Lotin tili

Lotin tili (lingua Latina) — hind-yevropa tillari oilasiga mansub qadimiy til. U dastlab Rim atrofidagi Latsiy viloyatida sözlaşilgan va keyinçalik Rim imperiyasining asosiy tiliga aylangan.

Lotin tili hind-yevropa tillari oilasining italik tarmoğiga kiradi. Rus tilidagi maqolaga köra, u italik tarmoğining lotin-falisk guruhiga mansub; şu tarmoqqa falisk tili hamda osk va umbr tillari ham kirgan. Italik tillar orasida hozirgaça qöllanilib kelayotgani faqat lotin tilidir, qolgan italik tillar avlod qoldirmay yöqolgan. Lotin tilining zamonaviy davomçilari — roman tillari. Grammatikasi fleksiyali; ikki son, uç jins va oltita kelişik ajratiladi.

Miloddan avvalgi 8-asrda lotin qabilasi Italiyaning örta qismidagi Latsiyda yaşagan. Lotin tilining Rim hududidan taşqariga tarqalişi miloddan avvalgi 4–3-asrlarga töğri keladi. Apennin yarim orolning lotinlaşuvi (yunon tili hukmron bölgan Janubiy Italiya va Sitsiliya bundan mustasno) miloddan avvalgi 1-asrda yakunlangan. Keyinçalik til Şimoliy Afrika, Ispaniya, Galliya, Germaniya va Dunayböyi hududlariga yoyildi.

Rim imperiyasi qulagaç, til örta asrlarda butun Ğarbiy Yevropada umumiy yozuv tili bölib qoldi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, u 19-asr boşlarigaça Yevropada xalqaro muloqot, fan va ilm tili bölgan. 20-asrda katolik çerkovi tili, Vatikanning (italyan tili bilan birga) rasmiy tili bölib qoldi. Rus tilidagi maqolada u Muqaddas taxt, Malta ordeni va Vatikanning rasmiy tili sifatida tilga olinadi; hozirgi paytda u sözlaşuv tili emas.

Lotin alifbosi etrusk va yunon alifbolaridan kelib çiqqan. Dastlabki yozuv öngdan çapga yoki bustrofedon tarzida bölgan, keyinçalik faqat çapdan öngga yoziladigan böldi. Rus tilidagi maqolaga köra, C va K harflari ikkalasi ham /k/ tovuşini bildirgan; Y va Z harflari klassik davrda yunonça sözlar uçun kiritilgan, W harfi esa örta asrlarda german sözlari uçun joriy etilgan. I/J va U/V harflarining farqi örta asrlar oxirida kiritilgan. Bosma davrda 1540-yillarga qadar gotik şrift işlatilgan, keyin antikva qöllanilgan. Lotin alifbosi dunyoning köplab tillari alifbolariga asos bölgan.

Özbekça maqolada lotin tili tarixi beş davrga bölinadi: eng qadimgi davr (miloddan avvalgi 6–4-asrlar), klassikadan oldingi davr (miloddan avvalgi 3–2-asrlar), klassik „oltin“ davr (miloddan avvalgi 1-asr), klassikadan keyingi „kumuş“ davr (milodiy 1-asr) va sönggi davr (2–6-asrlar). Ingliz tilidagi maqolada esa boşqaça davrlaştiriş keltirilgan: qadimgi lotin tili (miloddan avvalgi 75-yilgaça), klassik lotin tili (taxminan miloddan avvalgi 75-yildan milodiy 200-yilgaça) va keç lotin tili (3–6-asrlar). Maqolada bunday tasnifning qat'iy qoidalari yöqligi, olimlar turliça yondaşişi ta'kidlanadi.

Lotin tilidagi eng qadimgi yodgorliklar özbekça maqolada miloddan avvalgi 3-asrga, rus tilidagi maqolada esa miloddan avvalgi 6-asr oxiri — 5-asr boşlariga oid deb körsatilgan.

Ingliz tilidagi maqolaga köra, 6–9-asrlar oraliğida turli hududlardagi xalq lotin tili tabiiy özgarib, alohida roman tillariga aylandi. Özbekça maqolada bu jarayon 5-asrdagi Rim imperiyasining qulaşidan keyin tezlaşgani va 9-asrga kelib mustaqil roman tillari paydo bölgani aytiladi. Yozma lotin tilining birligi saqlanib qoldi. Örta asr lotin tili ingliz maqolasida taxminan 700—1500-yillarda qöllangan yozma til sifatida ta'riflanadi; Uyğoniş davrida undan yangi lotin tili (Neo-Latin) rivojlandi.

Özbekça maqolaga köra, lotin tili qadimiy hind-yevropa tillariga xos xususiyatlarni saqlagan. Unlilar çöziqligi fonologik farqlanadi, urğu sözning oxirgi böğiniga tuşmaydi. Morfologiyada şakl yasaşning asosiy vositasi fleksiya hisoblanadi: fleksiyaning 5 turi bor, turlaniş 6 kelişikka asoslanadi, fe'llarda 3 mayl (indikativ, kon'yunktiv, imperativ) va 2 nisbat (aktiv va örta passiv) farqlanadi. Söz tartibida fe'l odatda gap oxirida keladi.

Leksikasiga yunon tili miloddan avvalgi 3–1-asrlarda kuçli ta'sir körsatgan. Lotin va yunon tillari hozir ham xalqaro ilmiy terminlarni yaratişda manba bölib xizmat qiladi.