Afğoniston
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 803–810-b. — ziyouz.com
Afğoniston AFĞONISTON, Afğoniston Islom Davlati — jan.-ğarbiy Osiyoning eng çekka şarqiy qismida joylaşgan mamlakat. Geografik örniga binoan Örta Şarq mamlakatlari qatoriga ham kiritiladi. Mayd. 652,2 ming km2. Aholisi 25 mln. 782 ming kişi (2000). Poytaxti — Kobul ş. Afğoniston ma'muriy-hududiy tuzilişiga köra 31 viloyatga bölinadi. Eron, Pokiston, Xitoy, Tojikiston, Turkmaniston, Özbekiston b-n çegaradoş. A. b-n Özbekiston örtasidagi çegaraning uzunligi — 137 km.
Tabiati. A. hududining 4/5 qismini toğlar va yassitoğliklar egallagan. Şim.-ğarbida Paropamiz, Safedköh, Bandi Turkiston, şim.-şarqida Hindikuş toği tizmalari asosan kenglik böylab yönalgan. Markazining asosiy qismini Hazorajat va Ğazni-Qandahor yassitoğliklari egallagan bölib, ularga ğarb. va jan. tomonlardan boşqa toğliklarning tizmalari qöşilib ketgan (Bandi Bayon, Çixilabadalon, Zang tizmasi, Köhi Xurd, Mazor va b.). Mamlakat hududining jan. va jan.-ğarbiy qismlari baland tekisliklardan iborat bölib, ularda Registon va Garmsir qumli hamda toş va gilli Daşti Morğo çöllari joylaşgan. Botiklarda köllar va şörxoklar mavjud (Sabari, Puzak, Gaudi-Zira va b.). A.ning jan.-şarqiy çegarasi böylab Sulaymon toğlarining ğarbiy tizmalari çözilgan. A.da foydali qazilmalar kam örganilganiga qaramay, u yerda toşkömir (Iş puşta, Karkar, Darayai-Söf, Karux va b.konlar), tabiiy gaz (Xöja gugurtak), temir rudasi (Palangsor), xrom rudasi (Şadal ketkay), oltin (Argandab, Sangleç, Nuraba), berilliy (Darayi-Peç, Darayi-Nur), qörğoşin-rux (Farinjol, Mirzaka), mis rudasi (Jigdalay), oş va toş tuzlari, oltingugurt hamda qimmatbaho toş konlari mavjud. Hirot va Bomiyon viloyatlarida ma'danli suv buloqlari oçilgan.
A. hududining katta qismi quruq subtropik iqlim mintaqasida joylaşgan bölib, iqlimi kontinental. Yozi issiq va quruq (iyulning örtaça t-rasi tekisliklarda 32» —35°, toğlarda 10° — 14°), qişi iliq, toğlarda sovuq (yanv. ning örtaça t-rasi tekisliklarda 0* dan 8° gaça; — 30* sovuqlar ham kuzatiladi, toğlarda 0» dan past, ayozli kunlar köp böladi). Yillik yoğin miqdori şim. hududlarda 170 — 280 mm, çöl hududlarida 40 — 50 mm, toğ yon bağirlarida 800 mm gaça boradi. Yirik daryolari — Amudaryo va uning irmoği — Panj hamda Hilmand, Farrohrud, Herirud, Murğob va b. Kobul daryosi Hind okeani havzasiga quyiladi. Daryolarning suvlaridan sun'iy suğorişda hamda elektr energiya hosil qilişda foydalaniladi. Mamlakat sugorma dehqonçilik hududlarida böz va töq böz tuproq hamda surqönğir tuproqlar tarqalgan. Katta qismini qumli tuproq egallagan. Asosan çöl va daşt ösimliklari ösadi. Şim.-şarqiy va şarqiy qismlaridagi toğlarda keng bargli (2000—2400 m li balandlikda) hamda ignabargli (3300 — 3400 m gaça bölgan balandlikda) örmonlar mavjud. A.da yovvoyi hayvonlardan böri, sirtlon, tulki, qoplon, ayiq, jayron va b. uçraydi.
Aholisi. A.— köp millatli mamlakat. Unda turli til guruhiga kiradigan 30 dan ortiq xalq yaşaydi. Aholining deyarli yarmi afğon (puştun)lar (8 mln.dan ortiq kişi). Tojiklar (4,5 mln.), özbeklar (3 mln.ga yaqin), xazoralar (1,5 mln .dan ortiq), turkmanlar, qirğizlar, çoraymoqlar, balujlar ham bor. Özbeklar asosan Juzjon, Balx, Foryob, Qunduz, Taxor, Samangon, Hirot va qisman Bağlon viloyatlarida istiqomat qiladi. Şaharlarda kam joylaşgan. Mozori Şarif, Şibirğon, Maymana, Oybak, Toluqon, Qunduz va Toşqörğon ş.larida aholining köpçiligini taşkil etadi. Aholining örtaça ziçligi — 1 km2 da salkam 30 kişi. Davlat tili puştu va dariy. Aholining 85% islom dinining sunniylik va 15% şialik yönalişlariga mansub. Aholining 18% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Kobul, Mozori Şarif, Qandahor, Hirot, Jalolobod, Qunduz, Bağlon.
Tarixi. Hoz. A. hududida mil. av. 1-ming yillikda bir qança mayda davlatlar bölgan. Baqtriya ularning eng kuçlisi edi. Ular uzoq asrlar davomida Axomaniylar, Salavkiylar, Arab xalifaligi, Ğaznaviylar, Möğullar, Temuriylar, Boburiylar, Safaviylar hukmronligi ostida bölgan. 1747 y.da Ahmadşoh Durroniy Xuroson, Seiston, Sind, Balujiston, Panjob, Kaşmir va Balxni, şuningdek Amudaryoning söl sohilidagi ayrim hududlarni egallab, birinçi bor mustaqil A. davlatiga asos soldi. Lekin u 1818 y.da bir qator xonliklar (Kobul, Qandahor, Hirot va Peşovar)ga bölinib ketdi. 1825 y.da Kobul hokimi Döstmuhammad afğon yerlarini bir butun davlat qilib birlaştirişga harakat qildi, lekin bunga Angliyaning bosqinçilik uruşlari tösqinlik qildi (1838 — 42, 1878 — 80 y.lardagi uruşlar). Angliya A.ni öz mustamlakasiga aylantira olmadi, lekin 1879 y.da taşki siyosat uning nazorati ostiga ötdi. 19- a. oxiri — 20-a. boşlarida A.da markazlaşgan davlatni şakllantiriş jarayoni yakunlandi. 1- jahon uruşida A. özini betaraf deb e'lon qildi. Qulay xalqaro şaroitning vujudga kelişi A. amiri Omonulloxonga 1919 y. 28 fev. da A.ni mustaqil deb e'lon qilişga imkon berdi. 1919 — 28 y.larda Omonulloxon mamlakatda qoloqlikni bartaraf qiliş va i. ç. munosabatlarini rivojlantirişga yönaltirilgan bir qança islohotlarni amalga oşirdi. 1923 y.da A.ning birinçi konstitutsiyasi e'lon qilindi. 1929 y.da Angliya tomonidan uyuştirilgan isyon natijasida Omonulloxon taxtdan ketdi. Hokimiyatni muxolifat kuçlari rahbarlaridan biri, Baçai Saqo (amir Habibullo nomi b-n) egalladi va u barça islohotlarni bekor qildi. Lekin şu yilning özida Baçai Saqo hokimiyati ağdarib taşlandi. Taxtga ötirgan Nodirşoh hukumati mamlakatni jadal rivojlantiriş yölini davom ettirdi. 1933 y. taxtga uning öğli Muhammad Zohirşoh ötirdi. 2-jahon uruşi davrida A. betaraflikni saqlab qoldi. Uruşdan keyingi yillarda davlat tizimini demokratlaştiriş, mamlakat iqtisodiy taraqqiyotini jadallaştiriş uçun muxolifat harakati kuçaydi (1947, 1950 — 51 y.lardagi çiqişlar, 1965 — 66 y. Kobul ş.dagi namoyişlar). 