда руҳонийларнинг ўрни ҳақидаги ўз фиқоларини ифодалайди. Китобда парилар, жинлар, уйқу, туш кўриш ва б. ҳақида ҳикоя ва афсо-налар ҳам мавжуд.
Б. «Ирфон» («Билим», 1711 — 12; «Комде ва Мудан», «Нукот» асарлари ҳам шунинг таркибида) достонида фалсафа, тарих, табииёт, адабиёт ва илоҳиётнинг хилма-хил масалаларига тўхталган. Асарда борлиқ, материя, заррачалар, жонли мавжудот ва нарсалар табиати ҳақида, наботот тўғрисида сўзлайди. Борлиқ, йўклиқ, фано, бақо сингари фалсафий масалалар ҳақида фикр билдиради. Тил ва тилнинг хизмати, аҳамиятини талқ-ин этади, ҳиссий ва ақпий билиш ман-баи, туйғу, тушунча, ақд ҳакдаа муҳокама юритади. У ҳинд фалсафасидаги «таносух» назарияси ҳамда ислом фалсафасидаги «таваккул» таълимотини танқид қилади. Табиат ҳодисаларини табиатнинг ўзини ўрганиш йўли б-н тушунтириш лозим деб билади. Унингча, дунё абадий бўлиб, тўхтовсиз ҳаракат қилади ва ўзгариб туради. «Комде ва Мудан» достонида дўстлик, муҳаббат, вафодорлик, адолат, илммаърифат масалалари акс этган. «Нукот» («Ҳикматли сўзлар») асарида эса Б. қарашларини якунлаб, умумлаштирган. Бунда Б. ўз таълимоти асосларини ҳам қисқача баён қилган.
«Тилсими ҳайрат» (1669), «Муҳити аъзам» («Буюк океан», 1681), «Тури маърифат» («Маърифат тоғи», 1687), «Ғазалиёт», «Рубоиёт» ва б. асарларида ҳам ижтимоий масалалар ёритилган. Шеърларидатарбия, хулқ-ахлоқ тўғрисидаги ўз фиқоларини билдиради, жамиятдаги жабр-зулм, адолатсизлик каби иллатларни қоралайди.
Б.нинг ижтимоий масалаларга оид қарашларида маърифатпарварлик, мурувват ва одамийлик асосий ўринни эғаллайди. Асарларининг кўпчилиги 16 жилдли «Куллиёт»ига кирган (Бомбай, 1882).
Ҳиндистон б-н Туркистон қадимдан иқтисодий, сиёсий ва маданий алоқада бўлган. Бу Туркистонда Б. асарларининг тарқалишига кенг йўл очган, аммо турли ижтимоий гуруҳ вакиллари шоир меросидан ўз манфаатлари йўлида фойдаландилар. Б. асарларида
Туркистон ва Ҳиндистон халқлари ўртасидаги алоқага доир маълумотлар ҳам кўплаб учрайди. У «Чор унсур» асари да Жайхун (Амударё), Туркистон тўғрисида, Самарқанддан Ҳиндистонга қавмқариндошлари келганлиги тўғрисидаги маълумотларни келтиради.
Б. асарлари айниқса 19-а.дан Ўрта Осиёда кенг тарқалган. Улар фалсафий фикрга бойлигидан Б. Туркистонда «Абулмаъоний» («Маънолар отаси») деган ном олган. Унинг китобларини ўқиб берувчилар «бедилхонлар» деб аталган. Фурқат, Муқимий, Аваз, Аҳмад Дониш, Хислат ва б. ўз ижодида Б.нинг илғор фиқоларидан фойдаланганлар. Аҳмад Дониш Б.нинг илғор ижтимоий-фалсафий ғояларини ўрганган, улардан ижтимоий ҳаётдаги камчиликларга қарши олиб борган курашида фойдаланган, илғор ғояларни оммалаштиришни ўз бурчи деб билган. Фурқат Б.нинг фан, маърифат, халқлар ўртасидаги ҳамкорлик ҳақидаги ғоясини ўрганган, улардан дунёвий билимларни ўрганиш, халқни маърифатга чорлаш ҳақидаги асарларида самарали фойдаланган. Б.нинг ижтимоий тузум ҳақидаги қарашлари Муқимий, Асирий ва б. мутафаккирларни ҳам қизиқгирган. Улар Б. ижодининг мураккаб услу-би ва зиддиятли томонлари, илғор жиҳатларига муносиб баҳо берганлар. Узбекистонда Б. ижоди бўйича илмий тадқиқотлар (Ғ. Ғулом, И. Мўминов ва б.) олиб борилди.
Ас: Комде ва Мудан, Т., 1960; Рубойилар, Т., 1974.
Ад:. Шомуҳамедов Ш., Форс-тожик классиклари ижодида гуманизм, Т., 1968; Мўминов И., Мирзо Бедил, Т., 1974; Шукуров Ш., Мирзо Бедилнинг поэтик мероси, Т., 1979.
Нажмиддин Комилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.