Şvetsiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 95–100-b. — ziyouz.com
Şvetsiya (Sverige), Şvetsiya Qirolligi (Konungariket Sverige) — Şim. Yevropada, Skandinaviya ya.o. ning şarqiy qismidagi davlat. Mayd. 450 ming km2. Aholisi 8,94 mln. kişi (2002). Poytaxti — Stokgolm şahri. Ma'muriy jihatdan 24 len (gubernya)ga bölynadi. Stokgolm lenga tenglaştirilgan mustaqil ma'muriy birlik sifatida ajratilgan.
Davlat tuzumi. Ş. — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1975 yil 1 yanv.dan kuçga kirgan. Davlat boşliği qirol (1973 yildan Karl XVI Gustav). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni riksdag (1 palatali parlament), ijroçi hokimiyatni hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Ş. Yevropaning Atlantika böyi qismida, mö'tadil mintaqa şim. da joylaşgan. Şim. va ğarbiy qismi toğli (Skandinaviya toğlari, eng baland joyi 2123 m, Kebnekayse toği). Ş. şim. da Norland yassitoğligi (bal. 200—800 m), jan.da Smoland qiri bor. Qolgan qismi pasttekislik va köllardan iborat. Foydali qazilmalardan temir, mis, qörğoşin, rux, uran rudalari, oltin, kumuş, marganets, volfram konlari hamda mineral buloqlar bor. Iqlimi mö'tadil, Golfstrim iliq oqimining ta'siri katta. Şim.da iqlim sovuq. Yanv.ning örtaça t-rasi jan.da 0—5°, şim.da —6° dan —14° gaça, iyulniki xuddi şu joylarda 15—17° va 10—11°. Yillik yoğin toğlarda 1500—2000 mm, tekisliklarda 700—800 mm. Daryolari qisqa va serostona. Ş. hududining 9% qöllar bilan band. Yirik köllari: Venern, Vettern, Yelmaren, Melaren. Hududining 57% örmon, asosan, igna bargli daraxtlar, aralaş örmonlar, şim. da tundra ösimligi ösadi. Tuproqlari podzol, çimli podzol, qönğir örmon, toğ podzol, toğ tundra va botqoq tuproqlar. Ş.da örmon hayvonlari va suv parrandalari köproq uçraydi. Abisku, Muddus, SarskŞyoffallet milliy boğlari va körixonalar bor.
Aholisining 91% şvedlar. Şuningdek, saamlar, finlar, norveglar, danlar ham yaşaydi. Rasmiy til — şved tili. Dindorlari — xristianlar (asosan, lyuterçilar). Şahar aholisi 83,1%. Yirik şaharlari: Stokgolm, Gyoteborg, Malmyo.
Tarixi. Mil. av. 8—9ming yillikdan boşlab Ş. hududida odam yaşab keladi. Mil.ning 1-asr örtalarida german qabilalari (sve, gyot va boşqalar) kelib joylaşgan: ular hoz. şvedlarning etnik asosini taşkil qilgan. 6—7-asrlarda şved qabilalarining birlaşiş jarayoni boşlandi. 8 —11-asrlarda şvedlar vikinglar yurişlarida qatnaşdilar. 11- asr boşlarida xristianlik tarqaldi. 11-asrda birlaşgan şved qirolligi taşkil topdi. 12— 14-asrlarda Ş. Finlyandiyani bosib oldi (1809 yilgaça Ş. tarkibida bölgan). 1397 yilda Ş.ning Daniya va Norvegiya bilan birlaşişi natijasida Ş. Daniyaga tobe bölib qoldi. 15-asr — 16-asr boşlarida Daniya hukmronligiga qarşi milliy ozodlik harakati avj oldi. 1521—23 yillarda dvoryan Gustav Erikson rahbarligida kötarilgan ğalayon Daniya hukmronligiga barham berdi. G. Erikson 1523 yil Gustav I nomi bilan Ş. qiroli etib saylandi va Vaza sulolasiga asos soldi. 16-asrning 30-y.larida reformatsiya harakati avj oldi va lyuterçilik joriy etildi. 16—19-asrlarda Ş., ayniqsa, Gustav II Adolf davrida Boltiq dengizida öz hukmronligini örnatiş uçun uruş olib bordi (1558—83 yillardagi Livon uruşi, 1618—48 yillardagi Öttiz yillik uruş, 17-asr boşida Rus davlatiga qarşi uruş, 17-asr 2-yarmida Polşa, Daniya, Rossiya bilan bölgan uruşlar). 1700—21y.lardagi Rossiya bilan bölgan Şimoliy uruşt Karl XII boşçiligidagi şved armiyasi tormor keltirildi; Ş. öz hududining bir qismidan mahrum böldi. 19-asr boşlarida Ş. antifransuz koalitsiyasi tarkibida Napoleon I ga qarşi uruşlarda iştirok etdi. 1809 yil Ş.da demokratik islohotlar ötkazildi, konstitutsiya qabul qilindi (ayrim özgarişlar bilan 1975 yilgaça amalda böldi). 1814 yil Daniya bilan tuzilgan Kil şartnomasiga muvofiq, Norvegiya Ş. tarkibiga ötdi (1905 yil Ş.dan ajralib çiqdi). 1-jahon uruşi (1914—18) davrida betaraf Ş. amalda Germaniyaga yon bosdi. 2-jahon uruşi (1939—45) davrida qat'iy betaraflik e'lon qildi. 2-jahon uruşidan keyin taşqi siyosatda harbiysiyosiy bloklarda iştirok etmaslik yölini tutdi. 193276, 198291 yillarda va 1994 yildan hokimiyatni Sotsial-demokratik işçi partiyasi egallab kelmoqda. Ş. 1946 yildan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 yil 16 yanv.da tan olgan va 1992 yil 8 apr.da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayramlari: 30 apr. — Qirol tuğilgan kun (1946), 6 iyun — Şvetsiya bayroği kuni (1523, 1809).
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşma birlaşmalari. Söl partiya, 1917 yil tuzilgan; Xalq partiyasiliberallar, 1895 yil taşkil etilgan; Atrofmuhitni muhofaza qiliş partiyasi («Kökatparvarlar») yoki «Milyepartiyet», 1981 yil asos solingan; Markaz partiyasi, 1910 yil tuzilgan; Ş. sotsialdemokratik işçi partiyasi, 1889 yil taşkil etilgan; Mö'tadil koalitsion partiya, 1904 yil asos solingan; Xristiandemokratik partiya, 1964 yil tuzilgan. Ş. kasaba uyuşmalari markaziy birlaşmasi, 1898 yil tuzilgan, 20 tarmoq kasaba uyuşmalarini birlaştiradi.