1973 y. 17 iyuldagi qon tökilmay ötkazilgan davlat töntarişi natijasida monarxiya tugatildi va mamlakat respublika deb e'lon qilindi. Çuqur islohotlarni ötkazişga söz bergan Muhammad Dovud hukumati öz va'dasini bajarmadi. Mana şunday şaroitda 1978 y.ning 27 apr. da yana davlat töntarişi amalga oşirildi. Hokimiyatga A. Xalq demokratik partiyasining rahbari Nurmuhammad Taraqqiy boşçiligidagi kuçlar keldi va mamlakat A. Demokratik Respublikasi, 1987 y.dan A. Respublikasi nomini oldi. N. Taraqqiy hokimiyati salkam bir yarim yildan keyin H. Amin tomonidan ağdarildi, uning özi öldirildi. Mamlakatda qirğinbarot boşlandi. Lekin H. Amin hokimiyati ham uzoqqa bormadi. U 1979 y. 27 dek.da ağdarildi hamda hokimiyat avval B. Karmal, 1986 y.dan Najibullo rahbarligidagi A. Xalq demokratik partiyasi va Inqilobiy kengaş qöliga ötdi. 1978 y. apr. töntarişidan keyin A. Xalq demokratik partiyasi mavjud şaroitni hisobga olmasdan amalga oşira boşlagan islohotlar afğonlarning asrlar davomida şakllangan an'analari va urf-odatlariga zid edi. Bu, ayniqsa, yerga egalik qilişda va undan foydalanişda, ta'lim tizimida hamda ayollarning jamiyatda tutgan örnida yaqqol közga taşlanar edi. Şuning uçun ham islohotlarning aksariyati xalqda çuqur norozilik tuğdira boşladi. Bu esa mamlakatdagi hamda Pokiston va Erondan boşpana topgan afğon muxolifat kuçlariga qöl keldi. Keyinçalik A. Xalq demokratik partiyasi yuqoridagi xatoliklarini tuzatişga harakat qildi. Lekin vaqt qöldan boy berilgan, mamlakat içidagi nizolar çuqurlaşgan edi. Mana şunday şaroitda Afğoniston hukumatini qöllab kelayotgan, şuningdek öz taşqi siyosatini kommunistik mafkurani dunyo böylab yoyiş orqali ta'sir doirasini kengaytiriş asosida qurgan SSSR qöşinlarining 1979 y. 25 dek.da. A.ga kiritilişi dunyodagi barça taraqqiyparvar xalqlar tomonidan keskin qoralandi. Köp yillik uruş mamlakatga 20 mlrd. dollar zarar yetkazdi. 1 mln. afğon halok böldi, 4 mln. kişi çet ellarga boş olib ketdi. 1989 y. fev. da sobiq sovet qöşinlari A.dan olib çiqib ketildi. 1992 y. apr.da Najibullo hokimiyati ağdarildi. Islomiy kuçlar hokimiyatni qölga oldi. Şu yildan mamlakat A. Islom Davlati deb atala boşladi. Sobiq sovet qöşinlari A.dan çiqib ketgandan keyin ham mamlakat juda muhtoj bölib turgan siyosiy tinçlik va iqtisodiy qayta quriş davriga öta olmadi. Mamlakatda içki fuqarolar uruşi boşlanib, u sovet bosqinçilaridan köra kattaroq vayronagarçilik olib keldi. «Tolibon» harakatining özaro kuraşga qöşilişi A.da yangi vaziyatni vujudga keltirdi. Bu harakatning harbiy kuçlari 1994 y. kuzida dastlabki muvaffaqiyatga erişdi. 1996 y. 27 sent.da ular Kobulni işğol qilib, prezident B. Rabboniy va G. Hikmatyor hukumati ağdarib taşlanganini, mamlakatda şariat qonun-qoidalariga asoslangan «çin islom boşqaruvi» joriy etilganini bildirdi. B. Rabboniy b-n Hikmatyor hukumati Mozori Şarifga borib örnaşdi. 1996 y. 27 sent. kuni A.ning sobiq prezidenta M. Najibullo sud qilinmay qatl etildi. 1996 y. 10 okt. da mamlakat şim. da toliblarga qarşi koalitsiya tuzi ld i. Xinjon ş.da harbiy rahbarlar — A. R. Döstum, A. Ş. Mas'ud, A. K. Xaliliy harbiy ittifoq haqida bitim imzoladilar va Oliy mudofaa kengaşi (OMK) tuzdilar. OMK şim. dagi 9 viloyatning öziga xos hukumati bölib, uning qarorgohi Mozori Şarif edi. Bu hukumat avvalgi barça davlat tuzilmalari işlay berişini, çet ellardagi diplomatiya va konsullik vakolatxonalari A. manfaatlarini himoya qilişini ma'lum qildi. 1997 yil iyunida OMK. tarqatilib, uning örniga A. Birlaşgan islom najot fronti tuzildi. Front toliblar b-n muzokara ötkazişga tayyor ekanini bildirdi.
1997 y. okt.da «Tolibon» harakati mamlakatning nomi A. amirligi deb özgartirilganini rasmiy e'lon qildi. 1999 y. oxirida toliblar mamlakat hududining 80% dan ortiğini nazorat qilar edi. Toliblar ma'muriyatini 3 davlat: Pokiston, Saudiya Arabistoni va Birlaşgan Arab Amirliklari tan olgan. Jahon hamjamiyati prezident B. Rabboniy boşçiligidagi A. hokimiyatini hamon birdan-bir qonuniy hukumat deb tan oladi. BMT da ham B. Rabboniy hukumatidan vakil qatnaşadi. Iqtisodiy raqobatçilik va etnik kelişmovçilik kabi omillar ham A.dagi har xil jamoa va qabilalar örtasidagi qarama-qarşiliklarni çuqurlaştirdi. Sönggi 20 yil içida bölib ötgan voqealar A.da kuç b-n heç nimaga erişib bölmasligini, faqat özaro kelişuv natijasida tinçlikka erişiş va mamlakatdagi barça siyosiy kuçlarni qanoatlantiruvçi hokimiyat örnatiş mumkinligini körsatdi.
A.ning yaqin qöşnilaridan bölmiş Özbekiston ana şularni e'tiborga olib, A. muammosini tinç bartaraf etişga intilib keldi. ÖzR prezidenta I. Karimov 1993 y. BMT Boş Assambleyasining 48-sessiyasida bu mamlakatdagi çigal ahvolga jahon jamoatçiligining e'tiborini qaratdi, 1995 y. 50-sessiyada bu muammoni bartaraf qiliş xususidagi takliflarini bayon etdi. 1997 y. ÖzR prezidenti A.ga çegaradoş 6 mamlakat hamda AQŞ va Rossiya iştirokida muloqot ötkaziş taşabbusi b-n çiqdi. Şu taşabbus amalga oşib, «6+2» guruhi taşkil etildi. Uning birinçi uçraşuvi öşa yil 16 okt. da Nyu-Yorkda böldi. Nihoyat, 1999 yil 19 iyulda Toşkentda şu guruhning navbatdagi uçraşuvi ötkaziddi. Unda Eron, Xitoy, Pokiston, Tojikiston, Turkmaniston, Özbekiston, şuningdek AQŞ va Rossiya vakillari qatnaşdi, BMT şafelik qildi. Unda A.dagi nizolaşayotgan tomonlar: «Tolibon» harakati va A. Birlaşgan fronti mö'tabar namoyandalari iştirok etişi katta voqea böldi. Anjuman nihoyasida «Afğonistondagi mojaroni tinç yöl b-n bartaraf etişning asosiy ta-moyillari töğrisida» Toşkent Deklaratsiyasi imzolandi. Deklaratsiya «Tolibon» b-n Birlaşgan front örtasida va ular b-n «6+2» guruhi a'zolari örtasida bevosita muloqatni yölga qöyişga asos böldi. BMT Xavfsizlik Kengaşi «6+2» guruhining Toşkent uçraşuvi yakunlarini yuqori baholadi. Qabul qilingan Toşkent deklaratsiyasi BMT hujjati maqomini olgan. A.- 1946 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n A. örtasida diplomatiya munosabatlari 1992 y. okt.da örnatilgan.
