Pekin

Pekin (xitoyça: 北京, Běijīng; «Şimoliy poytaxt») — Xitoy Xalq Respublikasining poytaxti. U mamlakatning siyosiy, ta'lim va madaniy markazi, yirik transport tuguni hisoblanadi.

Pekin örnida miloddan avvalgi 2-ming yillikdayoq aholi yaşagani ma'lum. Qadimda bu yerda Szi (Ji) şahri bölgan, u Yan podşoligining poytaxtiga aylangan. Rus tilidagi Vikipediyada şahar miloddan avvalgi 1045-yilda asos solingan deyiladi. Inglizça Vikipediyada uning yozma tarixi uç ming yildan ortiq davom etgani aytiladi.

10-asrda şimoliy hududlar kidanlar (Liao) qöliga ötgan. Özbekça Vikipediyada bu 936-yil, rus va ingliz Vikipediyasida 938-yil deb körsatilgan. Şahar kidanlarning janubiy poytaxti — Nanszin (Nanjing) bölgan. 1153-yilda Szin (Jin) davlati uni öz poytaxtiga aylantirgan va Çjundu deb atagan. 1215-yilda şaharni möğullar vayron qilgan. Xubilayxon şaharni poytaxt qilib, Dadu (Xonbaliq) deb nomlagan. Yangi şahar qurilişi inglizça Vikipediyada 1264–1293-yillarga, rus Vikipediyasida 1267-yil boşlangan davrga boğlanadi.

1368-yilda Yuan sulolasi quladi va şahar Beypin deb atalgan. Min imperiyasi davrida, 1421-yilda poytaxt Pekinga qaytarilgan. Özbekça va rusça manbalarga köra, aynan şu davrdan hozirgi nom işlatila boşlagan. Inglizça Vikipediyada nom 1403-yilda berilgani aytiladi. Taqiqlangan şahar 1406–1420-yillarda qurilgan. Sin (manjurlar) sulolasi davrida (1644–1911) Pekin imperiya poytaxti bölib qolgan. 1912-yilda Xitoy Respublikasi poytaxtiga aylangan. 1927–1928-yillardan keyin poytaxt Nankinga köçirilgan, şahar yana Beypin deb atalgan. 1937–1945-yillarda uni yaponlar bosib turgan. 1949-yilda Pekin Xitoy Xalq Respublikasining poytaxti deb e'lon qilingan.

Pekin Buyuk Xitoy tekisligining şimoliy qismida, uç tomondan toğlar bilan öralgan. Şimol va ğarbdagi toğlar şaharni möğul çöllari va daştlaridan himoya qilgan. Eng baland nuqtasi — Dunlin toği (2303 m). Yirik daryolari — Yundinxe va Çaobayxe. Miyun suv ombori şahar suv ta'minotida muhim örin tutadi. Pekin Buyuk kanalning şimoliy çekkasida joylaşgan.

Iqlimi mussonli va mötadil. Özbekça Vikipediyada yanvarning örtaça harorati −4,6°, iyulniki 26°, yillik yoğin 636 mm deyilgan. Rus tilidagi Vikipediyada yanvarda 0…+3 °C, iyulda +26…28 °C, yillik yoğin esa 530 mm. Havoning ifloslanişi va çöllardan keladigan qum böronlari şaharning jiddiy muammolari hisoblanadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, 2010-yilda Pekin aholisi 19 612 368 kişi bölgan. Rus Vikipediyasida 2020-yilgi röyxat böyiça 21,893 million kişi körsatilgan. Inglizça Vikipediyada aholi 21,8 milliondan ortiq, Pekin esa dunyodagi eng aholisi köp milliy poytaxt deyiladi.

Pekin uzoq vaqt asosan ma'muriy, harbiy va siyosiy markaz bölgan; sanoati 1949-yildan keyin rivojlana boşlagan. Şaharda metallurgiya, stanoksozlik, avtomobilsozlik, elektrotexnika, kimyo, neftni qayta işlaş, töqimaçilik va boşqa tarmoqlar bor. Yaqin atrofda kömir qazib olinadi. Şaharda ikkita xalqaro aeroport işlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Pekin Capital aeroporti 2009–2019-yillarda Osiyodagi eng gavjum aeroport bölgan, Daxing aeroporti esa dunyodagi yagona inşootli eng katta aeroport terminaliga ega. Metro haqida manbalar turliça: özbekça Vikipediyada u dunyodagi eng köp yölovçi taşiydigan tizim deyiladi (kuniga 13 million kişi), inglizçada esa 2020-yilda dunyoda törtinçi örinda turgani aytiladi.

Pekinda Taqiqlangan şahar, Osmon ibodatxonasi, Tyananmin maydoni va köplab saroy, boğ hamda ibodatxonalar bor. Inglizça Vikipediyada şaharda YUNESKOning sakkizta Butunjahon merosi obyekti borligi aytilgan; ular orasida Taqiqlangan şahar, Osmon ibodatxonasi, Yozgi saroy va Min qabrlari bor. Şaharning an'anaviy turar joylari — siheyuan va ularning orasidagi tor köçalar (xutun) ham sayyohlarni jalb qiladi.

Pekin universiteti, Xitoy Fanlar akademiyasi, konservatoriya, yirik kutubxona va muzeylar şu yerda joylaşgan. Pekin universiteti THE reytingida dunyoda 16-örinda qayd etilgan. Pekin 1990-yilgi Osiyo öyinlariga, 2008-yilgi yozgi va 2022-yilgi qişki Olimpiya öyinlariga mezbonlik qilgan. U ikkala olimpiadani ham ötkazgan dunyodagi birinçi şahar hisoblanadi.