Rene Dekart
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 168-b. — ziyouz.com
Dekart Rene DEKART (Descartes) Rene (lot. nomi — Karteziy; 1596.31.3, Lae, Turen — 1650.11.2, Stokgolm) — fransuz faylasufi, matematigi, fizigi, fiziologi. La-Fleş iyezuit kollejida ta'lim oldi, yunon va lotin tillarini, mat. va falsafani örgandi. 1629 y.da Niderlandiyaga köçib bordi, fan b-n şuğullanadi. Qiroliça Xristina taklifi b-n 1649 y.da Şvetsiyaga boradi va öşa joyda vafot etadi. D. falsafasi uning mat.si, kosmogoniyasi, fizikasi b-n boğliq. Mat. da analitik geometriya asosçilaridan biri (töğri burçakli koordinatalar tizimi uning nomi b-n ataladi), özgaruvçi miqdor va funksiya tuşunçasini bergan («Geometriya», 1637), bir qan-ça algebra belgilarini joriy qilgan. «Dioptrika» (1637) asarida yoruğlik nurining ikki muhit çegarasida sinişi haqidagi qonunni bayon qilgan. Harakat miqsorining saqlaniş qonunini ta'riflagan. Osmon jismlarining yuzaga kelişi va harakati materiya zarralarining uyurma harakatidan deb tuşuntiruvçi nazariya (D. uyurmalari) muallifi. U fiziologiyaga oid bir qança tajribalar ötkazdi va birinçi bölib şartsiz refleks haqidagi tasavvurni yaratdi. D. fazo materiya b-n töla, materiyasiz fazo yöq, deb tuşundi. D. falsafasi asosida jon va tana, «fikrlovçi» va «kölamli» substansiya dualizmi yotadi. Materiyani kölam (yoki fazo) ga tenglaştirgan, harakatni jismlarning öz joyini özgartirişidan iborat deb bilgan. D. fikriça, harakatning umumiy sababçisi xudo bölib, u materiya, harakat va osoyiştalikni yaratgan. Inson jonsiz a'zoi badanni tafakkurga va irodaga ega bölgan jon b-n boğlab turadi. D. falsafasi xudo, jism va jondan iborat uçta tuğma ğoya bor degan qoidaga asoslanadi. U xudoning mavjudligini, taşqi olamning realligini isbotlaşga harakat qilgan. D. ğoyasiga köra, insonning mohiyati uning fikrlaşidadir. «Fikrlayapman, demak mavjudman» degan fikri şundan kelib çiqqan. Uning fikriça, ilmda işonçli, isbotlangan, tajri-bada tekşirilgan dastlabki asos ikki yöl b-n — birinçisi induksiya va analiz orqali, ikkinçisi — deduksiya va sintez orqali izlab topiladi. D. ikkinçi yölni ma'qul yöl deb hisoblaydi. U inson akl-idrokining biliş jarayonidagi örniga yuksak baho beradi. «Har bir xulosaga şubha b-n qaraş kerak», deydi u. Har jihatdan ratsional-faylasuf bölgan D. 17—18-a. falsafasi va fani taraqqiyotiga salmoqli hissa qöşdi. Uning falsafa va tabiatşunoslikka oid ta'limotlari ta'sirida vujudga kelgan ilmiy maktablar majmuasi karteziyçilik falsafasi nomi b-n maşhur böldi. Asosiy asarlari: «Geometriya» (1637), «Metod haqida mulohazalar» (1637), «Falsafa asoslari» (1644) va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕКАРТ (Descartes) Рене (лот. номи — Картезий; 1596.31.3, Лаэ, Турень — 1650.11.2, Стокгольм) — француз файласуфи, математиги, физиги, физиологи. Ла-Флеш иезуит коллежида таълим олди, юнон ва лотин тилларини, мат. ва фалсафани ўрганди. 1629 й.да Нидерландияга кўчиб борди, фан б-н шуғулланади. Қиролича Христина таклифи б-н 1649 й.да Швецияга боради ва ўша жойда вафот этади. Д. фалсафаси унинг мат.си, космогонияси, физикаси б-н боғлиқ. Мат. да аналитик геометрия асосчиларидан бири (тўғри бурчакли координаталар тизими унинг номи б-н аталади), ўзгарувчи миқдор ва функция тушунчасини берган («Геометрия», 1637), бир қан-ча алгебра белгиларини жорий қилган. «Диоптрика» (1637) асарида ёруғлик нурининг икки муҳит чегарасида синиши ҳақидаги қонунни баён қилган. Ҳаракат миқцорининг сақланиш қонунини таърифлаган. Осмон жисмларининг юзага келиши ва ҳаракати материя зарраларининг уюрма ҳаракатидан деб тушунтирувчи назария (Д. уюрмалари) муаллифи. У физиологияга оид бир қанча тажрибалар ўтказди ва биринчи бўлиб шартсиз рефлекс ҳақидаги тасаввурни яратди. Д. фазо материя б-н тўла, материясиз фазо йўқ, деб тушунди. Д. фалсафаси асосида жон ва тана, «фикрловчи» ва «кўламли» субстанция дуализми ётади. Материяни кўлам (ёки фазо) га тенглаштирган, ҳаракатни жисмларнинг ўз жойини ўзгартиришидан иборат деб билган. Д. фикрича, ҳаракатнинг умумий сабабчиси худо бўлиб, у материя, ҳаракат ва осойишталикни яратган. Инсон жонсиз аъзои баданни тафаккурга ва иродага эга бўлган жон б-н боғлаб туради. Д. фалсафаси худо, жисм ва жондан иборат учта туғма ғоя бор деган қоидага асосланади. У худонинг мавжудлигини, ташқи оламнинг реаллигини исботлашга ҳаракат қилган. Д. ғоясига кўра, инсоннинг моҳияти унинг фикрлашидадир. «Фикрлаяпман, демак мавжудман» деган фикри шундан келиб чиққан. Унинг фикрича, илмда ишончли, исботланган, тажри-бада текширилган дастлабки асос икки йўл б-н — биринчиси индукция ва анализ орқали, иккинчиси — дедукция ва синтез орқали излаб топилади. Д. иккинчи йўлни маъқул йўл деб ҳисоблайди. У инсон акл-идрокининг билиш жараёнидаги ўрнига юксак баҳо беради. «Ҳар бир хулосага шубҳа б-н қараш керак», дейди у. Ҳар жиҳатдан рационал-файласуф бўлган Д. 17—18-а. фалсафаси ва фани тараққиётига салмоқли ҳисса қўшди. Унинг фалсафа ва табиатшуносликка оид таълимотлари таъсирида вужудга келган илмий мактаблар мажмуаси картезийчилик фалсафаси номи б-н машҳур бўлди. Асосий асарлари: «Геометрия» (1637), «Метод ҳақида мулоҳазалар» (1637), «Фалсафа асослари» (1644) ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.