Estoniya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 227–232-b. — ziyouz.com
Estoniya ESTONIYA, Estoniya Respublikasi — Şarqiy Yevropada, Boltiq dengizi böyidagi davlat. Mayd. 45,2 ming km2. Aholisi 1,408 mln. kişi (2003). Poytaxti — Tallin şahri Ma'muriy jihatdan 15 uyezdga bölinadi.
Davlat tuzumi. E. — parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 yil 3 iyulda kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident (2001 yildan Arnold Ryuytel), u Davlat kengaşi tomonidan yaşirin ovoz beriş yöli bilan 5 yil muddatga saylanadi. Ketmaket ikki muddatga saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 1 palatali parlament — Davlat kengaşi (Riygikogu), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. E. hududi Şarqiy Yevropa tekisligining şim.ğarbiy qismida joylaşgan. E. qirğoq çiziğining uz. 3780 km. Qirğoqlari, ayniqsa, ğarbiy va şim.ğarbi köp parçalangan, qöltiq va qöltiqçalar köp. E. hududida 1500 dan ortiq orol va orolça bor. Yer yuzasining katta qismi pasttekislik (örtaça bal. 50 m). Ğarbiy qismi va Ğarbiy Estoniya arxipelagi orollari hamda şarqiy çekkasi (Çud köli sohili)ning aksariyat qismi pasttekislik (eng yirigi torfli botqoqliklardan iborat Ğarbiy Estoniya pasttekisligidir). E.ning şim. va markaziy qismi bal. 160 m gaça bölgan tölqinsimon tekislik. Virtsyarv qölidan jan.şarqda E. hududining eng baland qismi — Xaanya (bal. 318 m), Otepya qirlari, ulardan ğarbda Sakala qiri bor. Şim. va markaziy qismida morena yotqiziği bor. Asosiy qazilma boyliklari: yonuvçi slanets, fosforit, quriliş materiallari, torf, sapropel, şifobaxş balçiqlar. Iklimi dengiz ikdimidan kontinentallikka ötuvçi oraliq iqlim, şarqi va jan.şarqida kontinentallik ortib boradi. Tallinda fev.ning örtaça t-rasi — 5,5°, iyulniki 16,6°. Iillik yoğin 600—700 mm; eng köp yoğin jan.şarqda yoğadi. E.da suv tarmoqlari ziç; 420 daryo bor. Barça daryolarning umumiy uz. 31,2 ming km. Eng yiriklari: Pyarnu, Emayigi, Narva, Kazari. E. köl va suv omborlari maydoni böyiça Boltiq böyi davlatlari orasida 1 örinda turadi; umumiy mayd. 2130 km2 dan ortiq 1000 dan ziyod köl va suv omborlari bor. Eng yirik köllari: Çud-Pskov, Virt'syarv. Narva suv ombori bor. Tuproqdari, asosan, çimlipodzol, çimli karbonatli, botqoqlaşgan va botqoq tuproqlar. E. aralaş örmonlar zonasida joylaşgan. Hududining 40% örmon; uning 2/3 qismi igna bargli daraxtlar (qarağay, qoraqarağay). Şim.ğarbiy qismi va orollarda keng ötloqlar bor. Hayvonot dunyosi xilmaxil: sut emizuvçilardan los, yelik, qobon, malla quyon, oq quyon, böri, tulki; quşlardan qur, kaklik, karqur, bulduruq, ivolga va boşqalar yaşaydi. Dengiz sohilida uçib ötadigan quşlar (ğoz, ördak, oqquş, gagara) qöp. Dengizning sohilga yaqin suvlari ovlanadigan baliq turlariga boy. E. hududida Viydumyae, Vilsandi, Matsalu, Nigula qöriqxonalari, Laxemaas milliy boği bor.
Aholisi. Asosiy aholisi esşonlar; şuningdek, rus, ukrain, belorus, fin va boşqalar ham yaşaydi. Rasmiy til — eston tili. Dindorlarning aksariyati lyuteranlar va pravoslavlar. Şahar aholisi 71,5%. Yirik şaharlari: Tallin, Tartu, Narva.