Asosiy siyosiy partiya va taşkilotlari. A. islom jamiyati (rahbari — Burhoniddin Rabboniy); A. islom partiyasi (rahbari — Gulbiddin Hikmatyor); «Tolibon» harakati (rahbari — mulla Muhammad Umar); A. Milliy islom harakati (rahbari — Abdul Raşid Döstum); A. milliy najot jabhasi (rahbari — Sibğatulloh Mujaddadiy); A. ozodlik islom harakati (rahbari — Abdu Rasul Sayyof); A. milliy islom jabhasi (rahbari — Sayid Ahmad Giyloniy); A. islom birligi partiyasi (rahbari — Muhammad Haliliy). Ammo hoz. kunda zikr etilgan partiyalarning aksariyati Pokiston hududida joylaşgan bölib, A. hududida esa «Tolibon» harakati b-n Şim. Ittifoq qolgan. Şim. Ittifoq tarkibiga Afğoniston islom jamiyati», «Afğoniston islom birligi partiyasi», «Afğoniston ozodlik ittifoqi harakati partiyasi», «Afğoniston milliy islom harakati» siyosiy partiyalari va ularga qaraşli kuçlar kirgan.
Xöjaligi. A. — agrar mamlakat. Uning xöjaligi köp ukladli. Mamlakatning şim. viloyatlarida, Kobul atroflarida hamda Qandahor va Hirot viloyatlarida kapitalistik i. ç. munosabatlari bir oz rivojlangan. A. iktasodiy jihatdan dunyoda eng qoloq va kambağal mamla-katlarning biridir. Yalpi milliy mahsulotning 4/5 qismi q. x.da yaratiladi. A. iqtisodiyotining asosini suğorma dehqonçilik va yaylov çorvaçiligi taşkil etadi. Suğorma dehqonçilik Qunduz, Kökça, Balx, Daryoyi-Safed, Murğob daryolarining vodiylarida rivojlangan bölib, u yerlarda buğdoy, arpa, şoli, jöxori, paxta, kunjut, qand lavlagi yetiştiriladi. Nangarhar viloyatida şoli, jöxori b-n bir qatorda şakarqamiş, sitrus mevalari ham yetiştiriladi. Boğ va toyuorlarning asosiy qismi Kobul, Hirot, Argandab hamda şim. va ğarbiy viloyatlardagi daryo vodiylariga töğri keladi. Sabzavotçilik va polizçilik keng tarqalgan. Mamlakatda q. x.ga yarokli 17 mln. gektar yer bölib, uning 8 mln. gektari haydaladigan yerlardir. Sugorma yerlar 2,5 mln. gektarni taşkil etadi. Ğallaning yalpi hosili 4 — 5 mln. tonna bölib, uning de-yarli yarmi buğdoy, 1/6 qismi — arpa. Paxta (yiliga 200 ming t), sabzavot va poliz ekinlari (yiliga 200 ming t), uzum (yiliga 500 ming t), meva, zaytun (yiliga 150 ming t) yetiştiriladi. Çorvaçilikda qöyçilik asosiy örin egallaydi. Qöilarning 1/4 qismi qoraköl qöylaridan iborat. Eçkiçilik, yilqiçilik, tuyaçilik ham rivojlangan. Parrandaçilik ham mavjud. Suğorma dehqonçilik hududlarida pillaçilik rivojlangan. Mamlakatda 3 mln.ga yaqin kişi köçmançilik b-n turmuş keçiradi.
Sanoat asosan mahalliy xom aşyoga asoslangan bölib, aholining kundalik ehtiyojlarini qondirişga yönaltirilgan yengil va oziq-ovqat sanoati barpo qilingan. Elektr energiyasi Mo-zori Şarifdagi quvvati 36 ming kVt li, Kobul, Gulbahor, Qandahor, Hirot va Bağlondagi quvvati 2 ming kVt li issiqlik elektr st-yalarda hosil qilinadi. Kobul daryosida GES kaskadi (har biri 100 ming kVt li uçta va 15 ming kVt li bitta) mavjud, jan.da Hilmand daryosida (100 ming kVt gaça bölgan), uning irmoği Argandabda 15 ming kVt li, Qunduz daryosida 15 ming kVtli «Puli-Xumri» elektr st-yalar barpo etilgan. Şim.dagi sanoat (gaz, neft, kumir, toş tuzi va b.) korxonalari
1997 y.ning örtalarigaça mahsulot işlab çiqardi. Kobulda metallsozlik, yoğoçni qayta işlaş, quriliş mate-riallari. ip gazlama, çarm poyabzal korxonalari, Mozori Şarifda azot öğitlari z-di, töqimaçilik korxonasi, Puli-Xumrida sement z-di, töqimaçilik korxonasi, Jalolobod, Balx, Qandahorda jun gazlama f-kasi, Aqçada çarm poyabzal korxonasi mavjud. Oziq-ovqat sanoati korxonalari deyarli barça şaharlarda joylaşgan. Sanoat markazlari — Kobul, Mozori Şarif, Qandahor, Hirot. A.da gilam-dözlik yaxşi rivojlangan. Balx, Jauzjon, Faryob, Badxiz, Hirot, Farroh viloyatlarida qölda gilam töqiladi. A. çetga höl va quruq mevalar, teri va çarm, qoraköl, paxta, jun, gilam, moyli uruğlar, şifobaxş ötlar, tabiiy gaz çiqaradi. Çetdan turli maşina va jihozlar, neft mahsulotlari, şinalar, töqimaçilik mollari, doridarmon, tamaki, qand, çoy, buğdoy, tayyor kiyimlar oladi.
T. y. transport irivojlanmagan (bundan uz. 11 km bölgan Kuşka-Torgundi t. y. istisno). Asosiy transport turi —avtomobil transporti. Avtomobil yöllarining umumiy uz. 20 ming km bölib, uning 3 ming km asfaltlangan. Transport vositasi sifatida ot-eşak hamda tuyalardan keng foydalaniladi. Kobul va Qandahor ş.larida xalqaro aeroportlar mavjud. Pul birligi — afğoni.
Maorif, matbuot, tibbiy xizmat va içki hayotga tegişli boşqa sohalarga sönggi yillardagi uruş sezilarli ta'sir körsatgan. Şu bois hoz. kunda bu sohalarga oid biron bir ma'lumot mavjud emas.
Adabiyoti. A. adabiyotining rivojida puştu va fors-kobuliy tilidagi xalq oğzaki ijodining ta'siri katta. 10 — 15- a.lar mumtoz adabiyotining namoyandalari Rudakiy, Firdavsiy, Sa'diy va b. şoirlar ijodiyotini Eron, A., Tojikiston xalqlari özlarining umumiy adabiy merosi deb hisoblaydilar. 15-a. da yaşab ijod etgan Boyazid Ansoriy saj (qofiyali nasr) uslubidagi asarlarida diniy-falsafiy, ijtimoiy fikrlarini bayon etdi. Uning izdoşlari, «ravşaniy şoirlar» nomi b-n maşhur bölgan Davlat Lohoniy, Mulla Arzoniy, Mirzaxon Ansoriylar 17-a.da A. adabiyotida ijtimoiy va demokratik mayllarni tarğib qildilar. 17 — 18-a larsa Xupholxon Hattak, Abdurahmon Rahmonbobo, Abdulhamid, Abdulqodirxon Hattak, Kozimxon Şaydo, Pirmuhammad Kokar, Ahmadşoh Durroniy kabi zabardast şoirlar yetişib çiqdi va A. adabiyoti rivojida sermahsul davr boşlandi. A. adabiyotiga fors-tojik va özbek adiblaridan Umar Xayyom, Hofiz, Jomiy, Xisrav Dehlaviy, Alişer Navoiy, Bedil ijodi barakali ta'sir ötkazdi. 19- a.da afğonlarning ingliz bosqinçilariga qarşi qahramonona kuraşi Hyp Sohib, Nuriddin, Hamid Kaşmiriy kabi yozuvçilar ijodida aks ettirildi. Maxmud Tarziy 20- a. boşlarida taniqli ma'rifatparvar bölgan. Öşa paytda Solih Muhammad, Ğulom Muhiddin Afğoniy va b. muhim ijtimoiy muammolar haqida yozdilar. 19- a. oxiri — 20- a. boşlarida Peşovarda nasrçilik rivojlana boşladi. Mavlaviy Ahmad afğon adabiyotida hikoyanavislikka asos solganlardan biri böladi. U puştu tilida «Odamxon va Durxoniy» ertagi asosida qissa va «Afğon ganjinasi» hikoyalar töplamini yozdi. Ahmadşoh Rizvoniy şe'r va hikoyalar ijod etdi. A. mustaqillika erişgaç (1919), adabiyotda ma'rifatparvarlik mavzui ustun böldi, vatanparvarlik ruhidagi asarlar dunyoga keldi. Turli adabiy uslub va yönalişlar bir-biri b-n qöşila bordi. 1937 y.da Kobuldagi «Anjumane adabiy», Kandahordagi «Puştu» jamiyatlari birlaşuvi natijasida «Paştu tolina» (Afğon akademiyasi) taşkil topdi. Akademiya olimlari puştu tilidagi adabiyot va san'atni rivojlantiriş b-n şuğullandilar. 2- jahon uruşidan key-in tuzilgan «Bedor yoşlar» taşkiloti a'zolari matbuotda va adabiy asarlarda jamiyatda jiddiy özgarişlar qiliş va mamlakatni oğir iqtisodiy ahvoldan qutqariş talablarini ilgari surdilar. Aning maşhur yozuvçilari: Abdurauf Benavo, Gul Poço Ulfat, Nurmuhammad Taraqqiy, Ğulom Hasan Sofiy, Qiyomiddin Xodim, Sadikulla Rişgin, Abdulhaq Betob, Xalilulla Xaliliy.
