Pekin

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150–151-b. — ziyouz.com

Pekin PEKIN, Beyszin (xitoyça — şim. poytaxt) — Xitoyning poytaxti. Siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Kattaligi jihatidan mamla-katda Şanxaydan keyin 2-örinda. Buyuk Xitoy tekisligining şim. qismida, uç tomondan toğlar b-n öralgan. Iqlimi mö'tadil, mussonli iqlim. Yanv.ning örtaçat-rasi —4,6°, iyulniki 26°. Yillik yoğin 636 mm. Aholisi 12 mln. kişi (1999, şahar atrofi b-n). P. aloxdsa ma'muriy birlik qilib ajratilgan.

P. — Xitoyning eng qad. şaqarlaridan. Mil.av. 2-ming yillikdayoq hoz. P. örnida aholi yaşaganligi ma'lum. Mil.av. 1-mingyillik —mil. 10-a. man-balarida şahar Szi deb atalgan. 10-a.da Şim. Xitoyni kidanlar bosib olgaç, nomi Sitszin deb özgartirilgan (936). Keyinçalik şahar kidanlar davlatining jan. poytaxti — Nanszin bölib qolgan (937), 1153 y.dan Szin davlati poytaxti. Bu davrda u Dasin (Çjundu) deb nomlangan. 1215 y.da şaharni möğullar istilo qilgan. 1263 y.da Xubilay Dasinni möğullar saltanati poytaxtiga aylantirgan va unga Xonbaliq (buyuk poytaxt, xitoyça Dadu) deb nom qöygan. Möğullar sulolasi Yuan davrida (1280—1368) şahar örtasidan Buyuk kanal kazilgan. 1368 y.da Xitoydan möğullar quvib çiqarilgaç, Beypin deb atalgan. 1421 y.da Min imperiyasi (1368—1644) poytaxti. Bu davrdan boşlab şahar hoz. nomda Beyszin (Pekin) deb atala boşlagan. Sin (manjurlar sulolasidan) davrida (1644—1911) P. imperiya poytaxti bölgan. 1912 i. Sin monarxiyasi tugatilgaç, P. Xitoy Respublikasi poytaxti. 1927 y. hokimiyat gomindançilar qöliga ötgaç, poytaxt Nankinga köçirildi. P. yana Beypin deb atala boşladi. 1937—45 y.larda Beypin yaponlar qöl ostida böldi. 1945—49 y.larda unda gomindançilar hukmronlik qildi. 1949 y.da ulardan ozod qili-nib Xitoy Xalq Respublikasi poytaxti deb e'lon qilindi.

P. uzoq vaqt mamlakatning faqat ma'muriy, harbiy va siyosiy markazi bölib keldi. Hunarmandçilik qadimdan rivojlangan bölib, çetga çiqariş uçun turli buyumlar tayyorlanar edi. Sanoati 1949 y.dan rivojlana boşladi. P. — transport yöllarining yirik tuguni, mamlakatning yetakçi sanoat markazlaridan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. P. va uning çekkalarida metallurgiya, stanoksozlik, metall

Pekin şahridagi zamonaviy binolar. konstruksiyalar, avtomobilsozlik, q. x., transport va energetika maşinasozligi, oziq-ovqat, elektrotexnika, telefon va radiotexnika, tibbiyot pri-borlari, sintetik va sun'iy tola, töqimaçilik, kimyo, neftni qayta işlaş, quriliş materiallari, poligrafiya, energetika korxonalari bor. Şahar yaqinida kömir qazib çiqariladi. Metropoliten qurilgan.

Me'morçiligida qad. xitoy şahar qurilişiga xos xususiyatlar — qal'alarning devorlar b-n öralganligi, köçalar böylab şim.dan janubga va ğarbdan şarqqa yönalgan törtburçak şakldagi turar joy kvartallari quriş asosiy örinni egallaydi. 12-a.ga oid paxsa devorlarning qoldiklariga qaraganda şahar hoz. P.ning jan.-ğar-biy qismida joylaşgan. 13-a.da şahar şim.ga tomon kengaya borgan. 1553 y.da atrofi ğişt devor b-n öralgan «Taşqi şaxdr», öz navbatida, «Imperator şaxri» majmuasini öz içiga olgan. Bu majmua tarkibida köplab saroylar, ibodatxonalar, pagodalar, boğlar, te-paliklar va köllar bölgan. «Imperator şahri»ning markazi — «Taqiqlangan şahar»ning jan. qismida «Osmon ibodatxonasi» ansambli (1420— 1530, 18-19-a.larda qayta qurilgan) joylaşgan. P.ning boş maydoni Tyan-anminda Xitoy kengaşi binosi, Xitoy tarixi mu-zeyi, Millatlar madaniyati saroyi, körgazma paviloni va b. imoratlar qurilgan. P. va uning atrofida juda köp boğ, saroy, ibodatxona va memorial ansambllar bor. P. — Xitoyning muhim fan va mada-niyat markazi. P. un-ti va boşka un-tlar, ped., tibbiyot, q.x. in-tlari, konservatoriya, Xitoy FA va botanika boği, rasadxona bor. P.da mamlakatdagi eng yi-rik kutubxonalar, muzeylar, teatrlar, ilmiy tadqiqot in-tlari joylaşgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЕКИН, Бэйцзин (хитойча — шим. пойтахт) — Хитойнинг пойтахти. Сиёсий, иқтисодий, илмий ва маданий маркази. Катталиги жиҳатидан мамла-катда Шанхайдан кейин 2-ўринда. Буюк Хитой текислигининг шим. қисмида, уч томондан тоғлар б-н ўралган. Иқлими мўътадил, муссонли иқлим. Янв.нинг ўртачат-раси —4,6°, июлники 26°. Йиллик ёғин 636 мм. Аҳолиси 12 млн. киши (1999, шаҳар атрофи б-н). П. алохдца маъмурий бирлик қилиб ажратилган.

