Zarduşt

Zarduşt (avesto tilida Zaratuştra, yunonça Zoroastr) — qadimgi eroniy xalqlarning diniy islohotçisi, zarduştiylik dinining asosçisi, payğambar, şoir va voiz. ÖzME uni Movarounnahr, Xuroson va Eron xalqlarining birinçi voizi deb ataydi. Inglizça Vikipediyaga köra, zarduştiylikning eng qadimiy matnlari bölgan «Gotlar» an'anaga köra unga nisbat beriladi va unda Zarduşt şoir-payğambar sifatida tasvirlanadi.12

Zarduştning qaçon va qayerda yaşagani borasida ilmda yakdil fikr yöq. ÖzME uni taxminan miloddan avvalgi 618-yilda Xorazmda tuğilgan va miloddan avvalgi 554-yilda Balxda vafot etgan deb körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, bir an'anaga muvofiq u Iskandar Zulqarnayndan 258 yil oldin, ya'ni taxminan miloddan avvalgi 7-asr va 6-asrning birinçi yarmida yaşagan; ammo «Gotlar» tilining lingvistik tahlili uning faoliyatini ança qadimiyroq — miloddan avvalgi 12–10-asrlarga olib boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, köpçilik olimlar miloddan avvalgi 1000-yil atrofidagi sanani eng ehtimolli deb hisoblaydi, ammo miloddan avvalgi 1500–500-yillar oraliğidagi har qanday davr ham inkor etilmaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, Abu Rayhon Beruniy kabi ayrim örta asr musulmon tarixçilari Zarduştni Atropatenada tuğilgan deb yozgan. Biroq zamonaviy şarqşunos va tilşunoslarning köpçiligi «Avesto»ning özidagi geografik ma'lumotlarga hamda avesto tilining qadimgi xorazm va söğd tillariga yaqinligiga tayanib, uning vatanini qadimgi Xorazm deb hisoblaydi. Inglizça Vikipediya ham uning vatanini Katta Eronning şarqiy hududlarida, ehtimol Baqtriyada izlaydi.

ÖzME'ga köra, Zarduşt Spitama uruğidan bölgan Puruşasp xonadonida tuğilgan, onasining ismi Duğdova bölgan. Rivoyatlarga köra, u ön beş yoşigaça donişmand Barzin Kuras qölida diniy qonunlar, tabiat ilmi va notiqlikdan ta'lim olgan, harbiy hunarlarni egallagan. Köpxudolikka qarşi kayfiyatda ulğaygan yigit ön toqqiz yoşida yakka xudoni anglaş umidida toğga çiqib ketgan va yigirma yil ğorda yaşagan.

An'anaga köra, Navröz kunlarining birida muqaddas içimlik tayyorlaş uçun daryoga suv olgani tuşgan Zarduştga nurli xilqat — Vohu Mana zohir bölgan va uni ezgu xudo Ahuramazda huzuriga boşlab borgan. Ahuramazda uni insonlarga öz kalomini yetkaziş uçun tanlaganini bildirgan; ÖzME'ga köra, bu paytda Zarduşt qirq yoşda bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra esa zarduştiylik an'anasida bu vahiy taxminan öttiz yoşida kelgani aytiladi.

ÖzME'ga köra, Zarduşt aytiş uçun möljallangan «Gotlar» şe'rlarini yaratib, şahar va qişloqlarda yakka xudo ğoyasini tarğib qilgan. Turon şohi Arjasp uni ta'qib qilgaç, u tarafdorlari bilan Balx va Seyistonga ketgan. Eron podşohi Guştasp (Viştaspa) va uning vaziri Jomasp Zarduşt ta'limotini qabul qilgan, şundan söng zarduştiylik davlat dini sifatida joriy etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra ham Zarduşt şoh Viştaspa homiyligiga erişib, öz jamoasini tuzgan. ÖzME rivoyatlariga köra, Arjasp bilan bölgan uruşlardan söng zarduştiylik Turonda ham tarqalgan, Zarduşt esa Balxdagi otaşkadaning oçilişida ibodat paytida köpxudolik tarafdori tomonidan öldirilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, zarduştiylikning markazida haqiqat (aşa) va yolğon (druj) örtasidagi kuraş ğoyasi turadi; ta'limot iroda erkinligi, axloqiy mas'uliyat hamda ezgu fikr, ezgu söz va ezgu amalga urğu beradi. Zarduştiylik taxminan miloddan avvalgi 6-asrdan Eron dunyosining asosiy diniga aylangan, Sosoniylar davrida davlat dini bölgan va 7-asrdagi arab istilosidan keyin tanazzulga yuz tutgan. ÖzME'ga köra, Zarduşt öz ta'limotini «Avesto»da bayon etgan, biroq kitobning faqat ayrim qismlari bir davrda yaratilgan.