Söfi Olloyor

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 835-b. — ziyouz.com

Söfi Olloyor (1644, Kattaqörğon bekligi Minglar qişloği — 1724, Denov) — tariqat arbobi va mutasavvuf şoir. Şayxlar maktabi va Buxorodagi jöybor şayxlari dargohida ta'lim olgan. Öz davrining barça asosiy ilmlarini egallagan, arab va fors tillarini örgangan. Buxoro xoni Abdulazizxon tomonidan boj mahkamasiga töra etib tayinlangan. Darveşona fe'l, şoirona köngil sohibi bölgan CO. bu lavozimdan tezda iste'fo berib, öz davrining maşhur şayxi Navrözga şogird tuşgan, tarikat talablarini bajarib, şayxlik martabasiga kötarilgan, valiulloh (karomat soxibi) bölib yetişgan. Turkiy va forsiy tillarida ijod qilgan S.O. ijodining asosiy yönalişi islom ma'rifatini keng xalq orasiga yoyiş va tasavvufning insoniy kamolot bilan boğliq ğoyalarini tarğibtaşviq qilişdan iborat. U «Maslak ulmuttaqin» («Taqvodorlar maslagi»), «Murod ulorifin» («Oriflar murodi»), «Maxzan ulmute'in» («Itoatkorlar xazinasi») asarlarini forsiy, «Sabot ulojizin» («Ojizlar saboti»), «Favz unnajot» («Najot tantanasi») masnaviylarini turkiy tidda yaratgan. Forsiy va turkiyda bitilgan boşqa şe'rlari ham mavjud. «Mevalar munozarasi» nomli manzuma xam unga nisbat beriladi.

S.O.ning şoh asari «Maslak ulmuttaqin» bölib, 12 ming bayt, 135 ta kattakiçik bobdan iborat. Ilohiy ma'rifatning badiiy talkiniga bağişlangan bu asar el orasida şuxrat tutganidan söng döstu yaqinlari undan turkiy tidda xam şunday bir kitob yozişni iltimos kiladilar. Bunta javoban u «Maslak ulmuttaqin»ni birmunça qisqartirib, özbek tilida nazmda bitgan va un-ta «Sabot ulojizin» deb nom bergan. Özbek falsafiy didaktik adabiyotining yetuk namunasi bölmiş uşbu asarda tasavvuf ta'limotining ma'naviyaxloqiy masalalarini keng yoritiş bilan u turkiy tasavvuf adabiyoti rivojiga katga hissa köşgan.

Asarlarida islom ahkomlari, tariqat talablari, insoniy komillik şartlarini birmabir ta'riflab bergan. Axloqiyta'limiy ahamiyati jihatidan, xususan, «Maslak ulmuttaqin» va «Sabot ulojizin» asarlari maktab va madrasalarda asosiy dareliklar qatorida öqitilib kelgan. Uning diniytasavvufiy ruxdagi pandu hikmatga yöğrilgan asarlari nafaqat Turkiston, balki Qaşqardan tortib Etel (Volga), Yoyiq (Ural) daryolari vohalari, Hojitarxon (Astraxan), Bulğor, Orenburg va b. mintaqalarda yaşovçi xalqlar orasida ham keng tarqalgan. Ular köp nusxalarda köçirilgan. 19-a.ning oxirlariga kelib esa Toşkent, Qozon, Boku, Istanbul va b. şaharlarda toşbosma yöli bilan bir neça marta bosilib çiqqan.

SO. asarlari köplab xorijiy tillarga tarjima qilingan, ularga bağişlab şarhlar yozilgan, luğatlar tuzilib, u qöllagan tasavvufiy istilohtimsollar keng şarhlangan.

As: Sabot ulojizin, T., 1991.

Ad.: Zohid R., Söfi Olloyor. Adabiyot közgusi, T., 1996; Turkistoniy S, Söfi Olloyor. Ğoyiblar xaylidan yongan çiroqlar, T.,

1994; Baratova N., Söfi Olloyorning badiiy-ma'naviy qaraşlari, Samarqand, 2002.