Xöjaligi. Ş. intensiv q.x.ga ega yuksak darajada rivojlangan industrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 30,5%, qişloq va örmon xöjaliginiki 2,2%, xizmat körsatiş tarmoğiniki 67,3% ni taşkil etadi.
Sanoatida qora va rangli metallurgiya, maşinasozlik (kemasozlik, avtomobilsozlik, aviasozlik, elektrotexnika va radioelektronika), yoğoçsozlik va sellyuloza qozoz sanoati yetakçi tarmoqlardir. Kimyo, töqimaçilik, oziqovqat (sut va göşt işlab çiqariş) rivojlangan. Temir rudasi va rangli metallar qazib olinadi. Energetikasi gidroenergiya resurslari va çetdan keltiriladigan yonilğiga asoslangan. Yiliga örtaça 142,9 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi, uning 1/2 qismi GES larga, 1/2 qismi AESlarga töğri keladi. Asosiy sanoat markazlari: Stokgolm, Gyoteborg, Malmyo, Vesteros, Linçyoping.
Qişloq xöjaligi sermahsul bölib, oziqovqat mahsulotlariga bölgan ehtiyojning 80% ni ta'minlaydi. Çorvaçilik yetakçi tarmoq hisoblanadi va u göştsut yetiştirişga ixtisoslaşgan; qoramol, çöçqa, şim. buğusi boqiladi. Dehqonçilikda yemxaşak ekinlari, ğalla (arpa, suli, buğdoy), qand lavlagi, kartoşka ekiladi. Boltiq va Şim. dengizlardan baliq ovlanadi. Örmonda yoğoç tayyorlanadi.
Transportida t.y. uzunligi 10,9 ming km, avtomobil yöllari uz. 136,2 ming km. Dengiz savdo flotining tonnaji 2,74 mln. reg. brutto t. Yirik portlari: Gyoteborg. Stokgolm, Luleo, Malmyo. Daniya,
Finlyandiya, Germaniya bilan temir yöl, paromlar orqali boğlangan. Ş. çetga qoğoz, karton, sellyuloza, yoğoç, maşina va jihozlar, temir rudasi, kimyoviy mahsulotlar çiqaradi; çetdan sanoat mahsulotlari, xom aşyo, oziqovqat mollari oladi. Taşqi savdoda Germaniya, Buyuk Britaniya, AQŞ, Norvegiya bilan hamkorlik qiladi. Xorijiy sayyohlik rivojlangan (yiliga 6 mln. kişi kelib ketadi). Pul birligi — şved kronasi.
Tibbiy xizmati. Vraçlar 6 untning tibbiyot ftlarida tayyorlanadi. Ş.da aholiga tibbiy xizmat körsatiş bepul. Stryomstad balçiqli, Rannebyu balneolbgikbalçiqli, Marstrand dengiz böyi iqlimiy va boşqalar kurortlar bor.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Mamlakatda 7 yoşdan 9 yillik majburiy ta'lim joriy etilgan bölib, u 3 bosqiç (3+3+3) dan iborat. 9 yillik maktabni tugatganlar öqişni gimnaziyada davom ettiradi. Ş.da ZOdan ortiq oliy öquv yurti bor. Yiriklari: Upsala universiteti, Stokgolm universiteti, Gyoteborg unti (1891), Stokgolmdagi Qirollik oliy texnika maktabi (1827), Gyoteborgdagi Politexnika unti (1829). Ş.dagi maşhur ilmiy muassasalar: Şvetsiya qirollik fanlar akademiyasi, Muhandislik akademiyasi (1919), Upsaladagi qirollik gumanitar fanlar jamiyati (1889), Upsaladagi qirollik tabiiy fanlar jamiyati (1710), Gyoteborgdagi qirollik san'at va fan jamiyati (1778), Stokgolmdagi tibbiyotjarrohlik inti, Stokgolmdagi Ş. akademiyasi (1786). Yirik kutubxonalari: Stokgolmdagi qirollik kutubxonasi, Upsala, Gyoteborg untlarining kutubxonalari, Stokgolm va Gyoteborg şahri kutubxonalari. Muzeylari: Milliy muzey, hoz. zamon san'at muzeyi, ent. muzeyi, Stokgolm şahri muzeyi, Tarix muzeyi, Şim. muzey, Milliy dengiz muzeyi, Kronan qal'asidagi harbiy muzey, arxeologiya muzeyi va boşqalar
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Ş.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Arbetet» («Mehnat», kundalik gaz., 1887 yildan), «Aftonbladet» («Keçki gazeta», kundalik keçki gaz., 1830 yildan), «Vi» («Biz», haftalik ijtimoiysiyosiy bezakli jur., 1913 yildan), «Gyotebergsposten» («Gyoteborg poçtasi», kundalik gaz., 1858 yildan), «Dagens nyuxeter» («Kun yangiliklari», kundalik gaz., 1864 yildan), «Kvellsposten» («Keçki poçta», kundalik keçki gaz., 1948 yildan), «Metallarbetaren» («Metallurg», haftalik jur., 1888 yildan), «Svenska dagbladet» («Şvetsiya haftalik gazetasi», kundalik gaz., 1884 yildan), «Syudsvenska dagbladet snellposten» («Janubiy Şvetsiya haftalik gazetasi», kundalik gaz., 1848 yildan), «Ekspressen» («Ekspress», kundalik keçki gaz., 1944 yildan). Ş. telegraf byurosi 1921 yil tuzilgan; Ş.dagi gaz.larning aksiyadorlik jamiyati. Ş. radiosi hamda Ş. televideniyesi aksiyadorlik jamiyatlari sifatida 1993 yil taşkil etilgan. Ş.da radioeşittirişlar 1924 yildan, telekörsatuvlar 1956 yildan olib boriladi.