Me'morligi va tasvirni san'ati. A hududida mil. av. 4 — 3 ming yillarda barpo etilgan Mundigak manzilgohi qoldiqlari saqlanib qolgan. Yunon-Baqtriya podşohdigi davri me'morligi va san'atida ellinizm ta'siri seziladi. Baqtra yaqinida, Bomiyon daryosi vodiysida 1—8- a.larga mansub budda ibodatxonalari, ehrom va haykallari saqlanib qolgan. Bomiyon majmuining eng e'tiborli qismi Buddaning qoyaga işlangan bahaybat haykalidir. Bu davrda zargarlik, şişa va metalldan badiiy buyumlar yasaş ham rivojlandi. A. örta asrlar me'morligi va san'atida Eron hamda Turkiston me'morligi va san'ati b-n öxşaşligi köp. Ğaznaviylar davri (977— 1186) dagi mahobatli binolarda ayvonlar, peştoklar paydo böldi. Istehkom şaharlar, haşamatli saroylar, masjidlar, maqbaralar qurildi. 12-a. me'moriy obidalaridan Ğazna atrofidagi minoralar alohida ahamiyatga ega. Jom yaqinidagi minoraning uluğvorligi, mutanosibligi, undagi nafis naqşni me'morlik durdonasi lesa böladi. Temuriylar hukmronligi davrida quriliş işlari avj oldi. Şaharlar quriş doirasining kengligi, binolarning dabdabali şakllari, ularning bezakdorligi — bu davr me'morligi va san'atining asosiy xususiyatidir. Hirotda katta quriliş işlari olib borildi. Jome masjidi tiklandi, şahar atrofida boğlar, saroylar qurildi. Masjid, Madrasa, maqbara, minora va b .dan iborat kurkam Musallo majmuasi taşkil topdi. Balxdagi Xöja Abu Nasr Porso maqbarasi (15-a.) maşhur. 11 — 15-a.larda amaliy-badiiy bezak san'ati ravnaq topdi. Metall, yoğoç öymakorligi, kulolçilik, gilam töqiş keng rivojlandi. Hirot, Qandahorda işlangan patnis, lagan, köza, şamdon, qalamdon, kurol-aslaxa, egar-jabduklar kurkam va nafis. Hirotning gilamlari özining köp ran-gli geometrik va ösimliksimon naqşlari b-n maşhur. Bu yerda miniatyura san'ati juda rivojlandi. Şohrux va uning öğli Boysöngur homiyligidagi kugubxonada Firdavsiyning «Şohnoma», Nizomiyning «Xamsa», Sa'diyning «Böston» kabi mumtoz asarlarini Turkiston va Erondan keltirilgan xattotlar köçirdi, musavvirlar bezadi. Hirot miniatyura maktabi rasmlari kurkamligi, nafisligi, rangdorligi va mohirona tuzilgan kompozitsiyey qurilişi b-n ajralib turadi. Hirotda Mirak Naqqoş (Behzodning ustozi), Behzod kabi maşhur musavvirlar ijod qildilar. 16- a. obidalari orasida Bobur maqbarasi diqqatga sazovor. 18-a. obidalaridan Ahmadşoh Durroniy maqbarasi maşhur. Milliy san'atning rivojlanişida 1921 yda Kobulda taşkil etilgan tasviriy, amaliy san'at va hunar maktabi katta rol öynadi. Abdulğofur Breşna va uning şogirdlari, Ğavsiddin, Xayr Muhammad, Vafo va b. ijodida manzara, mahalliy ozodlik kuraşi tarixidan olingan voqealar, xalq hayotini körsatuvçi lavhalar katta urin egallaydi. Portretçi rassom Humoyun E'timodiy ijodida köproq örta asr miniatyuraçiligi örin olgan. Afğon xalqi amaliy san'atining an'analari ham saqlanib kelmoqda.
Teatri. 10 — 12-a.larda Ğaznaviy şohlar saroyida ommaviy tomoşalar qöyiş rasm bölgan edi. Xalq orasida ayiqboz, maymunboz va qöğirçoqbozlar tomoşa körsatib kelişgan. A. mustaqillikka erişgaç, havaskorlik teatr truppalari paydo böldi, keyinroq Kobulda Yevropa tipidagi birinçi teatr oçildi. Içki siyosiy ziddiyat kuçayişi natijasida 20- y.lar oxirida teatr yopildi. 1941 y. xalq tomoşalari boşqarmasi taşkil etildi. Köçma truppalar asosida «Poxini nindore» (40-y.larning örtalarida) va «Di Kobul nindore» (1947) maydonga keldi. Kobul teatrlari tarixiy mavzuda A. Karimiyning «Vatanga sadoqat», Yu. Köhzodaning «Ahmadşoh bobo», zamonaviy mavzuda A. Breşnaning «Soliqçi», G. M. Ayyubiyning «Noma'lum odat qurbonlari», A. Benovaning «Maktabdoş döstlar». A. Ixlosning «Akramxon va La'lixon», R. Latifiyning «Kumuş şamdonlar» asarlarini sahnalaştirdi. Afgon xalqi orasidan M. A. Ravnaq, Besad, Isir, Maş'al, Habiba, Jayla, Ra'no singari aktyorlar yetişib çiqdi. 19S6 y. Kobulda teatr maktabi oçilgan.
Musiqasi. A. musiqasi rang-barang taronalarga boy. Xalq musiqasida bir ovozli, bayt qöşiqlar keng tarqalgan; çorbayt, ğazal kabi an'anaviy va yangi şakldagi janrlar mavjud. Afğon va qaşqar ruboblari, dilrabo, dilnavoz va tanbur kabi torli sozlar köp. San'at arboblaridan — sozandaxonanda Usto Ğulom Husayn va Usto Mamad Umar, şoir, xonanda-bastakor Hofizulla Hiyol va Jamil Zalond, Salim Sarmast va Faqir Nangolay kabi bastakor-mehtarlar, Xadiça Parvin, Hamida Ruxşona, Qubra Jilo, Abduraim Sarbon, Abduvahob Mamadiy, Sora Zalond singari xonandalarning nomi kup mamlakatlarda ma'lum. 1965 y. mamlakatda birinçi musiqa maktabi oçildi. Kobuldagi Akademiya birinçi afgon qöşiqlari töplami («Paştani sandiri»)ni naşr etdi. Özbekiston san'atkorlari A.da, afğon artistlari (Usto Ğulom Husayn, Hofizulla Hiyol) Özbekistonda köp marta gastrollarda bölişgan. Mamlakatning taniqli musiqaçilari orasida Qosim Afğon, Muhammadin Zayxeya va b. bor.
Abduhakim Qayumov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АФҒОНИСТОН, Афғонистон Ислом Давлати — жан.-ғарбий Осиёнинг энг чекка шарқий қисмида жойлашган мамлакат. Географик ўрнига биноан Ўрта Шарқ мамлакатлари қаторига ҳам киритилади. Майд. 652,2 минг км2. Аҳолиси 25 млн. 782 минг киши (2000). Пойтахти — Кобул ш. Афғонистон маъмурий-ҳудудий тузилишига кўра 31 вилоятга бўлинади. Эрон, Покистон, Хитой, Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон б-н чегарадош. А. б-н Ўзбекистон ўртасидаги чегаранинг узунлиги — 137 км.
