Denov

Denov — Surxondaryo viloyatidagi şahar, Denov tumanining ma'muriy markazi. U viloyatning şimolida, Hisor tizmasi etagidagi vodiyda, Tojikiston çegarasiga yaqin joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Denov aholi soni böyiça viloyatda Termizdan keyingi ikkinçi şahar hisoblanadi. 1958-yildan şahar maqomiga ega.12

ÖzME'ga köra, yozma manbalarda şahar 14-asr oxiridan «Dehinav» şaklida tilga olinadi. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, nom forsça-tojikça «deh-i nav» — «yangi qişloq» iborasidan kelib çiqqan. Rusça rasmiy adabiyotda şahar uzoq vaqt Denau deb yozilgan.

Şahar Surxondaryo va uning irmoği Sangardak daryolari oraliğida joylaşgan. ÖzME uning balandligini dengiz sathidan taxminan 600 metr, rusça Vikipediya esa 520 metr deb körsatadi. Termizgaça masofa 150 km dan ortiq. Iqlimi subtropik, yozi juda issiq: ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati 2,4, iyulniki 28,2 daraja, yillik yoğin 360 mm atrofida. Rusça Vikipediyaga köra, yozda harorat 50 darajagaça kötariladi, qişda esa qor kamdan-kam yoğib, tez erib ketadi.

Denov hududi qadimdan odamlar yaşagan joy. ÖzME'ga köra, şahar örnida miloddan avvalgi 2-mingyillik oxirida manzilgoh bölgan. Uzoq vaqt Denovni Çağoniyon şahrining örni deb hisoblaşgan, ammo arxeologlar Çağoniyon aslida Denovdan olti kilometr janubi-şarqdagi Budroçtepa örnida joylaşganini aniqlagan. Möğullar istilosidan keyin Çağoniyonning mavqei pasaygaç, temuriylar davrida Dehinav mintaqaning asosiy markazlaridan biriga aylangan.

Balxlik tarixçi Mahmud ibn Valining 17-asrdagi tavsifiga köra, Dehinav katta bozori, jome masjidi va xonaqosi bölgan mustahkam qal'a-şahar edi. Arxeologik topilmalar 15-asrga oid qal'aning diametri 110 metr bölgan, qalin devor va xandaq bilan öralganini körsatadi. ÖzME'ga köra, 17–18-asrlarda Denov Buxoro xonligi tarkibidagi karvon savdosi markazlaridan biri bölgan, şaharda könçilik, etikdözlik, töquvçilik, zardözlik kabi yuzdan ortiq hunar turi rivojlangan. Rusça Vikipediyaga köra, keyinroq Denov Buxoro amirligidagi bekliklardan birining markazi bölgan.

1907-yilda şaharda amirlikning soliq siyosatiga qarşi yirik xalq qözğoloni bölib ötgan. 1920-yilda bu yerda sovet hokimiyati örnatilgan. Şahar orqali ötgan Termiz — Duşanbe temir yöli ÖzME'ga köra 1925-yilda, rusça Vikipediyaga köra esa 1929-yilda qurilgan.

ÖzME'ga köra, 2000-yilda Denovda 63 ming kişi yaşagan. Inglizça Vikipediya 2011-yilda 69 ming, 2016-yilda 78,3 ming kişi degan raqamlarni keltiradi. Aholining asosiy qismi özbeklar, tojiklar, şuningdek rus, tatar, koreys va uyğur millati vakillari ham yaşaydi.

Şahar sanoati asosan atrofdagi qişloq xöjaligi mahsulotlarini qayta işlaşga ixtisoslaşgan: paxta tozalaş, yoğ-moy, konserva va ğişt korxonalari bor. Rusça Vikipediyaga köra, Denov sobiq SSSRda şakarqamiş yetiştirilgan yagona joy bölgan, şaharda Surxondaryo viloyatidagi eng katta bozor joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, iqtisodda qöşni Tojikiston bilan çegara savdosi muhim örin tutadi. ÖzME'ga köra, mustaqillik yillarida hunarmandçilik, ayniqsa sandiqsozlik qayta jonlangan. 2011-yildan Qumqörğon — Boysun orqali ötadigan yangi temir yöl Denovni Toşkent bilan bevosita boğlagan.

Şaharning asosiy me'moriy yodgorligi — Said Otaliq madrasasi. ÖzME va inglizça Vikipediya uni 16-asrga, rusça Vikipediya esa 15-asrga oid deb körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu Örta Osiyodagi eng katta madrasalardan biri bölib, 1935-yilgaça diniy maktab sifatida işlagan, hozir esa tarixiy yodgorlik sifatida muhofaza qilinadi. Şahar yaqinida 1000 dan ortiq ösimlik turi yiğilgan Şreder nomidagi dendrariy, Yurçi qal'asi xarobalari hamda Xolçayon kabi qadimiy şahar qoldiqlari joylaşgan.