Ergaş Oçilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЎФИ ОЛЛОЁР (1644, Каттақўрғон беклиги Минглар қишлоғи — 1724, Денов) — тариқат арбоби ва мутасаввуф шоир. Шайхлар мактаби ва Бухородаги жўйбор шайхлари даргоҳида таълим олган. Ўз даврининг барча асосий илмларини эгаллаган, араб ва форс тилларини ўрганган. Бухоро хони Абдулазизхон томонидан бож маҳкамасига тўра этиб тайинланган. Дарвешона феъл, шоирона кўнгил соҳиби бўлган CO. бу лавозимдан тезда истеъфо бериб, ўз даврининг машҳур шайхи Наврўзга шогирд тушган, тарикат талабларини бажариб, шайхлик мартабасига кўтарилган, валиуллоҳ (каромат сохиби) бўлиб етишган. Туркий ва форсий тилларида ижод қилган С.О. ижодининг асосий йўналиши ислом маърифатини кенг халқ орасига ёйиш ва тасаввуфнинг инсоний камолот билан боғлиқ ғояларини тарғибташвиқ қилишдан иборат. У «Маслак улмуттақин» («Тақводорлар маслаги»), «Мурод улорифин» («Орифлар муроди»), «Махзан улмутеъин» («Итоаткорлар хазинаси») асарларини форсий, «Сабот уложизин» («Ожизлар саботи»), «Фавз уннажот» («Нажот тантанаси») маснавийларини туркий тидда яратган. Форсий ва туркийда битилган бошқа шеърлари ҳам мавжуд. «Мевалар мунозараси» номли манзума хам унга нисбат берилади.

С.О.нинг шоҳ асари «Маслак улмуттақин» бўлиб, 12 минг байт, 135 та каттакичик бобдан иборат. Илоҳий маърифатнинг бадиий талкинига бағишланган бу асар эл орасида шухрат тутганидан сўнг дўсту яқинлари ундан туркий тидда хам шундай бир китоб ёзишни илтимос киладилар. Бунта жавобан у «Маслак улмуттақин»ни бирмунча қисқартириб, ўзбек тилида назмда битган ва ун-та «Сабот уложизин» деб ном берган. Ўзбек фалсафий дидактик адабиётининг етук намунаси бўлмиш ушбу асарда тасаввуф таълимотининг маънавийахлоқий масалаларини кенг ёритиш билан у туркий тасаввуф адабиёти ривожига катга ҳисса кўшган.

Асарларида ислом аҳкомлари, тариқат талаблари, инсоний комиллик шартларини бирмабир таърифлаб берган. Ахлоқийтаълимий аҳамияти жиҳатидан, хусусан, «Маслак улмуттақин» ва «Сабот уложизин» асарлари мактаб ва мадрасаларда асосий дареликлар қаторида ўқитилиб келган. Унинг динийтасаввуфий рухдаги панду ҳикматга йўғрилган асарлари нафақат Туркистон, балки Қашқардан тортиб Этел (Волга), Ёйиқ (Урал) дарёлари воҳалари, Ҳожитархон (Астрахан), Булғор, Оренбург ва б. минтақаларда яшовчи халқлар орасида ҳам кенг тарқалган. Улар кўп нусхаларда кўчирилган. 19-а.нинг охирларига келиб эса Тошкент, Қозон, Боку, Истанбул ва б. шаҳарларда тошбосма йўли билан бир неча марта босилиб чиққан.

СО. асарлари кўплаб хорижий тилларга таржима қилинган, уларга бағишлаб шарҳлар ёзилган, луғатлар тузилиб, у қўллаган тасаввуфий истилоҳтимсоллар кенг шарҳланган.

Ас: Сабот уложизин, Т., 1991.

Ад.: Зоҳид Р., Сўфи Оллоёр. Адабиёт кўзгуси, Т., 1996; Туркистоний С, Сўфи Оллоёр. Ғойиблар хайлидан ёнган чироқлар, Т.,

1994; Баратова Н., Сўфи Оллоёрнинг бадиий-маънавий қарашлари, Самарқанд, 2002.

Эргаш Очилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.