Denov

Denov — Surxondaryo viloyatdagi şahar (1958 y.dan). Denov tumani markazi. Kattaligi va aqolisining soni jihatidan Termizdan keyin ikkinçi örinda turadi. Dengiz sathidan qariyb 600 m balandlikda. Surxondaryo va Sangardak daryolari oraliğida. T.y. stansiyasi. D.dan Termizgaça bölgan masofa 156 km. Aholisi 63 ming kişi (2000). Yiliga 360 mm yoğin tuşadi. Yanv.ning örtaça t-rasi 2,4°, iyulniki 28,2°. D. qad. şahar. Yozma manbalarda 14-a. oxirlaridan «Dehinav» şaklida, ya'ni «Yangi qişloq» mazmunida tilga olingan. Mahmud ibn Vali (17-a) ning yozişiça, Dehinav ajoyib bozori, katta masjidi va xonaqosi bölgan mustahkam qal'aşahar hisoblangan. Ba'zi tadqiqotçilar Çağoniyon ş. D. urnida bölgan, deb hisoblab kelişgandi. Arxeologlarning aniqlaşiga köra, Çağoniyon ş. aslida D.dan 6 km jan.-şarqda joylaşgan Budroç manzilgohi örniga töğri keladi (q. Budroçtepa). D.ning hoz. örnida mil. av. 2-ming yillik oxirlarida manzilgoh bölgan. Möğullar istilosidan keyin Çağoniyon ş. mavqei pasayib ketgaç, temuriylar davrida Dehinav asosiy markazlardan biriga aylandi. Arxeologik topil-malar D. qal'asi 15-a.ga oidligini, uni mustahkam qörğon bölganligini tasdiqlaydi. D. qal'asi murakkab me'morlik obidasi bölib, çor atrofida xandaq qazilgan. Qal'aning diametri 110 m bölib, qalin devor b-n öralgan.

D. 17—18- a.larda Buxoro xonligi tar-kibida karvon savdosining markazlaridan bölgan, şaharda hunarmandçilikning yuzdan ziyod turi, ayniqsa kön-çarm tayyorlaş, etikdözlik, töquvçilik, zardözlik, qandolatçilik, öyinçoqsozlik va h.k. rivojlangan. 1907 y. D.da amirning soliq siyosatiga qarşi iirik xalq harakati bölib ötgan. 1920 y.D.da şörolar hokimiyati örnatilgaç, hunarmandçilik ustaxonalari yopilib, şaharga savdo mollari kelişi töxtab qoldi. 1925 y. D. orqali ötuvçi Termiz—Duşanbat.y. qurildi. D. sanoat korxonalari b-n nafaqat viloyatda balki respublikada munosib örin tutadi. Sanoat korxonalari, asosan, viloyatda yetiştirilgan q.x. mahsulotlarini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. «Denovsut» korxonalari, paxta tozalaş, mexanika, araq-vino, konserva z-dlari, paxta titiş f-kasi bor. D.da işbilarmonlik va tadbirkorlikka keng yöl oçilgan. Kiçik korxona, firma, şirkatlar faoliyat körsatmoqda. Ularda 20 dan ortiq yangi turdagi mahsulotlar tayyorlanayapti. Mustaqillik yillarida şaharda hunarmandçilikning ravnaqiga katta e'tibor berilgan. Be-şiksozlik, sandiqsozlik, temirçilik, duradgorlik va b. rivojlangan. Hunarmandlar ayniqsa sandiqsozlikni san'at darajasiga kötarganlar. 8 umumiy ta'lim maktabi, gimnaziya, xorijiy tillar, kimyo, fizika-matematika litseylari, tibbiyot bilim yurti, şahar biznes maktabi, bolalar san'at maktabi, poliklinikalar, 13 kutubxona (200 ming nusxa kitob), madaniyat va istirohat boğlari, dehqon bozori mavjud. D.dan Özbekistan poytaxti Toşkentga va yana bir qança viloyat markazlariga muntazam avtobuslar qatnaydi. Şahar hududida me'moriy yodgorliklardan Said Otaliq madrasasi (16-a.) saqpangan. Madrasani asl holiga qaytariş işlari olib borilmoqda. Uning old qismidagi hudud obodonlaştirilgan. 1992 y.da D. televideniyesi iş boşladi.

Sayfulla Tursunov, Javli Tursunov.