Табиати. А. ҳудудининг 4/5 қисмини тоғлар ва ясситоғликлар эгаллаган. Шим.-ғарбида Паропамиз, Сафедкўҳ, Банди Туркистон, шим.-шарқида Ҳиндикуш тоғи тизмалари асосан кенглик бўйлаб йўналган. Марказининг асосий қисмини Ҳазоражат ва Ғазни-Қандаҳор ясситоғликлари эгаллаган бўлиб, уларга ғарб. ва жан. томонлардан бошқа тоғликларнинг тизмалари қўшилиб кетган (Банди Баён, Чихилабадалон, Занг тизмаси, Кўҳи Хурд, Мазор ва б.). Мамлакат ҳудудининг жан. ва жан.-ғарбий қисмлари баланд текисликлардан иборат бўлиб, уларда Регистон ва Гармсир қумли ҳамда тош ва гилли Дашти Морғо чўллари жойлашган. Ботикларда кўллар ва шўрхоклар мавжуд (Сабари, Пузак, Гауди-Зира ва б.). А.нинг жан.-шарқий чегараси бўйлаб Сулаймон тоғларининг ғарбий тизмалари чўзилган. А.да фойдали қазилмалар кам ўрганилганига қарамай, у ерда тошкўмир (Иш пушта, Каркар, Дараяи-Сўф, Карух ва б.конлар), табиий газ (Хўжа гугуртак), темир рудаси (Палангсор), хром рудаси (Шадал кеткай), олтин (Аргандаб, Санглеч, Нураба), бериллий (Дарайи-Печ, Дарайи-Нур), қўрғошин-рух (Фаринжол, Мирзака), мис рудаси (Жигдалай), ош ва тош тузлари, олтингугурт ҳамда қимматбаҳо тош конлари мавжуд. Ҳирот ва Бомиён вилоятларида маъданли сув булоқлари очилган.
А. ҳудудининг катта қисми қуруқ субтропик иқлим минтақасида жойлашган бўлиб, иқлими континентал. Ёзи иссиқ ва қуруқ (июлнинг ўртача т-раси текисликларда 32» —35°, тоғларда 10° — 14°), қиши илиқ, тоғларда совуқ (янв. нинг ўртача т-раси текисликларда 0* дан 8° гача; — 30* совуқлар ҳам кузатилади, тоғларда 0» дан паст, аёзли кунлар кўп бўлади). Йиллик ёғин миқдори шим. ҳудудларда 170 — 280 мм, чўл ҳудудларида 40 — 50 мм, тоғ ён бағирларида 800 мм гача боради. Йирик дарёлари — Амударё ва унинг ирмоғи — Панж ҳамда Ҳилманд, Фарроҳруд, Ҳерируд, Мурғоб ва б. Кобул дарёси Ҳинд океани ҳавзасига қуйилади. Дарёларнинг сувларидан сунъий суғоришда ҳамда электр энергия ҳосил қилишда фойдаланилади. Мамлакат сугорма деҳқончилик ҳудудларида бўз ва тўқ бўз тупроқ ҳамда сурқўнғир тупроқлар тарқалган. Катта қисмини қумли тупроқ эгаллаган. Асосан чўл ва дашт ўсимликлари ўсади. Шим.-шарқий ва шарқий қисмларидаги тоғларда кенг баргли (2000—2400 м ли баландликда) ҳамда игнабаргли (3300 — 3400 м гача бўлган баландликда) ўрмонлар мавжуд. А.да ёввойи ҳайвонлардан бўри, сиртлон, тулки, қоплон, айиқ, жайрон ва б. учрайди.
Аҳолиси. А.— кўп миллатли мамлакат. Унда турли тил гуруҳига кирадиган 30 дан ортиқ халқ яшайди. Аҳолининг деярли ярми афғон (пуштун)лар (8 млн.дан ортиқ киши). Тожиклар (4,5 млн.), ўзбеклар (3 млн.га яқин), хазоралар (1,5 млн .дан ортиқ), туркманлар, қирғизлар, чораймоқлар, балужлар ҳам бор. Ўзбеклар асосан Жузжон, Балх, Форёб, Қундуз, Тахор, Самангон, Ҳирот ва қисман Бағлон вилоятларида истиқомат қилади. Шаҳарларда кам жойлашган. Мозори Шариф, Шибирғон, Маймана, Ойбак, Толуқон, Қундуз ва Тошқўрғон ш.ларида аҳолининг кўпчилигини ташкил этади. Аҳолининг ўртача зичлиги — 1 км2 да салкам 30 киши. Давлат тили пушту ва дарий. Аҳолининг 85% ислом динининг суннийлик ва 15% шиалик йўналишларига мансуб. Аҳолининг 18% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Кобул, Мозори Шариф, Қандаҳор, Ҳирот, Жалолобод, Қундуз, Бағлон.
Тарихи. Ҳоз. А. ҳудудида мил. ав. 1-минг йилликда бир қанча майда давлатлар бўлган. Бақтрия уларнинг энг кучлиси эди. Улар узоқ асрлар давомида Ахоманийлар, Салавкийлар, Араб халифалиги, Ғазнавийлар, Мўғуллар, Темурийлар, Бобурийлар, Сафавийлар ҳукмронлиги остида бўлган. 1747 й.да Аҳмадшоҳ Дурроний Хуросон, Сеистон, Синд, Балужистон, Панжоб, Кашмир ва Балхни, шунингдек Амударёнинг сўл соҳилидаги айрим ҳудудларни эгаллаб, биринчи бор мустақил А. давлатига асос солди. Лекин у 1818 й.да бир қатор хонликлар (Кобул, Қандаҳор, Ҳирот ва Пешовар)га бўлиниб кетди. 1825 й.да Кобул ҳокими Дўстмуҳаммад афғон ерларини бир бутун давлат қилиб бирлаштиришга ҳаракат қилди, лекин бунга Англиянинг босқинчилик урушлари тўсқинлик қилди (1838 — 42, 1878 — 80 й.лардаги урушлар). Англия А.ни ўз мустамлакасига айлантира олмади, лекин 1879 й.да ташки сиёсат унинг назорати остига ўтди. 19- а. охири — 20-а. бошларида А.да марказлашган давлатни шакллантириш жараёни якунланди. 1- жаҳон урушида А. ўзини бетараф деб эълон қилди. Қулай халқаро шароитнинг вужудга келиши А. амири Омонуллохонга 1919 й. 28 фев. да А.ни мустақил деб эълон қилишга имкон берди. 1919 — 28 й.ларда Омонуллохон мамлакатда қолоқликни бартараф қилиш ва и. ч. муносабатларини ривожлантиришга йўналтирилган бир қанча ислоҳотларни амалга оширди. 1923 й.да А.нинг биринчи конституцияси эълон қилинди. 1929 й.да Англия томонидан уюштирилган исён натижасида Омонуллохон тахтдан кетди. Ҳокимиятни мухолифат кучлари раҳбарларидан бири, Бачаи Сақо (амир Ҳабибулло номи б-н) эгаллади ва у барча ислоҳотларни бекор қилди. Лекин шу йилнинг ўзида Бачаи Сақо ҳокимияти ағдариб ташланди. Тахтга ўтирган Нодиршоҳ ҳукумати мамлакатни жадал ривожлантириш йўлини давом эттирди. 1933 й. тахтга унинг ўғли Муҳаммад Зоҳиршоҳ ўтирди. 2-жаҳон уруши даврида А. бетарафликни сақлаб қолди. Урушдан кейинги йилларда давлат тизимини демократлаштириш, мамлакат иқтисодий тараққиётини жадаллаштириш учун мухолифат ҳаракати кучайди (1947, 1950 — 51 й.лардаги чиқишлар, 1965 — 66 й. Кобул ш.даги намойишлар). 1973 й. 17 июлдаги қон тўкилмай ўтказилган давлат тўнтариши натижасида монархия тугатилди ва мамлакат республика деб эълон қилинди. Чуқур ислоҳотларни ўтказишга сўз берган Муҳаммад Довуд ҳукумати ўз ваъдасини бажармади. Мана шундай шароитда 1978 й.