Gardiz

Gardiz (puştuça: ګردېز, forsça: گردیز) — Afğoniston şarqidagi şahar, Paktiya viloyatining markazi. Nomi örta forsça tilda „toğ qal'asi“ ma'nosini bildiradi.

Gardiz Sulaymon toğlaridagi katta toğ içidagi çuqurlikda joylaşgan qadimiy aholi punkti. Yunon, sosoniy, eftaliy va hindu şohiylari tangalari topilgan. Iskandar Zulqarnayn qurgan deb hisoblanadigan kuzatuv punktlarining qoldiqlari şahar çegarasidan taşqaridagi tepaliklarda hali ham saqlanib qolgan.

8-asrda mintaqadagi Lovik sulolasi islom dinini qabul qildi. Abu Said Gardiziyning „Zayn al-Axbor“ asariga köra, Abu Mansur Afloh Lovik 877-yilda amir Ya'qub ibn Lays as-Saffor tomonidan Gardizda irmoq maqomiga tuşirilgan, biroq şahar yana taxminan bir asr Lovik hukmronligi ostida qoldi. Taxminan 975-yilda somoniylar tayinlagan voliy Bilgetegin şaharni qamal qildi, ammo hujum paytida loviklar tomonidan öldirildi. Ğaznaviylar hukmronligidan keyin, 1162-yilda şahar Ğuriylar qöliga ötdi.

16-asrda Gardiz köp qavatli uylari bilan maşhur bölgan (Bobur „Boburnoma“da ta'kidlagan) va „Zurmut“ tumanining markazi bölgan.

1960-yilda Germaniya hukumati Paktiyani rivojlantiriş uçun 2,5 million nemis markasi budjetli loyihani amalga oşirdi. 1970-yillarda iqtisodiy yuksaliş kuzatildi; bozordagi dökonlar soni 1965-yildagi 117 tadan 1977-yilda 600 dan oşdi. 1979-yilda kommunistik rejim hokimiyatga kelgaç, loyiha muvaffaqiyatsiz tugadi. 1980-yillarda kommunistlar Paktiyaning köp qismida nazoratni yöqotdi, faqat Gardiz hukumat nazoratida qoldi. Rus Vikipediyasiga köra, 1980–1987-yillarda şahar sovet 40-armiyasi uçun operatsion baza bölgan. 2002-yilda şaharga sarkarda Paçaxon Zadran hujum qildi. 2003-yil martida Gardiz yaqinida Afğonistondagi birinçi Viloyatni qayta quriş guruhi taşkil etildi.

2020-yil 14-mayda xudkuş yuk maşinasi portlatilişi oqibatida beş tinç aholi halok böldi, kamida 29 kişi jarohatlandi. 2021-yil 14-avgustda Tolibon jangarilari Gardizni egalladi; u 2021-yilgi hujum doirasida qölga kiritilgan 19-viloyat markazi böldi.

Gardiz dengiz sathidan taxminan 2300 m balandlikda (özbekça Vikipediyada 2308 m) joylaşgan va Afğonistondagi uçinçi eng baland viloyat markazi hisoblanadi. U Xostdan 70 km şimoli-ğarbda, Kobuldan 100 km janubda joylaşgan. Şahar ikki muhim yöl tutaşgan joyda: biri Kobulni Xost bilan, ikkinçisi Ğaznani Pokiston çegarasi yaqinidagi hudud bilan boğlaydi. „Eski şahar“ Bola Hisor qal'asi etagida joylaşgan. Şahar Abi Istada köliga quyiladigan Gardiz daryosining yuqori oqimidan suğoriladi.

Iqlimi sovuq çala çöl (Köppen: BSk): yozi quruq, qişi sovuq va qorli; yoğingarçilik kam, asosan qiş va bahorda yoğadi. Yerning eng köp qismi (39%) qişloq xöjaligida foydalaniladi.

Aholi soni manbalarda turliça berilgan: 2008-yilgi röyxatga olişda 70 000, 2015-yilda 70 641 kişi (özbekça Vikipediya); inglizça Vikipediyada taxminiy 105 278 kişi. 1979-yilda aholi taxminan 10 000 (Encyclopaedia Iranicaga köra 9550) kişi edi. Etnik tarkibi: taxminan 70% puştun, 30% tojik. Özbekça manbaga köra, tub aholining asosiy qismi tojiklar, keyinçalik puştunlar uluşi oşgan. 1979-yilda bozorda hindu va sikx savdogarlari ham bölgan. Şaharda sayidlar ham köp.

Aholining aksariyati qişloq xöjaligi, savdo va transport bilan band. Qarnoq yonğoği (pista) hududning muhim eksport mahsulotlaridan biri. Gardiz Kobul uçun asosiy ötin bozori hisoblanadi; bu tabiiy örmonlarning kesilişiga sabab bölmoqda.

Şaharning şimoliy qismida Paktiya universiteti va Gardiz aeroporti joylaşgan. Eng ommabop sport turlari: kriket, futbol, futzal va voleybol. Bola Hisor qal'asi qayta tiklanmoqda.