П. — Хитойнинг энг қад. шақарларидан. Мил.ав. 2-минг йилликдаёқ ҳоз. П. ўрнида аҳоли яшаганлиги маълум. Мил.ав. 1-мингйиллик —мил. 10-а. ман-баларида шаҳар Цзи деб аталган. 10-а.да Шим. Хитойни киданлар босиб олгач, номи Сицзинь деб ўзгартирилган (936). Кейинчалик шаҳар киданлар давлатининг жан. пойтахти — Наньцзин бўлиб қолган (937), 1153 й.дан Цзинь давлати пойтахти. Бу даврда у Дасин (Чжунду) деб номланган. 1215 й.да шаҳарни мўғуллар истило қилган. 1263 й.да Хубилай Дасинни мўғуллар салтанати пойтахтига айлантирган ва унга Хонбалиқ (буюк пойтахт, хитойча Даду) деб ном қўйган. Мўғуллар сулоласи Юань даврида (1280—1368) шаҳар ўртасидан Буюк канал казилган. 1368 й.да Хитойдан мўғуллар қувиб чиқарилгач, Бэйпин деб аталган. 1421 й.да Мин империяси (1368—1644) пойтахти. Бу даврдан бошлаб шаҳар ҳоз. номда Бэйцзин (Пекин) деб атала бошлаган. Цин (манжурлар сулоласидан) даврида (1644—1911) П. империя пойтахти бўлган. 1912 и. Цин монархияси тугатилгач, П. Хитой Республикаси пойтахти. 1927 й. ҳокимият гоминданчилар қўлига ўтгач, пойтахт Нанкинга кўчирилди. П. яна Бэйпин деб атала бошлади. 1937—45 й.ларда Бэйпин японлар қўл остида бўлди. 1945—49 й.ларда унда гоминданчилар ҳукмронлик қилди. 1949 й.да улардан озод қили-ниб Хитой Халқ Республикаси пойтахти деб эълон қилинди.

П. узоқ вақт мамлакатнинг фақат маъмурий, ҳарбий ва сиёсий маркази бўлиб келди. Ҳунармандчилик қадимдан ривожланган бўлиб, четга чиқариш учун турли буюмлар тайёрланар эди. Саноати 1949 й.дан ривожлана бошлади. П. — транспорт йўлларининг йирик тугуни, мамлакатнинг етакчи саноат марказларидан. Аэропорти халқаро аҳамиятга эга. П. ва унинг чеккаларида металлургия, станоксозлик, металл

Пекин шаҳридаги замонавий бинолар. конструкциялар, автомобилсозлик, қ. х., транспорт ва энергетика машинасозлиги, озиқ-овқат, электротехника, телефон ва радиотехника, тиббиёт при-борлари, синтетик ва сунъий тола, тўқимачилик, кимё, нефтни қайта ишлаш, қурилиш материаллари, полиграфия, энергетика корхоналари бор. Шаҳар яқинида кўмир қазиб чиқарилади. Метрополитен қурилган.

Меъморчилигида қад. хитой шаҳар қурилишига хос хусусиятлар — қалъаларнинг деворлар б-н ўралганлиги, кўчалар бўйлаб шим.дан жанубга ва ғарбдан шарққа йўналган тўртбурчак шаклдаги турар жой кварталлари қуриш асосий ўринни эгаллайди. 12-а.га оид пахса деворларнинг қолдикларига қараганда шаҳар ҳоз. П.нинг жан.-ғар-бий қисмида жойлашган. 13-а.да шаҳар шим.га томон кенгая борган. 1553 й.да атрофи ғишт девор б-н ўралган «Ташқи шахдр», ўз навбатида, «Император шахри» мажмуасини ўз ичига олган. Бу мажмуа таркибида кўплаб саройлар, ибодатхоналар, пагодалар, боғлар, те-паликлар ва кўллар бўлган. «Император шаҳри»нинг маркази — «Тақиқланган шаҳар»нинг жан. қисмида «Осмон ибодатхонаси» ансамбли (1420— 1530, 18-19-а.ларда қайта қурилган) жойлашган. П.нинг бош майдони Тянь-аньминда Хитой кенгаши биноси, Хитой тарихи му-зейи, Миллатлар маданияти саройи, кўргазма павильони ва б. иморатлар қурилган. П. ва унинг атрофида жуда кўп боғ, сарой, ибодатхона ва мемориал ансамбллар бор. П. — Хитойнинг муҳим фан ва мада-ният маркази. П. ун-ти ва бошка ун-тлар, пед., тиббиёт, қ.х. ин-тлари, консерватория, Хитой ФА ва ботаника боғи, расадхона бор. П.да мамлакатдаги энг йи-рик кутубхоналар, музейлар, театрлар, илмий тадқиқот ин-тлари жойлашган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.