нинг 27 апр. да яна давлат тўнтариши амалга оширилди. Ҳокимиятга А. Халқ демократик партиясининг раҳбари Нурмуҳаммад Тараққий бошчилигидаги кучлар келди ва мамлакат А. Демократик Республикаси, 1987 й.дан А. Республикаси номини олди. Н. Тараққий ҳокимияти салкам бир ярим йилдан кейин Ҳ. Амин томонидан ағдарилди, унинг ўзи ўлдирилди. Мамлакатда қирғинбарот бошланди. Лекин Ҳ. Амин ҳокимияти ҳам узоққа бормади. У 1979 й. 27 дек.да ағдарилди ҳамда ҳокимият аввал Б. Кармал, 1986 й.дан Нажибулло раҳбарлигидаги А. Халқ демократик партияси ва Инқилобий кенгаш қўлига ўтди. 1978 й. апр. тўнтаришидан кейин А. Халқ демократик партияси мавжуд шароитни ҳисобга олмасдан амалга ошира бошлаган ислоҳотлар афғонларнинг асрлар давомида шаклланган анъаналари ва урф-одатларига зид эди. Бу, айниқса, ерга эгалик қилишда ва ундан фойдаланишда, таълим тизимида ҳамда аёлларнинг жамиятда тутган ўрнида яққол кўзга ташланар эди. Шунинг учун ҳам ислоҳотларнинг аксарияти халқда чуқур норозилик туғдира бошлади. Бу эса мамлакатдаги ҳамда Покистон ва Эрондан бошпана топган афғон мухолифат кучларига қўл келди. Кейинчалик А. Халқ демократик партияси юқоридаги хатоликларини тузатишга ҳаракат қилди. Лекин вақт қўлдан бой берилган, мамлакат ичидаги низолар чуқурлашган эди. Мана шундай шароитда Афғонистон ҳукуматини қўллаб келаётган, шунингдек ўз ташқи сиёсатини коммунистик мафкурани дунё бўйлаб ёйиш орқали таъсир доирасини кенгайтириш асосида қурган СССР қўшинларининг 1979 й. 25 дек.да. А.га киритилиши дунёдаги барча тараққийпарвар халқлар томонидан кескин қораланди. Кўп йиллик уруш мамлакатга 20 млрд. доллар зарар етказди. 1 млн. афғон ҳалок бўлди, 4 млн. киши чет элларга бош олиб кетди. 1989 й. фев. да собиқ совет қўшинлари А.дан олиб чиқиб кетилди. 1992 й. апр.да Нажибулло ҳокимияти ағдарилди. Исломий кучлар ҳокимиятни қўлга олди. Шу йилдан мамлакат А. Ислом Давлати деб атала бошлади. Собиқ совет қўшинлари А.дан чиқиб кетгандан кейин ҳам мамлакат жуда муҳтож бўлиб турган сиёсий тинчлик ва иқтисодий қайта қуриш даврига ўта олмади. Мамлакатда ички фуқаролар уруши бошланиб, у совет босқинчиларидан кўра каттароқ вайронагарчилик олиб келди. «Толибон» ҳаракатининг ўзаро курашга қўшилиши А.да янги вазиятни вужудга келтирди. Бу ҳаракатнинг ҳарбий кучлари 1994 й. кузида дастлабки муваффақиятга эришди. 1996 й. 27 сент.да улар Кобулни ишғол қилиб, президент Б. Раббоний ва Г. Ҳикматёр ҳукумати ағдариб ташланганини, мамлакатда шариат қонун-қоидаларига асосланган «чин ислом бошқаруви» жорий этилганини билдирди. Б. Раббоний б-н Ҳикматёр ҳукумати Мозори Шарифга бориб ўрнашди. 1996 й. 27 сент. куни А.нинг собиқ президента М. Нажибулло суд қилинмай қатл этилди. 1996 й. 10 окт. да мамлакат шим. да толибларга қарши коалиция тузи лд и. Хинжон ш.да ҳарбий раҳбарлар — А. Р. Дўстум, А. Ш. Масъуд, А. К. Халилий ҳарбий иттифоқ ҳақида битим имзоладилар ва Олий мудофаа кенгаши (ОМК) туздилар. ОМК шим. даги 9 вилоятнинг ўзига хос ҳукумати бўлиб, унинг қароргоҳи Мозори Шариф эди. Бу ҳукумат аввалги барча давлат тузилмалари ишлай беришини, чет эллардаги дипломатия ва консуллик ваколатхоналари А. манфаатларини ҳимоя қилишини маълум қилди. 1997 йил июнида ОМК. тарқатилиб, унинг ўрнига А. Бирлашган ислом нажот фронти тузилди. Фронт толиблар б-н музокара ўтказишга тайёр эканини билдирди.
1997 й. окт.да «Толибон» ҳаракати мамлакатнинг номи А. амирлиги деб ўзгартирилганини расмий эълон қилди. 1999 й. охирида толиблар мамлакат ҳудудининг 80% дан ортиғини назорат қилар эди. Толиблар маъмуриятини 3 давлат: Покистон, Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари тан олган. Жаҳон ҳамжамияти президент Б. Раббоний бошчилигидаги А. ҳокимиятини ҳамон бирдан-бир қонуний ҳукумат деб тан олади. БМТ да ҳам Б. Раббоний ҳукуматидан вакил қатнашади. Иқтисодий рақобатчилик ва этник келишмовчилик каби омиллар ҳам А.даги ҳар хил жамоа ва қабилалар ўртасидаги қарама-қаршиликларни чуқурлаштирди. Сўнгги 20 йил ичида бўлиб ўтган воқеалар А.да куч б-н ҳеч нимага эришиб бўлмаслигини, фақат ўзаро келишув натижасида тинчликка эришиш ва мамлакатдаги барча сиёсий кучларни қаноатлантирувчи ҳокимият ўрнатиш мумкинлигини кўрсатди.
А.нинг яқин қўшниларидан бўлмиш Ўзбекистон ана шуларни эътиборга олиб, А. муаммосини тинч бартараф этишга интилиб келди. ЎзР президента И. Каримов 1993 й. БМТ Бош Ассамблеясининг 48-сессиясида бу мамлакатдаги чигал аҳволга жаҳон жамоатчилигининг эътиборини қаратди, 1995 й. 50-сессияда бу муаммони бартараф қилиш хусусидаги таклифларини баён этди. 1997 й. ЎзР президенти А.га чегарадош 6 мамлакат ҳамда АҚШ ва Россия иштирокида мулоқот ўтказиш ташаббуси б-н чиқди. Шу ташаббус амалга ошиб, «6+2» гуруҳи ташкил этилди. Унинг биринчи учрашуви ўша йил 16 окт. да Нью-Йоркда бўлди. Ниҳоят, 1999 йил 19 июлда Тошкентда шу гуруҳнинг навбатдаги учрашуви ўтказидди. Унда Эрон, Хитой, Покистон, Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон, шунингдек АҚШ ва Россия вакиллари қатнашди, БМТ шафелик қилди. Унда А.даги низолашаётган томонлар: «Толибон» ҳаракати ва А. Бирлашган фронти мўътабар намояндалари иштирок этиши катта воқеа бўлди. Анжуман ниҳоясида «Афғонистондаги можарони тинч йўл б-н бартараф этишнинг асосий та-мойиллари тўғрисида» Тошкент Декларацияси имзоланди. Декларация «Толибон» б-н Бирлашган фронт ўртасида ва улар б-н «6+2» гуруҳи аъзолари ўртасида бевосита мулоқатни йўлга қўйишга асос бўлди. БМТ Хавфсизлик Кенгаши «6+2» гуруҳининг Тошкент учрашуви якунларини юқори баҳолади. Қабул қилинган Тошкент декларацияси БМТ ҳужжати мақомини олган. А.- 1946 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н А. ўртасида дипломатия муносабатлари 1992 й. окт.да ўрнатилган.