Adabiyoti. Şved badiiy adabiyotining dastlabki yodgorliklari 9-asrga oid bölib, u şe'r yoki ritmik nasr şaklidagi runik yozuvlardsr. Örta asrlarda adabiy an'analar xalq oğzaki ijodida öz aksini topdi. Xristianlikning tarqalişi davrida lotin tilida diniy adabiyot yaratildi. 14—15-asrlarda ballada, qöşiq, tarixiy xronikalar, 17-asrdan dramaturgiya rivoj topa boşladi. Bu janrlarda tarixçi va dramaturg Yu.Messenius asarlar yaratdi. Birinçi yirik lirik şoir L.Vivalius böldi. Uyğoniş davri ğoyalari ensiklopedist olim va şoir G.Şernyelm ijodida, Yu.Runius şe'riyatida öz aksini topdi. G. Dalperna şe'riyatda barokko uslubining asosçisidir. 18- asr adabiyoti ma'rifatçilik ğoyalari ta'sirida rivojlandi; uning yorqin vakili şoir, publitsist va tarixçi U.Dalindir. 19-asr boşlarida romantizm adabiyotdagi yetakçi oqimga aylandi. Bu oqimning taniqli vakili şoir, tarixçi va faylasuf E.G.Geyer böldi. E.Tegner öz ijodida ma'rifatçi va romantiklar tajribasidan foydalanib, «Fritof haqida doston»ni yaratdi; bu asar keyinçalik milliyeposga aylandi. 19-asrning 30-y. larida K.Yu.L.Almkvistning realistik qissalari yuzaga keldi. 70-y.larda Yu.A.Strindberg tanqidiy realizm asoslarini yaratdi. 20-asr boşlarida tanqidiy realizm Ya. Syoderberg, Ya.Bergman, P.S.Siverts ijodida yorqin namoyon böldi. D.Anderson, M.Kox. Yu. Çelgren, I.LuYuxanson, M. Martinson proletar adabiyoti vakili sifatida maydonga çiqdilar. P.F. Lagerkvist öz asarlarida murakkab axloqiy va falsafiy muammolarga töxtalib ötdi. Şe'riyatla A.Esterling, N.Ferlin realistik yönalişda ijod qildilar. 30-y.lar va 2-jahon uruşi yillari Ş.da antifaşistik adabiyot şakllandi (E. Yunson, V. Muberg, M.Martinson asarlari). 50—70-y.larda realistik nasr an'analarini P.A.Fogelstryom, S.Lidman, P.Rodstryom, L.Gustafson va boşqalar davom ettirdi. Hujjatli nasr rivojlandi (A.Lundkvist, S.Lidman, Ye.Palma va boşqalarning ayrim asarlari). A.Lindgrenning bolalar uçun kitoblari jahonda şuhrat qozongan. Adiblardan B. Setterland, L. Forşel, B. Xokanson, Yo.Sunnevi, S. Okesson, Yo. Palma maşhur.
Me'morligi. 11 —12-asrlarda roman uslubida çerkovlar, 13—15-asrlarda gotika uslubida ibodatxonalar qurildi. 16-asrda Uyğoniş davri me'morligi uslubida qasrlar bunyod etildi. 17-asrda barokko va klassitsizm uslubida şahar saroylari, şahardan taşqarida boğli qarorgohlar qurildi (Ritsarlar uyi, 1641—71, me'morlar S. de la Valle, J. de la Valle va boşqalar; birja, 1767—76, me'morlar K.Yu.Krunstedt va boşqalar; ikkalasi ham Stokgolmda). 19-asr me'morligidagi klassitsizm eklektikaga örin böşatdi. 20-asr boşlarida milliy romantizm belgilari paydo böldi (me'morlar F. Buberg, K.Bergsten). Neoklassitsizm (Stokgolmdagi şahar kutubxonasi, 1924—27, me'mor Ye.G.Asplund), neoromantizm (Stokgolmdagi ratuşa, 1911—23, me'mor R.Estberg) yönalişlari, funksionalizm va organik me'morlik ğoyalari uyğunlaşgan zamonaviy me'morlik maktabi (Stokgolmdagi Vellingbyu turar joylari, 1951—55, me'morlar S.Markelius va boşqalar; Eksilstundagi Freslund turar joy majmui va savdo markazi, 20-asr örtalari, me'morlar Ya.Geyer, S.Yungkvist) şakllandi. Keyingi yillarda yaratilgan yirik inşootlar: «VennerGren» ilmiy markazi binosi (1959—61, me'morlar S.Lindstryom, A.Byuden), teleminora (1964—67, me'morlar X. Borgstryom, B.Lindros; ikkalasi ham Stokgolmda), Gyoteborg şahridagi savdo markazi (1967, me'morlar X.Klemming, E.Telaus), Stokgolmdagi madaniyat uyi (1974, me'mor P. Gelsing).
Tasviriy san'ati. Boxuslendda jez davrida işlangan qoyatoş rasmlari saqlangan (ov, jang lavhalari). Temir davrida (mil. av. 6-asr — mil. boşlari) toş stelalar tayyorlangan, metall va yoğoçga öyib naqş, tasvirlar işlangan. Örta asrlarda bezak rassomligi, haykaltaroşlik, miniatyura rivoj topdi. 18-asrda haykaltaroşlik (Yu.T. Sergel), rassomlik (N.Lafrensen, P.Xillestryom), portret san'ati (A.Roslin, K.G.Pilo, G.Lundberg) yuksak darajaga kötarildi. 19-asr ning 1-yarmida tasviriy san'atda romantizm tarqaldi. 19-asrning 2-yarmi — 20- asr boşlarida A.Sorn, E.Yusefson portret va maişiy kartinalarda realizmni rivojlantirdilar. 20-asr haykaltaroşligida K.Milles, B.Yurt, B.Marklundning monumentalbezak asarlari, rassomlikda S.Derkert, E.Yulli, A.Amelin asarlari ajralib turadi. Rassomlar I.Gryunevald, V.Nilson, S.Xalstryom kartinalari maişiy mavzuga bağişlangan. F. fan Şans, K.Du, L. Lindebergning grafik asarlarida san'atkorlarning yuksak mahorati yaqqol közga taşlanadi. 20-asr Ş tasviriy san'atida syurrealizmdan popart va giperrealizmgaça bölgan turli modernistik oqimlar keng tarqaldi. Xalq san'ati an'analarga boy. Kulollik, metall va çarmga badiiy işlov beriş, suyak va yoğoç öymakorligi rivojlangan.
