Zarduşt

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 52–53-b. — ziyouz.com

Zarduşt ZARDUŞT, Zaratuştra (Avesto tili böyiça), Zoroastr (yun.) (mil. av. taxm. 618, Xorazm — mil.av. 554, Balx)— zarduştiylik asosçisi; Movarounnahr, Xuroson va Eron xalklarining birinçi voizi, şoir, din peşvosi; payğambar. 3. Spitama uruğining raisi Puruşasp xonadonida tuğilgan. Onasining nomi Duğdova. 3. 15 yoşgaça zamonasining donişmandi Barzin Kuras qölida diniy qonunlar, tabiatşunoslik, voizlik, kalomi badi' fanlari böyiça ta'lim oladi, harbiy xunarlarni egallaydi. 16 yoşida Turon — Eron jangida iştirok etadi. Öz qavm va qabilalari peşqadam vakillarining köpxudolik udumlariga qarşi harakatiga qöşildi va 19 yoşida yakka tangrini kaşf etiş umidida Sablon toğiga çiqib ketadi. 20 y. ğorda yaşaydi. Rivoyatlarga köra, 3. navröz kunlarining birida kohinlar boşçiligida muqaddas içimlik — «Hum» tayyorlaşga kirişgan. Erta tongda u daryodan suv oliş uçun qirğoqqa tuşgan. Suv olib bölgaç, köziga qirğokda turgan porloq xilqat — «Vohumana» körinadi va uning sehrli nuriga ergaşadi. Nihoyat, u ezgu va uluğ xudo Ahuramazda huzuriga boradi. Ahuramazda özining butun borliqni yaratgan xudo ekani haqidagi xabarni bildiriş uçun odamlar orasidan Z.ni tanlaganini aytadi (bu vaqtda u 40 yoşga tölgan edi). Şu kundan boşlab 3. zarduştiylik dinining payğambariga aylanadi. «Gatlar» deb atalgan, qöşiq qilib aytişga möljallangan şe'rlar yaratadi. Söngra şaharu qişloq kezib, yakka tangri ğoyasini tarğib etadi, tarafdorlar orttiradi. Bundan xavfsiragan Turon şohi Arjasp Z.ni dorga osiş haqida farmon çiqaradi. 3. 300 maslakdoşi b-n Balxga, söng Seyistonga qoçib ketadi. Şim. Eronda zarduştiylik diniga asos soladi. 3. Eron şohi Guştasp qabulida bölib, uni va donişmand vaziri Jomaspni yakka tangri Ahuramazda haqidagi ta'limotiga işontiradi. Şundan söng, Guştasp farmoniga köra, Eron xududida zarduştiylik dini joriy etiladi. Buni eşitgan Arjasp Guştaspga Z.ni hibsga olib xuzuriga jönatiş haqida talab-noma yuboradi. Guştasp bu talab-ni rad etadi. Arjasp 300 ming laşkar b-n Eronga hujum qilib, Balx, Seyiston, Bexruz ş.larini vayron qiladi. Guştaspning 4 öğlini jangda öldiradi, keksayib qolgan otasi Luxraspni qatl etib, Guştaspning öğli Isfandiyorni zindonband qilib, köp ölja b-n qaytadi. Arjaspning ikkinçi hujumi paytida zindondan qoçgan Isfandiyor mudofaa janglarini yaxşi uyuştirib, ğanimlarni tormor etadi. Natijada turonliklar ham zarduştiylik dinini qabul qiladilar. Guştasp farmoniga köra, şahar va qişloklarda yangi ibodatxona — otaşkadalar qurila boşlanadi. 3. Balxda qurilgan şunday otaşkadaning oçilişida iştirok etadi va ibodat paytida köpxudolik tarafdori Bratarvaxş tomonidan çavokdab öldiriladi. Z.ning Istavatr, Uruvatr, Puruçitra ismli öğillari, Frini, Trini, Puruçisto ismli qizlari bölgan. 3. öz ta'limotini — Avestoaa. bayon etadi. Tilşunoslik ma'lumotlari va kitob mazmuni Avestoning faqat ayrim qismi taxm. bir vaqtda yozilganligini körsatadi.

Ad.: Mokavelskiy A. O., Avesta, Baku, 1960; Meri Boys, Zoroastriysi, M., 1988; Homidov H., «Şohnoma»ning şuhrati, T., 1991.

