Oyxonim (şahar xarobasi)

Oyxonim (fors-tojikça «Oy xonim»; xorijiy adabiyotda Ay-Xanum) — Afğonistonning şimoli-şarqidagi qadimiy şahar xarobasi, Markaziy Osiyodagi eng yaxşi saqlangan ellinistik şahar. ÖzME'ga köra, u Amudaryoning söl qirğoğida, Kökça daryosi quyiladigan joyda joylaşgan va miloddan avvalgi 4-asr oxiridan 2-asrning ikkinçi yarmigaça yaşagan. Rusça Vikipediyaga köra, xaroba Taxar viloyatining Daşti Qal'a tumanida, Tojikiston çegarasi yaqinida, Panj daryosi böyida joylaşgan. Şaharning qadimgi yunonça nomi aniq ma'lum emas.12

Inglizça Vikipediyaga köra, şahar örnida ilgari kiçik qarorgoh bölgan: yaqin atrofda Ahamaniylar davrining qal'asi topilgan. Uni yirik şaharga aylantiriş Salavkiylar sulolasining dastlabki hukmdorlari — Salavk I Nikator yoki uning öğli Antiox I davriga, taxminan miloddan avvalgi 300–285-yillarga töğri keladi. Şaharda tanga zarbxonasi işlagan, bu uning ösişiga turtki bergan.

ÖzME'ga köra, Oyxonim Yunon-Baqtriya podşoligi davrida gullab-yaşnagan va Baqtriyaning muhim şaharlaridan biri bölgan; uni ba'zan Iskandariya Oksiana yoki Yevkratidiya bilan tenglaştirişgan. Inglizça Vikipediya şaharni Iskandar Zulqarnayn asos solgan Iskandariya Oksiana deb hisoblaş hozir ehtimoldan uzoq ekanini qayd etadi. Şaharning eng yuksak davri miloddan avvalgi 2-asr örtalarida, Yevkratid I hukmronligiga töğri keladi: saroy va gimnasiy aynan şu paytda qurilgan, şahar uning poytaxti bölgan bölişi ham mumkin. Yevkratid vafotidan (taxminan miloddan avvalgi 145-yil) söng şaharni köçmançi saklar egallagan, uning ayrim qismlarida odamlar milodiy 2-asrgaça yaşab turgan.

ÖzME'ga köra, şahar yunon şaharsozligi qoidalariga muvofiq qurilgan va uç qismdan iborat: yuqori qal'a (akropol), quyi şahar hamda şimoli-şarqdagi şahar atrofi. Dastlabki ikki qism qalin mudofaa devorlari bilan öralgan. Inglizça Vikipediyaga köra, akropol 60 metr balandlikdagi tepalikda joylaşgan.

Quyi şaharda ulkan saroy, ibodatxonalar, yoşlar ta'lim olgan gimnasiy, arsenal va turar joylar oçilgan. Şahar markazida geroon — şahar asosçisi yoki uning faxriy fuqarosiga atalgan maqbara turgan; Rusça Vikipediyada u Kiney geroni deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, teatr 6000 tomoşabinga möljallangan; Rusça Vikipediya uni Örta Osiyoda topilgan şu turdagi yagona inşoot deb ta'kidlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1961-yilda ovda yurgan Afğoniston qiroli Zohirşohga şu yerdan topilgan korinf kapiteli körsatilgan va u Afğonistondagi fransuz arxeologik missiyasini çaqirgan. ÖzME'ga köra, qazişmalar 1964–1978-yillarda dastlab Daniel Şlyumberje, söngra Pol Bernar rahbarligida olib borilgan. Şahar keyinçalik qayta qurilmagani uçun xarobalar yer yuzasiga yaqin yotgan, bu qazişni osonlaştirgan.

ÖzME'ga köra, Oyxonimdan Germes va Gerakl şa'niga bitilgan yunonça yozuvlar, Geraklning bronza haykali, ulkan marmar haykalning oyoq qismi, salavkiy, yunon-baqtriya va hind-yunon tangalari, temir buyumlar va qimmatbaho toşlar xazinasi topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu topilmalar Baqtriyani kam rivojlangan çekka hudud deb hisoblovçi «Baqtriya sarobi» qaraşini rad etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1970-yillar oxirida boşlangan uruş ilmiy işlarni töxtatib qöygan, keyingi mojarolar davrida yodgorlik qattiq talon-taroj qilingan.