Musiqasi. Skandinaviya musiqa madaniyati oqimida rivojlandi. Xalq çolğulari — lur (çöpon burğusi), qönğiroqça, keyinçalik skripka, klarnet, fleyta, arfa, akkordeon. 11-asrdan professional çerkov musiqasi rivojlandi. Dunyoviy musiqa madaniyatini tarqatuvçilar — skaldlar (13-asrgaça) va sayoq musiqaçilar (16-asrgaça) bölgan. 14—15-asrlarda ballada qöşiqlar paydo böldi. 16-asrda protestant xorali tarqaldi. 1526 yil Stokgolmda saroy kapellasi tuzildi [dastlab Dyuben oilasi boşçiligidagi nemis musiqaçilari, 18-asrdan Yu.X.Rumen (birinçi professional kompozitorlardan biri) va F.Uttini (birinçi şved operasi muallifi, 1773, opera truppasi asosçisi, 1773, uning negizida qirollik operasi tuzilgan)]. 1771 yil Stokgolmda qirollik musiqa akademiyasi taşkil etilgan (19-asr oxiridan konservatoriya, 1940 yildan Oliy musiqa maktabi, 1971 yildan Davlat oliy musiqa maktabi). 18- asr oxiri — 19-asr kompozitorlari örtasida Yu. G.Nauman, F.A.Bervald, K.Stenborg maşhur bölgan. 19-asr boşlari romantizm ta'sirida milliy musiqa folkloriga qiziqiş ortdi. 19-asr 2-yarmida kompozitorlar xalq kuylaridan foydalandilar. Şved vokal maktabi jahonda şuhrat qozondi (Ye.Lind, K.Nilson, E.Gulbranson va boşqalar). 20-asr 1-yarmida milliy kompozitorlik maktabi asosçisi V.PetersonBerger ijod qildi (musiqali dramalar, 5 simfoniya, çolğu asboblari asarlari muallifi). 20-asrning örtalarida kompozitorlardan K.M.Atterberg, yil Nyustryom (çolğu asarlari), X.Rusenberg va boşqalar samarali ijod qildilar. 1950—70-y.lar kompozitorlari ijodiga avangardizm oqimi ta'sir qörsatdi. Ijroçilar örtasida dirijyorlar S.Erling, S.Vesterberg, X.Blumstedt; xonandalar N.Gedda, R.Syoderlyof, B.Nilson, L.Anderson; balet artistlari I.Brosse, M.Lang maşhur. Ş.da 10 simfonik orkestr, xorlar, Stokgolm, Gyoteborg, Malmyoda opera teatrlari işlaydi.
Teatri. Şved professional teatri tarixi un-t va maktablarda drama teatr truppalari paydo bölganvaqt (1ba.)dan boşlanadi. 1682 yil dramaturg Urban Yernening Upsala unti qoşida tuzgan teatr truppasi Ş.ning birinçi professional teatri hisoblanadi. 1779 yildan Gyoteborgda doimiy teatr, 1788 yildan Stokgolmda Kirollik drama teatri işlay boşladi. 19-asrning yetakçi aktyorlari: L.Yurtsberg, E.Xyogkvist, N.Almlyof, G. Dalkvist. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida Yu.A.Strindber ijodi tufayli Ş. teatri Yevropada şuhrat qozondi. Uning pyesalarini rej. va aktyor Yu.Lindberg va rej. G.Mulander sahnalaştirdilar. 1907 yil Strindberg taşabbusi bilan Stokgolmda Intim teatri oçildi. 20-asrning 20—30-y.larida rej. P.Lindbergning faoliyati muhim örin egalladi; u turli davrlarda Gyoteborgdagi «Lorensberg teatr», Stokgolmdagi «Teatr Ekman» va «Vasateatr»ga rahbarlik qildi. P. Lindberg ijodi Ş.da hoz. zamon rej. larining şakllanişiga ta'sir körsatdi (A.Şyoberg, I.Bergman, S.Malkvist va boşqalar). Ş.ning yirik teatrlari: Qirollik drama teatri, Gyoteborg, Xelsingborg, Malmyodagi teatrlar. 20-asrning 60—80-y. laridagi yetakçi aktyorlar: T.Xammaren, I.Xedkvist, L. Xanson, E.Dalbek, G.Volgren, Ya. Kulle, S.Miliander, M. Ekstryom K. Xanning, U. Palme.
Kinosi. 1897 yilda şved N.Paterson bir neça hujjatli va badiiy filmni suratga oldi. Ş.da muntazam ravişda kino işlab çiqariş 1907 yildan boşlandi. 1910—20-y.larda bir qança filmlar yaratildi («Tirye Vigen», 1916; «Toğlik Eyven va uning rafiqasi», 1917; «Ingmar öğillari», 1918; hammasining rej. V.Şyostrem). 20—30- y.larda kinoning badiiy va ğoyaviy saviyasi pasaydi, ekranlarga örtamiyona komediya va melodramalar çiqarildi. 40-y.larda faşizmni qoralovçi filmlar qöyildi («Öt alanga oladi», 1943, rej. G.Mulander; «Janobi oliylari», 1944, rej. X.Ekman). 2-jahon uruşidan keyingi yillarda rej.lar ijodida yolğizlik, ma'naviy tuşqunlik yetakçi mavzuga aylandi. Bu I.Bergman ijodida öz ifodasini topdi («Masxarabozlar oqşomi», 1953; «Közgudagidek», «Daxldor» va «Sukut» trilogiyasi, 1961—63; «Kuzgi sonata», 1980; «Fanni va Aleksandr», 1982). A.Şyobergning filmlari esa inson içki dunyosi taxliliga bağişlangan («Oddiygina ona», 1949; «Fryoken Yuliya», 1951; «Sönggisi öyindan çiqadi», 1956). 60—70-y.larda rej.lar ijtimoiysiyosiy muammolar kötarilgan filmlarni yaratdilar («Odalen31», 1969; «Jo Xill», 1971; ikkalasining rej. B.Viderberg; «Mana sening hayoting», 1967; «Muhojirlar», 1970; «Yangi yer», 1972; hammasining rej. Ya.Troell). Şu bilan birga 60—80-y. larda ayrim rej.lar öz ijodlarida oçiq naturalizm, qöpol erotikadan ham foydalandilar (V. Şyoman, T.Vikman, B.Torn). Ş. kinosida hujjatli filmlar işlab çiqariş alohida örin tutadi (E.Leyslerning «Qonli davr» filmi, 1960; 70-y.larning boşlaridagi iş taşlaşlar töğrisida kinoreportajlar turkumi). Ş. kinosining yetakçi aktyorlari: B.Anderson, X.Anderson, I.Tulin, L. Ulman, G.Byornstrand, M.Syudov va boşqalar 1963 yildan Stokgolmda Şved kino inti, 1965 yildan uning huzurida kino maktabi işlaydi.
Özbekiston — Ş. munosabatlari. 2001 yil 29 mayda ÖzR hukumati bilan Ş. Qirolligi örtasida sarmoyalarni rağbatlantiriş va özaro himoya qiliş töğrisida bitim, 2002 yil 12 sentyabrda ÖzR Oliy Majlisining Inson huquqlari vakili (Ombudsman) bilan Şvetsiya parlamenti Ombudsmani örtasida hamkorlik töğrisida bitim imzolandi. Ikki mamlakat örtasida tovar aylanmasi 2003 yilda 17,9 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. 1999 yil 10—13 apr.da Ş.da Özbekistonning iqtisodiy imkoniyatlari taqdimoti bölib ötdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШВЕЦИЯ (Sverige), Швеция Қироллиги (Konungariket Sverige) — Шим. Европада, Скандинавия я.о. нинг шарқий қисмидаги давлат. Майд. 450 минг км2. Аҳолиси 8,94 млн. киши (2002). Пойтахти — Стокгольм шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 24 лен (губерня)га бўлйнади. Стокгольм ленга тенглаштирилган мустақил маъмурий бирлик сифатида ажратилган.