Hamidjon Homidiy.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗАРДУШТ, Заратуштра (Авесто тили бўйича), Зороастр (юн.) (мил. ав. тахм. 618, Хоразм — мил.ав. 554, Балх)— зардуштийлик асосчиси; Мовароуннаҳр, Хуросон ва Эрон халкларининг биринчи воизи, шоир, дин пешвоси; пайғамбар. 3. Спитама уруғининг раиси Пурушасп хонадонида туғилган. Онасининг номи Дуғдова. 3. 15 ёшгача замонасининг донишманди Барзин Курас қўлида диний қонунлар, табиатшунослик, воизлик, каломи бадиъ фанлари бўйича таълим олади, ҳарбий хунарларни эгаллайди. 16 ёшида Турон — Эрон жангида иштирок этади. Ўз қавм ва қабилалари пешқадам вакилларининг кўпхудолик удумларига қарши ҳаракатига қўшилди ва 19 ёшида якка тангрини кашф этиш умидида Саблон тоғига чиқиб кетади. 20 й. ғорда яшайди. Ривоятларга кўра, 3. наврўз кунларининг бирида коҳинлар бошчилигида муқаддас ичимлик — «Ҳум» тайёрлашга киришган. Эрта тонгда у дарёдан сув олиш учун қирғоққа тушган. Сув олиб бўлгач, кўзига қирғокда турган порлоқ хилқат — «Воҳумана» кўринади ва унинг сеҳрли нурига эргашади. Ниҳоят, у эзгу ва улуғ худо Аҳурамазда ҳузурига боради. Аҳурамазда ўзининг бутун борлиқни яратган худо экани ҳақидаги хабарни билдириш учун одамлар орасидан З.ни танлаганини айтади (бу вақтда у 40 ёшга тўлган эди). Шу кундан бошлаб 3. зардуштийлик динининг пайғамбарига айланади. «Гатлар» деб аталган, қўшиқ қилиб айтишга мўлжалланган шеърлар яратади. Сўнгра шаҳару қишлоқ кезиб, якка тангри ғоясини тарғиб этади, тарафдорлар орттиради. Бундан хавфсираган Турон шоҳи Аржасп З.ни дорга осиш ҳақида фармон чиқаради. 3. 300 маслакдоши б-н Балхга, сўнг Сейистонга қочиб кетади. Шим. Эронда зардуштийлик динига асос солади. 3. Эрон шоҳи Гуштасп қабулида бўлиб, уни ва донишманд вазири Жомаспни якка тангри Аҳурамазда ҳақидаги таълимотига ишонтиради. Шундан сўнг, Гуштасп фармонига кўра, Эрон худудида зардуштийлик дини жорий этилади. Буни эшитган Аржасп Гуштаспга З.ни ҳибсга олиб хузурига жўнатиш ҳақида талаб-нома юборади. Гуштасп бу талаб-ни рад этади. Аржасп 300 минг лашкар б-н Эронга ҳужум қилиб, Балх, Сейистон, Бехруз ш.ларини вайрон қилади. Гуштаспнинг 4 ўғлини жангда ўлдиради, кексайиб қолган отаси Лухраспни қатл этиб, Гуштаспнинг ўғли Исфандиёрни зиндонбанд қилиб, кўп ўлжа б-н қайтади. Аржаспнинг иккинчи ҳужуми пайтида зиндондан қочган Исфандиёр мудофаа жангларини яхши уюштириб, ғанимларни тормор этади. Натижада туронликлар ҳам зардуштийлик динини қабул қиладилар. Гуштасп фармонига кўра, шаҳар ва қишлокларда янги ибодатхона — оташкадалар қурила бошланади. 3. Балхда қурилган шундай оташкаданинг очилишида иштирок этади ва ибодат пайтида кўпхудолик тарафдори Братарвахш томонидан чавокдаб ўлдирилади. З.нинг Иставатр, Уруватр, Пуручитра исмли ўғиллари, Фрини, Трини, Пуручисто исмли қизлари бўлган. 3. ўз таълимотини — Авестоаа. баён этади. Тилшунослик маълумотлари ва китоб мазмуни Авестонинг фақат айрим қисми тахм. бир вақтда ёзилганлигини кўрсатади.

Ад.: Мокавельский А. О., Авеста, Баку, 1960; Мэри Бойс, Зороастрийцы, М., 1988; Ҳомидов Ҳ., «Шоҳнома»нинг шуҳрати, Т., 1991.

Ҳамиджон Ҳомидий.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.