Tallinn

Tallinn — Estoniya Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning siyosiy, ilmiy, iqtisodiy va madaniy markazi, şuningdek yirik dengiz portidir.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hozirgi şahar markazida kiçik ovçi-baliqçi jamoasining dastlabki izlari taxminan 5000 yil avvalga tegişli. Milodiy 1050-yil atrofida Toompea tepaligida qal'a qurilgan.

1154-yilda arab geografi al-Idrisiy asarida qal'aga öxşaş kiçik şahar tilga olingan. Ingliz tilidagi Vikipediyada ba'zi tarixçilar bu nomni hozirgi Tallinn bilan boğlaşni notöğri yoki asossiz deb hisoblaşi qayd etilgan. Rus yilnomalarida qal'a Kolyvan deb atalgan.

1219-yilda qirol Valdemar II boşçiligidagi daniyaliklar şaharni bosib oldi. 1227-yilda Revel qiliçli ritsarlar tomonidan qölga olingan, 1238–1346-yillarda yana Daniyaga tegişli bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şahar 1248-yilda Lyubek şahar huquqini oldi, 1285-yilda Ganzey ittifoqining eng şimoliy a'zosiga aylandi, 1346-yilda Daniya qiroli Revelni Tevton ordeniga sotdi. Şaharda taxminan 8000 aholi bölgan, u 66 mudofaa minorasi bilan mustahkamlangan.

1561-yilda şahar Şvetsiya tarkibiga ötdi. Şimoliy uruş davrida, 1710-yilda, vabo avj olgan şahar rus qöşinlariga taslim böldi. 1871-yilda Boltiqböyi temir yöli qurilgaç, savdo hajmi oşdi.

1918-yil 24-fevralda Tallinnda Estoniya mustaqilligi e'lon qilindi. Özbekça Vikipediyaga köra, 1919-yilda şahar rasman Tallin nomini oldi; ingliz tilidagi Vikipediyada Reval, Revel nomlari 1918-yildan keyin bosqiçma-bosqiç estonça nom bilan almaştirilgani aytilgan. 1940-yilda Estoniya SSSRga qöşib olindi, 1941–1944-yillarda nemis istilosida böldi. 1980-yilgi Olimpiada yelkanli sport musobaqalari Piritada ötdi. 1991-yil 20-avgustda Tallinn yana mustaqil davlat poytaxtiga aylandi.

Tallinn Şimoliy Yevropada, Finlyandiya körfazining janubiy sohilida, Xelsinkidan 80 km janubda joylaşgan. Eng katta köli — Ulemiste: maydoni özbekça va rus Vikipediyasida 9,6 km², ingliz tilidagi Vikipediyada 9,44 km². U şaharning asosiy içimlik suvi manbai. Ikkinçi yirik köl — Xarku (1,6 km²). Yagona muhim daryo — Pirita.

Sohil çiziği 46 km bölib, Kopli, Palyassaare va Kakumae yarimorollarini hosil qiladi. Şahar hududidan Boltiq-Ladoga glinti ötadi; u Toompea va Lasnamyae hududida yaqqol körinadi. Eng baland nuqta — dengiz sathidan 64 m (Nymme tumani).

Örtaça yillik harorat +5,9 °C.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2025-yil 1-yanvarda aholi 456 518 kişi (Estoniya aholisining 33,32 %) bölgan. 2021-yilgi röyxatga olişda 437 817 kişi yaşagan: 53,3 % estonlar, 34,2 % ruslar. Ingliz tilidagi Vikipediyada 2026-yil uçun 452 563 kişi körsatilgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Tallinn Estoniyaning asosiy davlat, moliya, sanoat va madaniyat markazi. 2012-yilda aholi jon boşiga startaplar soni böyiça Yevropa poytaxtlari orasida birinçi örinda bölgan; Bolt va Skype şu yerda taşkil topgan. Şaharda Yevropa Ittifoqining axborot texnologiyalari agentligi va NATO Kiber mudofaa markazi joylaşgan. Şahar hududida 16 dengiz porti va mamlakatning eng yirik aeroporti bor.

Tallinn Eski şahri Yevropadagi eng yaxşi saqlangan örta asr şaharlaridan biri bölib, 1997-yilda YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. 1530-yilda şahar ratuşasi şpili tepasiga Eski Tomas nomli şamol yönaltirgiç örnatilgan, u keyinçalik şahar ramziga aylangan. 1980-yilgi Olimpiada uçun Tallinn teleminorasi, «Olyumpia» mehmonxonasi va Regata markazi qurilgan. Şahar 2002-yilgi Evrovidenie tanlovini ötkazgan, 2011-yilda Yevropa madaniyat poytaxti bölgan, 2023-yilda Yevropa yaşil poytaxti mukofotini olgan.