Давлат тузуми. Ш. — конституцияли монархия. Амалдаги конституцияси 1975 йил 1 янв.дан кучга кирган. Давлат бошлиғи қирол (1973 йилдан Карл XVI Густав). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни риксдаг (1 палатали парламент), ижрочи ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Ш. Европанинг Атлантика бўйи қисмида, мўътадил минтақа шим. да жойлашган. Шим. ва ғарбий қисми тоғли (Скандинавия тоғлари, энг баланд жойи 2123 м, Кебнекайсе тоғи). Ш. шим. да Норланд ясситоғлиги (бал. 200—800 м), жан.да Смоланд қири бор. Қолган қисми пасттекислик ва кўллардан иборат. Фойдали қазилмалардан темир, мис, қўрғошин, рух, уран рудалари, олтин, кумуш, марганец, вольфрам конлари ҳамда минерал булоқлар бор. Иқлими мўътадил, Гольфстрим илиқ оқимининг таъсири катта. Шим.да иқлим совуқ. Янв.нинг ўртача т-раси жан.да 0—5°, шим.да —6° дан —14° гача, июлники худди шу жойларда 15—17° ва 10—11°. Йиллик ёғин тоғларда 1500—2000 мм, текисликларда 700—800 мм. Дарёлари қисқа ва серостона. Ш. ҳудудининг 9% қўллар билан банд. Йирик кўллари: Венерн, Веттерн, Ельмарен, Меларен. Ҳудудининг 57% ўрмон, асосан, игна баргли дарахтлар, аралаш ўрмонлар, шим. да тундра ўсимлиги ўсади. Тупроқлари подзол, чимли подзол, қўнғир ўрмон, тоғ подзол, тоғ тундра ва ботқоқ тупроқлар. Ш.да ўрмон ҳайвонлари ва сув паррандалари кўпроқ учрайди. Абиску, Муддус, СарскШёффаллет миллий боғлари ва кўрихоналар бор.
Аҳолисининг 91% шведлар. Шунингдек, саамлар, финлар, норвеглар, данлар ҳам яшайди. Расмий тил — швед тили. Диндорлари — христианлар (асосан, лютерчилар). Шаҳар аҳолиси 83,1%. Йирик шаҳарлари: Стокгольм, Гётеборг, Мальмё.
Тарихи. Мил. ав. 8—9минг йилликдан бошлаб Ш. ҳудудида одам яшаб келади. Мил.нинг 1-аср ўрталарида герман қабилалари (све, гёт ва бошқалар) келиб жойлашган: улар ҳоз. шведларнинг этник асосини ташкил қилган. 6—7-асрларда швед қабилаларининг бирлашиш жараёни бошланди. 8 —11-асрларда шведлар викинглар юришларида қатнашдилар. 11- аср бошларида христианлик тарқалди. 11-асрда бирлашган швед қироллиги ташкил топди. 12— 14-асрларда Ш. Финляндияни босиб олди (1809 йилгача Ш. таркибида бўлган). 1397 йилда Ш.нинг Дания ва Норвегия билан бирлашиши натижасида Ш. Данияга тобе бўлиб қолди. 15-аср — 16-аср бошларида Дания ҳукмронлигига қарши миллий озодлик ҳаракати авж олди. 1521—23 йилларда дворян Густав Эриксон раҳбарлигида кўтарилган ғалаён Дания ҳукмронлигига барҳам берди. Г. Эриксон 1523 йил Густав I номи билан Ш. қироли этиб сайланди ва Ваза сулоласига асос солди. 16-асрнинг 30-й.ларида реформация ҳаракати авж олди ва лютерчилик жорий этилди. 16—19-асрларда Ш., айниқса, Густав II Адольф даврида Болтиқ денгизида ўз ҳукмронлигини ўрнатиш учун уруш олиб борди (1558—83 йиллардаги Ливон уруши, 1618—48 йиллардаги Ўттиз йиллик уруш, 17-аср бошида Рус давлатига қарши уруш, 17-аср 2-ярмида Польша, Дания, Россия билан бўлган урушлар). 1700—21й.лардаги Россия билан бўлган Шимолий урушт Карл XII бошчилигидаги швед армияси тормор келтирилди; Ш. ўз ҳудудининг бир қисмидан маҳрум бўлди. 19-аср бошларида Ш. антифранцуз коалицияси таркибида Наполеон I га қарши урушларда иштирок этди. 1809 йил Ш.да демократик ислоҳотлар ўтказилди, конституция қабул қилинди (айрим ўзгаришлар билан 1975 йилгача амалда бўлди). 1814 йил Дания билан тузилган Киль шартномасига мувофиқ, Норвегия Ш. таркибига ўтди (1905 йил Ш.дан ажралиб чиқди). 1-жаҳон уруши (1914—18) даврида бетараф Ш. амалда Германияга ён босди. 2-жаҳон уруши (1939—45) даврида қатъий бетарафлик эълон қилди. 2-жаҳон урушидан кейин ташқи сиёсатда ҳарбийсиёсий блокларда иштирок этмаслик йўлини тутди. 193276, 198291 йилларда ва 1994 йилдан ҳокимиятни Социал-демократик ишчи партияси эгаллаб келмоқда. Ш. 1946 йилдан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 йил 16 янв.да тан олган ва 1992 йил 8 апр.да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрамлари: 30 апр. — Қирол туғилган кун (1946), 6 июнь — Швеция байроғи куни (1523, 1809).
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшма бирлашмалари. Сўл партия, 1917 йил тузилган; Халқ партиясилибераллар, 1895 йил ташкил этилган; Атрофмуҳитни муҳофаза қилиш партияси («Кўкатпарварлар») ёки «Мильепартиет», 1981 йил асос солинган; Марказ партияси, 1910 йил тузилган; Ш. социалдемократик ишчи партияси, 1889 йил ташкил этилган; Мўътадил коалицион партия, 1904 йил асос солинган; Христиандемократик партия, 1964 йил тузилган. Ш. касаба уюшмалари марказий бирлашмаси, 1898 йил тузилган, 20 тармоқ касаба уюшмаларини бирлаштиради.
Хўжалиги. Ш. интенсив қ.х.га эга юксак даражада ривожланган индустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 30,5%, қишлоқ ва ўрмон хўжалигиники 2,2%, хизмат кўрсатиш тармоғиники 67,3% ни ташкил этади.