Асосий сиёсий партия ва ташкилотлари. А. ислом жамияти (раҳбари — Бурҳониддин Раббоний); А. ислом партияси (раҳбари — Гулбиддин Ҳикматёр); «Толибон» ҳаракати (раҳбари — мулла Муҳаммад Умар); А. Миллий ислом ҳаракати (раҳбари — Абдул Рашид Дўстум); А. миллий нажот жабҳаси (раҳбари — Сибғатуллоҳ Мужаддадий); А. озодлик ислом ҳаракати (раҳбари — Абду Расул Сайёф); А. миллий ислом жабҳаси (раҳбари — Сайид Аҳмад Гийлоний); А. ислом бирлиги партияси (раҳбари — Муҳаммад Ҳалилий). Аммо ҳоз. кунда зикр этилган партияларнинг аксарияти Покистон ҳудудида жойлашган бўлиб, А. ҳудудида эса «Толибон» ҳаракати б-н Шим. Иттифоқ қолган. Шим. Иттифоқ таркибига Афғонистон ислом жамияти», «Афғонистон ислом бирлиги партияси», «Афғонистон озодлик иттифоқи ҳаракати партияси», «Афғонистон миллий ислом ҳаракати» сиёсий партиялари ва уларга қарашли кучлар кирган.
Хўжалиги. А. — аграр мамлакат. Унинг хўжалиги кўп укладли. Мамлакатнинг шим. вилоятларида, Кобул атрофларида ҳамда Қандаҳор ва Ҳирот вилоятларида капиталистик и. ч. муносабатлари бир оз ривожланган. А. иктасодий жиҳатдан дунёда энг қолоқ ва камбағал мамла-катларнинг биридир. Ялпи миллий маҳсулотнинг 4/5 қисми қ. х.да яратилади. А. иқтисодиётининг асосини суғорма деҳқончилик ва яйлов чорвачилиги ташкил этади. Суғорма деҳқончилик Қундуз, Кўкча, Балх, Дарёйи-Сафед, Мурғоб дарёларининг водийларида ривожланган бўлиб, у ерларда буғдой, арпа, шоли, жўхори, пахта, кунжут, қанд лавлаги етиштирилади. Нангарҳар вилоятида шоли, жўхори б-н бир қаторда шакарқамиш, цитрус мевалари ҳам етиштирилади. Боғ ва тоюорларнинг асосий қисми Кобул, Ҳирот, Аргандаб ҳамда шим. ва ғарбий вилоятлардаги дарё водийларига тўғри келади. Сабзавотчилик ва полизчилик кенг тарқалган. Мамлакатда қ. х.га ярокли 17 млн. гектар ер бўлиб, унинг 8 млн. гектари ҳайдаладиган ерлардир. Сугорма ерлар 2,5 млн. гектарни ташкил этади. Ғалланинг ялпи ҳосили 4 — 5 млн. тонна бўлиб, унинг де-ярли ярми буғдой, 1/6 қисми — арпа. Пахта (йилига 200 минг т), сабзавот ва полиз экинлари (йилига 200 минг т), узум (йилига 500 минг т), мева, зайтун (йилига 150 минг т) етиштирилади. Чорвачиликда қўйчилик асосий ўрин эгаллайди. Қўиларнинг 1/4 қисми қоракўл қўйларидан иборат. Эчкичилик, йилқичилик, туячилик ҳам ривожланган. Паррандачилик ҳам мавжуд. Суғорма деҳқончилик ҳудудларида пиллачилик ривожланган. Мамлакатда 3 млн.га яқин киши кўчманчилик б-н турмуш кечиради.
Саноат асосан маҳаллий хом ашёга асосланган бўлиб, аҳолининг кундалик эҳтиёжларини қондиришга йўналтирилган енгил ва озиқ-овқат саноати барпо қилинган. Электр энергияси Мо-зори Шарифдаги қуввати 36 минг кВт ли, Кобул, Гулбаҳор, Қандаҳор, Ҳирот ва Бағлондаги қуввати 2 минг кВт ли иссиқлик электр ст-яларда ҳосил қилинади. Кобул дарёсида ГЭС каскади (ҳар бири 100 минг кВт ли учта ва 15 минг кВт ли битта) мавжуд, жан.да Ҳилманд дарёсида (100 минг кВт гача бўлган), унинг ирмоғи Аргандабда 15 минг кВт ли, Қундуз дарёсида 15 минг кВтли «Пули-Хумри» электр ст-ялар барпо этилган. Шим.даги саноат (газ, нефть, кумир, тош тузи ва б.) корхоналари
1997 й.нинг ўрталаригача маҳсулот ишлаб чиқарди. Кобулда металлсозлик, ёғочни қайта ишлаш, қурилиш мате-риаллари. ип газлама, чарм пойабзал корхоналари, Мозори Шарифда азот ўғитлари з-ди, тўқимачилик корхонаси, Пули-Хумрида цемент з-ди, тўқимачилик корхонаси, Жалолобод, Балх, Қандаҳорда жун газлама ф-каси, Ақчада чарм пойабзал корхонаси мавжуд. Озиқ-овқат саноати корхоналари деярли барча шаҳарларда жойлашган. Саноат марказлари — Кобул, Мозори Шариф, Қандаҳор, Ҳирот. А.да гилам-дўзлик яхши ривожланган. Балх, Жаузжон, Фарёб, Бадхиз, Ҳирот, Фарроҳ вилоятларида қўлда гилам тўқилади. А. четга ҳўл ва қуруқ мевалар, тери ва чарм, қоракўл, пахта, жун, гилам, мойли уруғлар, шифобахш ўтлар, табиий газ чиқаради. Четдан турли машина ва жиҳозлар, нефть маҳсулотлари, шиналар, тўқимачилик моллари, доридармон, тамаки, қанд, чой, буғдой, тайёр кийимлар олади.
Т. й. транспорт иривожланмаган (бундан уз. 11 км бўлган Кушка-Торгунди т. й. истисно). Асосий транспорт тури —автомобиль транспорти. Автомобиль йўлларининг умумий уз. 20 минг км бўлиб, унинг 3 минг км асфальтланган. Транспорт воситаси сифатида от-эшак ҳамда туялардан кенг фойдаланилади. Кобул ва Қандаҳор ш.ларида халқаро аэропортлар мавжуд. Пул бирлиги — афғони.
Маориф, матбуот, тиббий хизмат ва ички ҳаётга тегишли бошқа соҳаларга сўнгги йиллардаги уруш сезиларли таъсир кўрсатган. Шу боис ҳоз. кунда бу соҳаларга оид бирон бир маълумот мавжуд эмас.
Адабиёти. А. адабиётининг ривожида пушту ва форс-кобулий тилидаги халқ оғзаки ижодининг таъсири катта. 10 — 15- а.лар мумтоз адабиётининг намояндалари Рудакий, Фирдавсий, Саъдий ва б. шоирлар ижодиётини Эрон, А., Тожикистон халқлари ўзларининг умумий адабий мероси деб ҳисоблайдилар. 15-а. да яшаб ижод этган Боязид Ансорий саж (қофияли наср) услубидаги асарларида диний-фалсафий, ижтимоий фикрларини баён этди. Унинг издошлари, «равшаний шоирлар» номи б-н машҳур бўлган Давлат Лоҳоний, Мулла Арзоний, Мирзахон Ансорийлар 17-а.да А. адабиётида ижтимоий ва демократик майлларни тарғиб қилдилар. 17 — 18-а ларца Хупҳолхон Ҳаттак, Абдураҳмон Раҳмонбобо, Абдулҳамид, Абдулқодирхон Ҳаттак, Козимхон Шайдо, Пирмуҳаммад Кокар, Аҳмадшоҳ Дурроний каби забардаст шоирлар етишиб чиқди ва А. адабиёти ривожида сермаҳсул давр бошланди. А. адабиётига форс-тожик ва ўзбек адибларидан Умар Хайём, Ҳофиз, Жомий, Хисрав Деҳлавий, Алишер Навоий, Бедил ижоди баракали таъсир ўтказди. 19- а.да афғонларнинг инглиз босқинчиларига қарши қаҳрамонона кураши Hyp Соҳиб, Нуриддин, Ҳамид Кашмирий каби ёзувчилар ижодида акс эттирилди. Махмуд Тарзий 20- а. бошларида таниқли маърифатпарвар бўлган. Ўша пайтда Солиҳ Муҳаммад, Ғулом Муҳиддин Афғоний ва б. муҳим ижтимоий муаммолар ҳақида ёздилар. 19- а. охири — 20- а. бошларида Пешоварда насрчилик ривожлана бошлади. Мавлавий Аҳмад афғон адабиётида ҳикоянависликка асос солганлардан бири бўлади. У пушту тилида «Одамхон ва Дурхоний» эртаги асосида қисса ва «Афғон ганжинаси» ҳикоялар тўпламини ёзди. Аҳмадшоҳ Ризвоний шеър ва ҳикоялар ижод этди. А. мустақиллика эришгач (1919), адабиётда маърифатпарварлик мавзуи устун бўлди, ватанпарварлик руҳидаги асарлар дунёга келди. Турли адабий услуб ва йўналишлар бир-бири б-н қўшила борди. 1937 й.да Кобулдаги «Анжумане адабий», Кандаҳордаги «Пушту» жамиятлари бирлашуви натижасида «Пашту толина» (Афғон академияси) ташкил топди. Академия олимлари пушту тилидаги адабиёт ва санъатни ривожлантириш б-н шуғулландилар. 2- жаҳон урушидан кей-ин тузилган «Бедор ёшлар» ташкилоти аъзолари матбуотда ва адабий асарларда жамиятда жиддий ўзгаришлар қилиш ва мамлакатни оғир иқтисодий аҳволдан қутқариш талабларини илгари сурдилар. Анинг машҳур ёзувчилари: Абдурауф Бенаво, Гул Почо Улфат, Нурмуҳаммад Тараққий, Ғулом Ҳасан Софий, Қиёмиддин Ходим, Садикулла Ришгин, Абдулҳақ Бетоб, Халилулла Халилий.
