Söfi Olloyor

Söfi Olloyor (1644 — 1724) — XVII–XVIII asrlarda yaşagan tariqat arbobi va tasavvufiy ruhdagi asarlar muallifi, özbek mumtoz adabiyotining didaktik yönalişdagi yirik vakili. ÖzME'ga köra, u Kattaqörğon bekligidagi Minglar qişloğida tuğilgan va Denovda vafot etgan. Rusça Vikipediyada uning vafot yili 1721 deb körsatilgan, Özbekça Vikipediya ham uning umrining söngi yillari 1710–1721-yillarda Katta Vaxşivor qişloğida ötganini yozadi. Ba'zi manbalarda ismi Ollohyor şaklida ham uçraydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, Söfi Olloyor özbeklarning utarçi uruğidan bölgan, otasi diniy bilimga katta e'tibor bergan. Boşlanğiç ta'limni qişloq maktabida olgaç, u Buxoro madrasalarida öqişni davom ettirgan. ÖzME'ga köra, Buxorodagi jöybor şayxlari huzurida tahsil körgan, zamonasining asosiy fanlarini, arab va fors tillarini egallagan.

Buxoro xoni Abdulazizxon uni boj mahkamasiga boşliq qilib tayinlagan; rusça Vikipediyaga köra, bu paytda u 25 yoşda bölgan. Biroq darveşona tabiatli Olloyor tez orada bu mansabdan voz keçib, maşhur şayx Navröz qöliga murid bölgan va tariqat yölini bosib ötib, şayxlik darajasiga erişgan. Rusça Vikipediyada uning naqşbandiya şayxlariga ergaşgani qayd etilgan. Uning hayoti Aştarxoniylar sulolasidan bölgan bir neça hukmdor — Abdulazizxondan Abulfayzxongaça hukmronlik qilgan davrga töğri kelgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, Söfi Olloyor hozirgi Surxondaryo viloyatidagi Katta Vaxşivor qişloğini obod qilgan, Qorabuloq suvini qişloqqa keltirgan va 1713-yilda haşar yöli bilan masjid qurdirgan. U şu qişloqda vafot etib, dafn qilingan. Xalq rivoyatlarida uning nomi Kattaqörğon şahrining barpo etilişi bilan ham boğlanadi.

Söfi Olloyor turkiy va fors tillarida ijod qilgan. Uning asarlarining asosiy maqsadi islom ma'rifatini xalq orasida yoyiş va tasavvufning komil inson haqidagi ğoyalarini tarğib qilişdan iborat bölgan. ÖzME'ga köra, fors tilida «Maslak ul-muttaqin» («Taqvodorlar maslagi»), «Murod ul-orifin» («Oriflar murodi») va «Maxzan ul-mute'in» («Itoatkorlar xazinasi»), turkiy tilda «Sabot ul-ojizin» («Ojizlar saboti») va «Favz un-najot» («Najot tantanasi») masnaviylarini yozgan. «Mevalar munozarasi» manzumasi ham unga nisbat beriladi.

Eng yirik asari — 12 ming baytdan, 135 bobdan iborat «Maslak ul-muttaqin». ÖzME'ga köra, bu asar şuhrat qozongaç, yaqinlari undan şunday kitobni turkiy tilda ham yozişni sörağan; şoir uni qisqartirib, özbekça nazmga solgan va «Sabot ul-ojizin» deb atagan. Bu asar özbek falsafiy-didaktik adabiyotining yetuk namunasi sanaladi.

«Maslak ul-muttaqin» va «Sabot ul-ojizin» uzoq vaqt maktab va madrasalarda asosiy darslik sifatida öqitilgan; rusça Vikipediyaga köra, «Sabot ul-ojizin» Buxoro, Qöqon va Xiva madrasalarida öquv qöllanmasi bölgan. ÖzME'ga köra, şoir asarlari Qaşqardan Volga va Ural böyigaça, Astraxan, Bulğor va Orenburg atroflarida yaşovçi turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan, XIX asr oxirida Toşkent, Qozon, Boku va Istanbulda toşbosmada bir neça bor naşr etilgan. Asarlari boşqa tillarga ağdarilgan, ularga şarhlar va luğatlar bitilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning tatar adabiyotidagi an'analari alohida dissertatsiya mavzusiga aylangan.