Саноатида қора ва рангли металлургия, машинасозлик (кемасозлик, автомобилсозлик, авиасозлик, электротехника ва радиоэлектроника), ёғочсозлик ва целлюлоза қозоз саноати етакчи тармоқлардир. Кимё, тўқимачилик, озиқовқат (сут ва гўшт ишлаб чиқариш) ривожланган. Темир рудаси ва рангли металлар қазиб олинади. Энергетикаси гидроэнергия ресурслари ва четдан келтириладиган ёнилғига асосланган. Йилига ўртача 142,9 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади, унинг 1/2 қисми ГЭС ларга, 1/2 қисми АЭСларга тўғри келади. Асосий саноат марказлари: Стокгольм, Гётеборг, Мальмё, Вестерос, Линчёпинг.
Қишлоқ хўжалиги сермаҳсул бўлиб, озиқовқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжнинг 80% ни таъминлайди. Чорвачилик етакчи тармоқ ҳисобланади ва у гўштсут етиштиришга ихтисослашган; қорамол, чўчқа, шим. буғуси боқилади. Деҳқончиликда емхашак экинлари, ғалла (арпа, сули, буғдой), қанд лавлаги, картошка экилади. Болтиқ ва Шим. денгизлардан балиқ овланади. Ўрмонда ёғоч тайёрланади.
Транспортида т.й. узунлиги 10,9 минг км, автомобиль йўллари уз. 136,2 минг км. Денгиз савдо флотининг тоннажи 2,74 млн. рег. брутто т. Йирик портлари: Гётеборг. Стокгольм, Лулео, Мальмё. Дания,
Финляндия, Германия билан темир йўл, паромлар орқали боғланган. Ш. четга қоғоз, картон, целлюлоза, ёғоч, машина ва жиҳозлар, темир рудаси, кимёвий маҳсулотлар чиқаради; четдан саноат маҳсулотлари, хом ашё, озиқовқат моллари олади. Ташқи савдода Германия, Буюк Британия, АҚШ, Норвегия билан ҳамкорлик қилади. Хорижий сайёҳлик ривожланган (йилига 6 млн. киши келиб кетади). Пул бирлиги — швед кронаси.
Тиббий хизмати. Врачлар 6 унтнинг тиббиёт фтларида тайёрланади. Ш.да аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш бепул. Стрёмстад балчиқли, Раннебю бальнеолбгикбалчиқли, Марстранд денгиз бўйи иқлимий ва бошқалар курортлар бор.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Мамлакатда 7 ёшдан 9 йиллик мажбурий таълим жорий этилган бўлиб, у 3 босқич (3+3+3) дан иборат. 9 йиллик мактабни тугатганлар ўқишни гимназияда давом эттиради. Ш.да ЗОдан ортиқ олий ўқув юрти бор. Йириклари: Упсала университети, Стокгольм университети, Гётеборг унти (1891), Стокгольмдаги Қироллик олий техника мактаби (1827), Гётеборгдаги Политехника унти (1829). Ш.даги машҳур илмий муассасалар: Швеция қироллик фанлар академияси, Муҳандислик академияси (1919), Упсаладаги қироллик гуманитар фанлар жамияти (1889), Упсаладаги қироллик табиий фанлар жамияти (1710), Гётеборгдаги қироллик санъат ва фан жамияти (1778), Стокгольмдаги тиббиётжарроҳлик инти, Стокгольмдаги Ш. академияси (1786). Йирик кутубхоналари: Стокгольмдаги қироллик кутубхонаси, Упсала, Гётеборг унтларининг кутубхоналари, Стокгольм ва Гётеборг шаҳри кутубхоналари. Музейлари: Миллий музей, ҳоз. замон санъат музейи, энт. музейи, Стокгольм шаҳри музейи, Тарих музейи, Шим. музей, Миллий денгиз музейи, Кронан қалъасидаги ҳарбий музей, археология музейи ва бошқалар
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Ш.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари: «Арбетет» («Меҳнат», кундалик газ., 1887 йилдан), «Афтонбладет» («Кечки газета», кундалик кечки газ., 1830 йилдан), «Ви» («Биз», ҳафталик ижтимоийсиёсий безакли жур., 1913 йилдан), «Гётебергспостен» («Гётеборг почтаси», кундалик газ., 1858 йилдан), «Дагенс нюхетер» («Кун янгиликлари», кундалик газ., 1864 йилдан), «Квелльспостен» («Кечки почта», кундалик кечки газ., 1948 йилдан), «Металларбетарен» («Металлург», ҳафталик жур., 1888 йилдан), «Свенска дагбладет» («Швеция ҳафталик газетаси», кундалик газ., 1884 йилдан), «Сюдсвенска дагбладет снеллпостен» («Жанубий Швеция ҳафталик газетаси», кундалик газ., 1848 йилдан), «Экспрессен» («Экспресс», кундалик кечки газ., 1944 йилдан). Ш. телеграф бюроси 1921 йил тузилган; Ш.даги газ.ларнинг акциядорлик жамияти. Ш. радиоси ҳамда Ш. телевидениеси акциядорлик жамиятлари сифатида 1993 йил ташкил этилган. Ш.да радиоэшиттиришлар 1924 йилдан, телекўрсатувлар 1956 йилдан олиб борилади.