Меъморлиги ва тасвирни санъати. А ҳудудида мил. ав. 4 — 3 минг йилларда барпо этилган Мундигак манзилгоҳи қолдиқлари сақланиб қолган. Юнон-Бақтрия подшоҳдиги даври меъморлиги ва санъатида эллинизм таъсири сезилади. Бақтра яқинида, Бомиён дарёси водийсида 1—8- а.ларга мансуб будда ибодатхоналари, эҳром ва ҳайкаллари сақланиб қолган. Бомиён мажмуининг энг эътиборли қисми Будданинг қояга ишланган баҳайбат ҳайкалидир. Бу даврда заргарлик, шиша ва металлдан бадиий буюмлар ясаш ҳам ривожланди. А. ўрта асрлар меъморлиги ва санъатида Эрон ҳамда Туркистон меъморлиги ва санъати б-н ўхшашлиги кўп. Ғазнавийлар даври (977— 1186) даги маҳобатли биноларда айвонлар, пештоклар пайдо бўлди. Истеҳком шаҳарлар, ҳашаматли саройлар, масжидлар, мақбаралар қурилди. 12-а. меъморий обидаларидан Ғазна атрофидаги миноралар алоҳида аҳамиятга эга. Жом яқинидаги миноранинг улуғворлиги, мутаносиблиги, ундаги нафис нақшни меъморлик дурдонаси леса бўлади. Темурийлар ҳукмронлиги даврида қурилиш ишлари авж олди. Шаҳарлар қуриш доирасининг кенглиги, биноларнинг дабдабали шакллари, уларнинг безакдорлиги — бу давр меъморлиги ва санъатининг асосий хусусиятидир. Ҳиротда катта қурилиш ишлари олиб борилди. Жоме масжиди тикланди, шаҳар атрофида боғлар, саройлар қурилди. Масжид, Мадраса, мақбара, минора ва б .дан иборат куркам Мусалло мажмуаси ташкил топди. Балхдаги Хўжа Абу Наср Порсо мақбараси (15-а.) машҳур. 11 — 15-а.ларда амалий-бадиий безак санъати равнақ топди. Металл, ёғоч ўймакорлиги, кулолчилик, гилам тўқиш кенг ривожланди. Ҳирот, Қандаҳорда ишланган патнис, лаган, кўза, шамдон, қаламдон, курол-аслаха, эгар-жабдуклар куркам ва нафис. Ҳиротнинг гиламлари ўзининг кўп ран-гли геометрик ва ўсимликсимон нақшлари б-н машҳур. Бу ерда миниатюра санъати жуда ривожланди. Шоҳрух ва унинг ўғли Бойсўнгур ҳомийлигидаги кугубхонада Фирдавсийнинг «Шоҳнома», Низомийнинг «Хамса», Саъдийнинг «Бўстон» каби мумтоз асарларини Туркистон ва Эрондан келтирилган хаттотлар кўчирди, мусаввирлар безади. Ҳирот миниатюра мактаби расмлари куркамлиги, нафислиги, рангдорлиги ва моҳирона тузилган композицией қурилиши б-н ажралиб туради. Ҳиротда Мирак Наққош (Беҳзоднинг устози), Беҳзод каби машҳур мусаввирлар ижод қилдилар. 16- а. обидалари орасида Бобур мақбараси диққатга сазовор. 18-а. обидаларидан Аҳмадшоҳ Дурроний мақбараси машҳур. Миллий санъатнинг ривожланишида 1921 йда Кобулда ташкил этилган тасвирий, амалий санъат ва ҳунар мактаби катта роль ўйнади. Абдулғофур Брешна ва унинг шогирдлари, Ғавсиддин, Хайр Муҳаммад, Вафо ва б. ижодида манзара, маҳаллий озодлик кураши тарихидан олинган воқеалар, халқ ҳаётини кўрсатувчи лавҳалар катта урин эгаллайди. Портретчи рассом Ҳумоюн Эътимодий ижодида кўпроқ ўрта аср миниатюрачилиги ўрин олган. Афғон халқи амалий санъатининг анъаналари ҳам сақланиб келмоқда.
Театри. 10 — 12-а.ларда Ғазнавий шоҳлар саройида оммавий томошалар қўйиш расм бўлган эди. Халқ орасида айиқбоз, маймунбоз ва қўғирчоқбозлар томоша кўрсатиб келишган. А. мустақилликка эришгач, ҳаваскорлик театр труппалари пайдо бўлди, кейинроқ Кобулда Европа типидаги биринчи театр очилди. Ички сиёсий зиддият кучайиши натижасида 20- й.лар охирида театр ёпилди. 1941 й. халқ томошалари бошқармаси ташкил этилди. Кўчма труппалар асосида «Похини ниндоре» (40-й.ларнинг ўрталарида) ва «Ди Кобул ниндоре» (1947) майдонга келди. Кобул театрлари тарихий мавзуда А. Каримийнинг «Ватанга садоқат», Ю. Кўҳзоданинг «Аҳмадшоҳ бобо», замонавий мавзуда А. Брешнанинг «Солиқчи», Г. М. Айюбийнинг «Номаълум одат қурбонлари», А. Бенованинг «Мактабдош дўстлар». А. Ихлоснинг «Акрамхон ва Лаълихон», Р. Латифийнинг «Кумуш шамдонлар» асарларини саҳналаштирди. Афгон халқи орасидан М. А. Равнақ, Бесад, Исир, Машъал, Ҳабиба, Жайла, Раъно сингари актёрлар етишиб чиқди. 19S6 й. Кобулда театр мактаби очилган.
Мусиқаси. А. мусиқаси ранг-баранг тароналарга бой. Халқ мусиқасида бир овозли, байт қўшиқлар кенг тарқалган; чорбайт, ғазал каби анъанавий ва янги шаклдаги жанрлар мавжуд. Афғон ва қашқар рубоблари, дилрабо, дилнавоз ва танбур каби торли созлар кўп. Санъат арбобларидан — созандахонанда Усто Ғулом Ҳусайн ва Усто Мамад Умар, шоир, хонанда-бастакор Ҳофизулла Ҳиёл ва Жамил Залонд, Салим Сармаст ва Фақир Нанголай каби бастакор-меҳтарлар, Хадича Парвин, Ҳамида Рухшона, Қубра Жило, Абдураим Сарбон, Абдуваҳоб Мамадий, Сора Залонд сингари хонандаларнинг номи куп мамлакатларда маълум. 1965 й. мамлакатда биринчи мусиқа мактаби очилди. Кобулдаги Академия биринчи афгон қўшиқлари тўплами («Паштани сандири»)ни нашр этди. Ўзбекистон санъаткорлари А.да, афғон артистлари (Усто Ғулом Ҳусайн, Ҳофизулла Ҳиёл) Ўзбекистонда кўп марта гастролларда бўлишган. Мамлакатнинг таниқли мусиқачилари орасида Қосим Афғон, Муҳаммадин Зайхейа ва б. бор.
Абдуҳаким Қаюмов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.