Şajarayi tarokima

“Şajarayi tarokima” (“Turkmanlar şajarasi”) — Xiva xoni va tarixçi Abulğoziy Bahodirxon qalamiga mansub tarixiy asar. U turkman (öğuz) qabilalarining kelib çiqişi haqidagi ma'lumotlari bilan qimmatli hisoblanadi.

Asarning yozilgan yili manbalarda turliça körsatilgan: Vikipediyaning özbekça maqolasida 1661-yil, inglizça maqolasida esa 1659-yilda yakunlangan deyilgan. Asar eski özbek (çiğatoy) tilida yozilgan.

Rusça maqolaga köra, Abulğoziy Safaviylar davlatida ön yil turib, fors tarixçilarining möğullar va turklar haqidagi asarlari bilan tanişgan. U manba sifatida, jumladan, Fazlulloh Raşididdinning “Jomeʼ at-tavorix” asaridan, Şarafuddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”sidan hamda çingiziylar haqidagi 18 tarixiy asardan foydalangan. Abulğoziyning öz sözlariga köra, kitob Xiva turkmanlarining mullalari, şayxlari va beklari iltimosi bilan yozilgan: ular xalq orasida tarqalgan “Öğuznoma”larni “xato va bir-biriga mos kelmaydigan” deb hisoblagan. Şu bois turkmanlarning kelib çiqişi haqidagi rasmiy rivoyatni yaratiş zarur bölgan.

Asarda Odam-ato haqidagi diniy xarakterdagi afsonalar, öğuz-turkmanlar haqidagi ma'lumotlar hamda real asosga ega voqealar bayon qilingan. Unda turkiy qabilalarning afsonaviy hukmdori Öğuzxon, uning tuğilişi, yurişlari va avlodlari tarixi, şuningdek, turkman uruğlari — solur, taka, boyandur, tevagi, yovmut, Xizr eli, Ali eli, sariq, ersari, yozir va boşqalarning kelib çiqişi haqida qisqa ma'lumotlar berilgan. Asar islomiylaştirilgan “Öğuznoma” varianti sifatida qaraladi.

A. N. Kononov asarni uç qismga ajratadi: ilk payğambarlar haqidagi ma'lumotlar (Odam haqidagi rivoyat); Öğuzxon va uning avlodlari haqidagi öğuz-turkman dostoniga asoslangan ma'lumotlar; rivoyat şaklida yetib kelgan, ammo real asosga ega ma'lumotlar (qabilalarning kelib çiqişi, bölinişi va joylaşuvi, tamğalar va boşqalar).

Asarga köra, Öğuzxonning oltita öğli bölgan, ularning har birining katta xotinlaridan törttadan öğli bölgan. Katta xotinlardan tuğilgan 24 nevara 24 qadimiy asosiy öğuz qabilasining boşliği hisoblanadi. Qabilalar “aymoq”larga, ikki aymoq “yuzlik”ka birlaşgan; ön ikki yuzlik ikki guruhga — “Bozoq” (katta böğin) va “Uçoq” (kiçik böğin)ga bölingan.

Asarning tanqidiy matni, rus tiliga tarjimasi va ilmiy tadqiqi 1958-yilda akademik A. N. Kononov tomonidan çop etilgan (“Rodoslovnaya turkmen. Soçineniye Abul Gazixana Xivinskogo”, Moskva–Leningrad). 1992-yilda asar joriy alifboda Toşkentda naşr qilingan. Asarning yana bir naşri 1996-yilda Simurg naşriyotida (Turkiya) çiqqan.

V. V. Bartold asarni “turkmanlar haqidagi maxsus tarixiy asar, boşqa heç bir turkiy xalq haqida bunday asar yöq” deb ta'riflagan. A. Yu. Yakubovskiy Abulğoziyning asarlarini turkman qabila taşkilotlarining şakllanişini tahlil qiladigan yagona manba deb hisoblagan. S. P. Tolstov asarni tanqidiy tahlil qilinganda turkmanlarning nafaqat keç, balki ilk tarixi uçun ham juda muhim hujjatga aylanişi mumkinligini yozgan.