Адабиёти. Швед бадиий адабиётининг дастлабки ёдгорликлари 9-асрга оид бўлиб, у шеър ёки ритмик наср шаклидаги руник ёзувлардцр. Ўрта асрларда адабий анъаналар халқ оғзаки ижодида ўз аксини топди. Христианликнинг тарқалиши даврида лотин тилида диний адабиёт яратилди. 14—15-асрларда баллада, қўшиқ, тарихий хроникалар, 17-асрдан драматургия ривож топа бошлади. Бу жанрларда тарихчи ва драматург Ю.Мессениус асарлар яратди. Биринчи йирик лирик шоир Л.Вивалиус бўлди. Уйғониш даври ғоялари энциклопедист олим ва шоир Г.Шернъелм ижодида, Ю.Руниус шеъриятида ўз аксини топди. Г. Дальперна шеъриятда барокко услубининг асосчисидир. 18- аср адабиёти маърифатчилик ғоялари таъсирида ривожланди; унинг ёрқин вакили шоир, публицист ва тарихчи У.Далиндир. 19-аср бошларида романтизм адабиётдаги етакчи оқимга айланди. Бу оқимнинг таниқли вакили шоир, тарихчи ва файласуф Э.Г.Гейер бўлди. Э.Тегнер ўз ижодида маърифатчи ва романтиклар тажрибасидан фойдаланиб, «Фритьоф ҳақида достон»ни яратди; бу асар кейинчалик миллийэпосга айланди. 19-асрнинг 30-й. ларида К.Ю.Л.Альмквистнинг реалистик қиссалари юзага келди. 70-й.ларда Ю.А.Стриндберг танқидий реализм асосларини яратди. 20-аср бошларида танқидий реализм Я. Сёдерберг, Я.Бергман, П.С.Сивертс ижодида ёрқин намоён бўлди. Д.Андерсон, М.Кох. Ю. Чельгрен, И.ЛуЮхансон, М. Мартинсон пролетар адабиёти вакили сифатида майдонга чиқдилар. П.Ф. Лагерквист ўз асарларида мураккаб ахлоқий ва фалсафий муаммоларга тўхталиб ўтди. Шеъриятла А.Эстерлинг, Н.Ферлин реалистик йўналишда ижод қилдилар. 30-й.лар ва 2-жаҳон уруши йиллари Ш.да антифашистик адабиёт шаклланди (Э. Юнсон, В. Муберг, М.Мартинсон асарлари). 50—70-й.ларда реалистик наср анъаналарини П.А.Фогельстрём, С.Лидман, П.Родстрём, Л.Густафсон ва бошқалар давом эттирди. Ҳужжатли наср ривожланди (А.Лундквист, С.Лидман, Е.Пальма ва бошқаларнинг айрим асарлари). А.Линдгреннинг болалар учун китоблари жаҳонда шуҳрат қозонган. Адиблардан Б. Сеттерланд, Л. Форшел, Б. Хокансон, Ё.Сунневи, С. Окессон, Ё. Пальма машҳур.
Меъморлиги. 11 —12-асрларда роман услубида черковлар, 13—15-асрларда готика услубида ибодатхоналар қурилди. 16-асрда Уйғониш даври меъморлиги услубида қасрлар бунёд этилди. 17-асрда барокко ва классицизм услубида шаҳар саройлари, шаҳардан ташқарида боғли қароргоҳлар қурилди (Рицарлар уйи, 1641—71, меъморлар С. де ла Валле, Ж. де ла Валле ва бошқалар; биржа, 1767—76, меъморлар К.Ю.Крунстедт ва бошқалар; иккаласи ҳам Стокгольмда). 19-аср меъморлигидаги классицизм эклектикага ўрин бўшатди. 20-аср бошларида миллий романтизм белгилари пайдо бўлди (меъморлар Ф. Буберг, К.Бергстен). Неоклассицизм (Стокгольмдаги шаҳар кутубхонаси, 1924—27, меъмор Е.Г.Асплунд), неоромантизм (Стокгольмдаги ратуша, 1911—23, меъмор Р.Эстберг) йўналишлари, функционализм ва органик меъморлик ғоялари уйғунлашган замонавий меъморлик мактаби (Стокгольмдаги Веллингбю турар жойлари, 1951—55, меъморлар С.Маркелиус ва бошқалар; Эксильстундаги Фреслунд турар жой мажмуи ва савдо маркази, 20-аср ўрталари, меъморлар Я.Гейер, С.Юнгквист) шаклланди. Кейинги йилларда яратилган йирик иншоотлар: «ВеннерГрен» илмий маркази биноси (1959—61, меъморлар С.Линдстрём, А.Бюден), телеминора (1964—67, меъморлар X. Боргстрём, Б.Линдрос; иккаласи ҳам Стокгольмда), Гётеборг шаҳридаги савдо маркази (1967, меъморлар Х.Клемминг, Э.Телаус), Стокгольмдаги маданият уйи (1974, меъмор П. Гелсинг).
Тасвирий санъати. Бохуслендда жез даврида ишланган қоятош расмлари сақланган (ов, жанг лавҳалари). Темир даврида (мил. ав. 6-аср — мил. бошлари) тош стелалар тайёрланган, металл ва ёғочга ўйиб нақш, тасвирлар ишланган. Ўрта асрларда безак рассомлиги, ҳайкалтарошлик, миниатюра ривож топди. 18-асрда ҳайкалтарошлик (Ю.Т. Сергель), рассомлик (Н.Лафренсен, П.Хиллестрём), портрет санъати (А.Рослин, К.Г.Пило, Г.Лундберг) юксак даражага кўтарилди. 19-аср нинг 1-ярмида тасвирий санъатда романтизм тарқалди. 19-асрнинг 2-ярми — 20- аср бошларида А.Цорн, Э.Юсефсон портрет ва маиший картиналарда реализмни ривожлантирдилар. 20-аср ҳайкалтарошлигида К.Миллес, Б.Юрт, Б.Марклунднинг монументалбезак асарлари, рассомликда С.Деркерт, Э.Юлли, А.Амелин асарлари ажралиб туради. Рассомлар И.Грюневальд, В.Нильсон, С.Хальстрём картиналари маиший мавзуга бағишланган. Ф. фан Шанц, К.Ду, Л. Линдебергнинг график асарларида санъаткорларнинг юксак маҳорати яққол кўзга ташланади. 20-аср Ш тасвирий санъатида сюрреализмдан попарт ва гиперреализмгача бўлган турли модернистик оқимлар кенг тарқалди. Халқ санъати анъаналарга бой. Кулоллик, металл ва чармга бадиий ишлов бериш, суяк ва ёғоч ўймакорлиги ривожланган.
