Yan Amos Komenskiy

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 512–513-b. — ziyouz.com

Komenskiy Yan Amos KOMENSKIY (Komensky) Yan Amos (1592.28.3, Jan. Moraviya, Nivnitse — 1670.15.11, Amsterdam) — çex gumanist-pedagogi, zamonaviy öqitiş jarayoni asosçisi. Faoliyati nemis dvoryanlari va katolik çerkovi zulmiga qarşi qaratilgan «Çex qardoşlari» diniy uyuşmasiga mansub oilada tuğilgan. Mazkur uyuşma a'zosi sifatida ta'qibga uçrab, toğ va örmonlarda yaşirinib yurişga majbur bölgan. Dastlabki ma'lumotni qardoşlik maktabida olgan. 1608—10 y.larda lotin maktabida, keyinçalik Xerborn akademiyasi va Geydelberg un-tida öqigan. Katolik çerkov ta'qibi natijasida Polşaning Leşko ş.ga kelgan va u yerda gimnaziya taşkil etgan. 1631 y. «Tillar va hamma fanlarning oçiq eşigi», 1632 y. «Buyuk didaktika», «Onalar maktabi» daryolik va qöllanmalarini yaratgan. K.ning «hamma narsani biliş, hammaga bilim beriş» şiori ostida yozilgan asarlari ilğor fikrli inglizlarda zör qiziqiş uyğotgan. U lotin tili daryoligi va til öqitiş metodikasi böyiça qöllanma yaratgan. 1650 y. Vengriyaga keldi va ped. nazariyasi taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega bölgan «Pansofiya maktabi» (1651), «Yaxşi taşkil etilgan maktab qonunlari» (1653) kitoblarini, öquv jarayonida rasmlardan foydalanişning samarali natijalari aks etgan «Hislar vositasida idrok qilinadigan narsalar tasviri» (1658) asarini yozdi.

K. har bir bola ta'lim olişi lozimligini uqtiradi, umumta'lim deganda xotin qizlarning ham tahsil olişini közdatutadi. K. fikriça, tarbiyaning maqsadi kişini mangulik dunyosiga tayyorlaşdan iborat bölib, uni aqliy, axloqiy va diniy tarbiya b-n amalga oşiriş mumkin. U bolaga samarali pedagogik ta'sir körsatiş uçun yoş xususiyatini hisobga oliş lozimligini ta'kidlaydi. K. bolalarning öqiş yoşini ona maktabi (tuğilgandan 6 yoşgaça), xalq, maktabi (6—12 yoş), gimnaziya (12—18 yoş), akademiya (18—24 yoş) kabi bosqiçlarga böladi. K. ped.si mohiyati öqitişni bola yoşi, bilim darajasi, ruhiy holatiga uyğun holda taşkil etişdan iborat. Uning bu karaşlari «Buyuk didaktika» asarida öz ifodasini topgan bölib, unda körsatmalilik, onglilik, izçillik kabi didaktik tamoyillar ahamiyati nazariy jihatdan asoslab berilgan.

K. jahon ta'limi tarixida birinçi bölib ta'limning sinf-dars tizimini işlab çikdi, ta'lim beriladigan vaqtning davomiyligini, bilim oladigan öquvçilar sonini, yoşini belgiladi. Darsning rejalaştiriş, maqsadga muvofiq olib boriş, ta'lim beriladigan vaqtni öquv yili, çoraqlar hamda öqiş kunlariga ajratiş yöllarini körsatdi. Ta'tillar va ularning davomiyligi, kundalik va yillik öquv soatlari mikdorini belgilab berdi. Uning pedagogik karaşlari hoz. kunda ham öz ahamiyatini yöqotgan emas.

Ad.: Hasanov R. va b., Pedagogika tarixidan leksiyalar, T., 1991; Hoşimov K., Nişonova S., Inomova M., Hasanov R., Pedagogika tarixi, T., 1996.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОМЕНСКИЙ (Komensky) Ян Амос (1592.28.3, Жан. Моравия, Нивнице — 1670.15.11, Амстердам) — чех гуманист-педагоги, замонавий ўқитиш жараёни асосчиси. Фаолияти немис дворянлари ва католик черкови зулмига қарши қаратилган «Чех қардошлари» диний уюшмасига мансуб оилада туғилган. Мазкур уюшма аъзоси сифатида таъқибга учраб, тоғ ва ўрмонларда яшириниб юришга мажбур бўлган. Дастлабки маълумотни қардошлик мактабида олган. 1608—10 й.ларда лотин мактабида, кейинчалик Херборн академияси ва Гейдельберг ун-тида ўқиган. Католик черков таъқиби натижасида Польшанинг Лешко ш.га келган ва у ерда гимназия ташкил этган. 1631 й. «Тиллар ва ҳамма фанларнинг очиқ эшиги», 1632 й. «Буюк дидактика», «Оналар мактаби» дарёлик ва қўлланмаларини яратган. К.нинг «ҳамма нарсани билиш, ҳаммага билим бериш» шиори остида ёзилган асарлари илғор фикрли инглизларда зўр қизиқиш уйғотган. У лотин тили дарёлиги ва тил ўқитиш методикаси бўйича қўлланма яратган. 1650 й. Венгрияга келди ва пед. назарияси тараққиётида муҳим аҳамиятга эга бўлган «Пансофия мактаби» (1651), «Яхши ташкил этилган мактаб қонунлари» (1653) китобларини, ўқув жараёнида расмлардан фойдаланишнинг самарали натижалари акс этган «Ҳислар воситасида идрок қилинадиган нарсалар тасвири» (1658) асарини ёзди.

К. ҳар бир бола таълим олиши лозимлигини уқтиради, умумтаълим деганда хотин қизларнинг ҳам таҳсил олишини кўздатутади. К. фикрича, тарбиянинг мақсади кишини мангулик дунёсига тайёрлашдан иборат бўлиб, уни ақлий, ахлоқий ва диний тарбия б-н амалга ошириш мумкин. У болага самарали педагогик таъсир кўрсатиш учун ёш хусусиятини ҳисобга олиш лозимлигини таъкидлайди. К. болаларнинг ўқиш ёшини она мактаби (туғилгандан 6 ёшгача), халқ, мактаби (6—12 ёш), гимназия (12—18 ёш), академия (18—24 ёш) каби босқичларга бўлади. К. пед.си моҳияти ўқитишни бола ёши, билим даражаси, руҳий ҳолатига уйғун ҳолда ташкил этишдан иборат. Унинг бу карашлари «Буюк дидактика» асарида ўз ифодасини топган бўлиб, унда кўрсатмалилик, онглилик, изчиллик каби дидактик тамойиллар аҳамияти назарий жиҳатдан асослаб берилган.

К. жаҳон таълими тарихида биринчи бўлиб таълимнинг синф-дарс тизимини ишлаб чикди, таълим бериладиган вақтнинг давомийлигини, билим оладиган ўқувчилар сонини, ёшини белгилади. Дарснинг режалаштириш, мақсадга мувофиқ олиб бориш, таълим бериладиган вақтни ўқув йили, чорақлар ҳамда ўқиш кунларига ажратиш йўлларини кўрсатди. Таътиллар ва уларнинг давомийлиги, кундалик ва йиллик ўқув соатлари микдорини белгилаб берди. Унинг педагогик карашлари ҳоз. кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотган эмас.

Ад.: Ҳасанов Р. ва б., Педагогика тарихидан лекциялар, Т., 1991; Ҳошимов К., Нишонова С., Иномова М., Ҳасанов Р., Педагогика тарихи, Т., 1996.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.