Мусиқаси. Скандинавия мусиқа маданияти оқимида ривожланди. Халқ чолғулари — лур (чўпон бурғуси), қўнғироқча, кейинчалик скрипка, кларнет, флейта, арфа, аккордеон. 11-асрдан профессионал черков мусиқаси ривожланди. Дунёвий мусиқа маданиятини тарқатувчилар — скальдлар (13-асргача) ва саёқ мусиқачилар (16-асргача) бўлган. 14—15-асрларда баллада қўшиқлар пайдо бўлди. 16-асрда протестант хорали тарқалди. 1526 йил Стокгольмда сарой капелласи тузилди [дастлаб Дюбен оиласи бошчилигидаги немис мусиқачилари, 18-асрдан Ю.Х.Румен (биринчи профессионал композиторлардан бири) ва Ф.Уттини (биринчи швед операси муаллифи, 1773, опера труппаси асосчиси, 1773, унинг негизида қироллик операси тузилган)]. 1771 йил Стокгольмда қироллик мусиқа академияси ташкил этилган (19-аср охиридан консерватория, 1940 йилдан Олий мусиқа мактаби, 1971 йилдан Давлат олий мусиқа мактаби). 18- аср охири — 19-аср композиторлари ўртасида Ю. Г.Науман, Ф.А.Бервальд, К.Стенборг машҳур бўлган. 19-аср бошлари романтизм таъсирида миллий мусиқа фольклорига қизиқиш ортди. 19-аср 2-ярмида композиторлар халқ куйларидан фойдаландилар. Швед вокал мактаби жаҳонда шуҳрат қозонди (Е.Линд, К.Нильсон, Э.Гульбрансон ва бошқалар). 20-аср 1-ярмида миллий композиторлик мактаби асосчиси В.ПетерсонБергер ижод қилди (мусиқали драмалар, 5 симфония, чолғу асбоблари асарлари муаллифи). 20-асрнинг ўрталарида композиторлардан К.М.Аттерберг, йил Нюстрём (чолғу асарлари), Х.Русенберг ва бошқалар самарали ижод қилдилар. 1950—70-й.лар композиторлари ижодига авангардизм оқими таъсир қўрсатди. Ижрочилар ўртасида дирижёрлар С.Эрлинг, С.Вестерберг, X.Блумстедт; хонандалар Н.Гедда, Р.Сёдерлёф, Б.Нильсон, Л.Андерсон; балет артистлари И.Броссе, М.Ланг машҳур. Ш.да 10 симфоник оркестр, хорлар, Стокгольм, Гётеборг, Мальмёда опера театрлари ишлайди.
Театри. Швед профессионал театри тарихи ун-т ва мактабларда драма театр труппалари пайдо бўлганвақт (1ба.)дан бошланади. 1682 йил драматург Урбан Йерненинг Упсала унти қошида тузган театр труппаси Ш.нинг биринчи профессионал театри ҳисобланади. 1779 йилдан Гётеборгда доимий театр, 1788 йилдан Стокгольмда Кироллик драма театри ишлай бошлади. 19-асрнинг етакчи актёрлари: Л.Юртсберг, Э.Хёгквист, Н.Альмлёф, Г. Дальквист. 19-аср охири — 20-аср бошларида Ю.А.Стриндбер ижоди туфайли Ш. театри Европада шуҳрат қозонди. Унинг пьесаларини реж. ва актёр Ю.Линдберг ва реж. Г.Муландер саҳналаштирдилар. 1907 йил Стриндберг ташаббуси билан Стокгольмда Интим театри очилди. 20-асрнинг 20—30-й.ларида реж. П.Линдбергнинг фаолияти муҳим ўрин эгаллади; у турли даврларда Гётеборгдаги «Лоренсберг театр», Стокгольмдаги «Театр Экман» ва «Васатеатр»га раҳбарлик қилди. П. Линдберг ижоди Ш.да ҳоз. замон реж. ларининг шаклланишига таъсир кўрсатди (А.Шёберг, И.Бергман, С.Мальквист ва бошқалар). Ш.нинг йирик театрлари: Қироллик драма театри, Гётеборг, Хельсингборг, Мальмёдаги театрлар. 20-асрнинг 60—80-й. ларидаги етакчи актёрлар: Т.Хаммарен, И.Хедквист, Л. Хансон, Э.Дальбек, Г.Вольгрен, Я. Кулле, С.Милиандер, М. Экстрём К. Ханнинг, У. Пальме.
Киноси. 1897 йилда швед Н.Патерсон бир неча ҳужжатли ва бадиий фильмни суратга олди. Ш.да мунтазам равишда кино ишлаб чиқариш 1907 йилдан бошланди. 1910—20-й.ларда бир қанча фильмлар яратилди («Тирье Виген», 1916; «Тоғлик Эйвен ва унинг рафиқаси», 1917; «Ингмар ўғиллари», 1918; ҳаммасининг реж. В.Шёстрем). 20—30- й.ларда кинонинг бадиий ва ғоявий савияси пасайди, экранларга ўртамиёна комедия ва мелодрамалар чиқарилди. 40-й.ларда фашизмни қораловчи фильмлар қўйилди («Ўт аланга олади», 1943, реж. Г.Муландер; «Жаноби олийлари», 1944, реж. Х.Экман). 2-жаҳон урушидан кейинги йилларда реж.лар ижодида ёлғизлик, маънавий тушқунлик етакчи мавзуга айланди. Бу И.Бергман ижодида ўз ифодасини топди («Масхарабозлар оқшоми», 1953; «Кўзгудагидек», «Дахлдор» ва «Сукут» трилогияси, 1961—63; «Кузги соната», 1980; «Фанни ва Александр», 1982). А.Шёбергнинг фильмлари эса инсон ички дунёси тахлилига бағишланган («Оддийгина она», 1949; «Фрёкен Юлия», 1951; «Сўнггиси ўйиндан чиқади», 1956). 60—70-й.ларда реж.лар ижтимоийсиёсий муаммолар кўтарилган фильмларни яратдилар («Одален31», 1969; «Жо Хилл», 1971; иккаласининг реж. Б.Видерберг; «Мана сенинг ҳаётинг», 1967; «Муҳожирлар», 1970; «Янги ер», 1972; ҳаммасининг реж. Я.Троэлль). Шу билан бирга 60—80-й. ларда айрим реж.лар ўз ижодларида очиқ натурализм, қўпол эротикадан ҳам фойдаландилар (В. Шёман, Т.Викман, Б.Торн). Ш. киносида ҳужжатли фильмлар ишлаб чиқариш алоҳида ўрин тутади (Э.Лейслернинг «Қонли давр» фильми, 1960; 70-й.ларнинг бошларидаги иш ташлашлар тўғрисида кинорепортажлар туркуми). Ш. киносининг етакчи актёрлари: Б.Андерсон, Х.Андерсон, И.Тулин, Л. Ульман, Г.Бьёрнстранд, М.Сюдов ва бошқалар 1963 йилдан Стокгольмда Швед кино инти, 1965 йилдан унинг ҳузурида кино мактаби ишлайди.
Ўзбекистон — Ш. муносабатлари. 2001 йил 29 майда ЎзР ҳукумати билан Ш. Қироллиги ўртасида сармояларни рағбатлантириш ва ўзаро ҳимоя қилиш тўғрисида битим, 2002 йил 12 сентябрда ЎзР Олий Мажлисининг Инсон ҳуқуқлари вакили (Омбудсман) билан Швеция парламенти Омбудсмани ўртасида ҳамкорлик тўғрисида битим имзоланди. Икки мамлакат ўртасида товар айланмаси 2003 йилда 17,9 млн. АҚШ долларини ташкил этди. 1999 йил 10—13 апр.да Ш.да Ўзбекистоннинг иқтисодий имкониятлари тақдимоти бўлиб ўтди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.