Tarixi. Mil.av. 3-ming yillikda E. hududida finugor qabilalari yaşagan. Mil. av. 2-ming yillik örtalarida jezdan, 1-ming yillik örtalarida esa temirdan asboblar işlangan. Şu davrga kelib boltiq böyi fin qabilalari (estlar va livlar)ning uyuşuvi boşlandi. 2-ming yillik boşida savdo markazlari, gavanlar [Tallin, Tartu (Yuryev)] paydo böldi. qadimiy qabilalarning hududiy uyuşmasi va ularning ittifoqi vujudga keldi. Eston elati şakllana boşladi. 1030—61 yillarda E.ning jan.şarqiy qismi Kiyev Rusiga qaram böldi. 13-asrdan boşlab nemislar, keyinçalik daniyaliklar agressiyasi natijasida E.da davlat şakllanişi jarayoni töxtab qoldi. 13-asrning 2-yarmi — 16-asrning örtalarida nemis salibçilari tomonidan bosib olingan E. hududi Livoniyaning bir qismi bölib qoldi. 1558 yil yanv.da Rossiya Livon uruşiii boşladi. Rus qöşinlaridan yengilgan Livon ordeni tarqalib ketdi. 1572—77 yillarda Rossiya E.ning barça qismini (Tallin va orollardan taşqari) bosib oldi, ammo Reç Pospolita va Şvetsiya qöşinlarininğ qarşi hujumi (1580— 81) natijasida Şim. Estoniya (Estlyandiya) Şvetsiyaga, Janubiy Estoniya Reç Pospolitaga ötdi, Saaremaa o. Daniyada qoldi. Şvetsiya bilan Reç Pospolita örtasidagi uruşlar (1600— 11, 1617—29) natijasida 1625 yilga kelib Şvetsiya E.ning barça materik qismini bosib oldi. 1645 yil Saaremaa o. ham Şvetsiyaga ötdi. 1656—58 yillarda Rossiya — Şvetsiya uruşlari oqibatida Şarqiy E. Rossiyaga qöşib olindi, ammo 1661 yil uruşdan avvalgi çegara qayta tiklandi. Şvetsiyaga qaraşli Boltiq böyi Estlyandiya (Şim. Estoniya) va Liflyandiya (Janubiy Estoniya va Şim. Latviya) guberniyalariga bölindi. Şimoliy uruş (1700—21) natijasida E.ning barça qismi Rossiyaga qöşib olindi. Bu 1721 yilgi Niştadt sulh şartnomasi bilan rasman tasdiqlandi. 1917 yil apr.da eston yerlari muxtoriyat maqomidagi alohida provinsiya qilib ajratildi. 1917 yil oktyabr oxirida şöro hokimiyati örnatildi. 1918 yil 24 fev.da E. mustaqilligi e'lon qilindi. 1918 yil 29 noyab.dan 1919 yil 5 iyungaça Estoniya sovet respublikasi (Estlyandiya mehnat kommunasi nomida) mavjud böldi. 1919 yil 19 mayda Ta'sis majlisi Estoniya respublikasi tuzilganligini e'lon qildi; 1934 yil martda davlat töntarişi amalga oşirildi va diktatura örnatildi, parlament tarqatib yuborildi. 1935 yil barça siyosiy partiyalar faoliyati taqiqlandi. 1940 yil iyulda E. hududiga sovet qöşinlari kiritiddi. 1940 yil 21 iyulda Estoniya SSR tuzildi. 1940 yil 6 avg.da SSSR tarkibiga qöşib olindi va estonlarning bir qismi deportatsiya qilindi. 1941 yil dek.dan nemisfaşist qöşinlari tomonidan bosib olindi; 1944 yil ozod qilindi. 1988 yil 1—2 dek. da Estoniya xalq fronti tuziddi; u öz oldiga E. mustaqilligini tiklaş vazifasini qöydi. 1990 yil 8 mayda Estoniya SSR Oliy Kengaşi Estoniya Respublikasini e'lon qildi. 1991 yil 20 avg.da E. Oliy Kengaşi E. Respublikasining milliy mustaqilligi töğrisida qaror qabul qildi. E. 1991 yildan BMT a'zosi. 1992 yil 20 fev.da ÖzR suverenitetini tan olgan va 1994 yil 10 oktyabrda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 24 fev. — Mustaqillik kuni (1918).
Asosiy siyosiy partiya va birlaşmalari, kasaba uyuşmalari. «Respublika» partiyasi, 2001 yil dek.da tuzilgan; E. birlaşgan xalq partiyasi, 1994 yil taşkil etilgan; Islohotlar partiyasi, 1994 yil asos solingan; Mö'tadillar partiyasi, 1996 yil tuzilgan; Vatan ittifoqi, 1995 yil taşkil etilgan; E. sentristlar partiyasi, 1992 yil asos solingan; E. xalq ittifoqi, 2000 yil tuzilgan. E. kasaba utoşmalari markaziy ittifoqi, 1989 yil dek.da taşkil etilgan.
Xöjaligi. E. — industrialagrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoat 24,3%, q.x. 6,2%, xizmat körsatiş tarmoği 69,5% ni taşkil etadi. Iqtisodiyotda slanets va fosforit qazib oliş muhim örin tutadi.
Sanoati mahalliy tabiiy resurslar, birinçi navbatda foydali qazilmalar hamda örmon va dengiz boyliklari, q.x. xom aşyosidan foydalaniş asosida rivojlanmoqda. Slanets qazib oliş va uni qayta işlaş, maşinasozlik va metallsozlik (elektrotexnika, radiotexnika, priborsozlik va kema ta'mirlaş), kimyo (mineral öğit, oltingugurt kislotasi, yuvuvçi vositalar işlab çiqariş), yoğoçsozlik, mebel, sellyulozaqoğoz, yengil (töqimaçilik va boşqalar) va oziq-ovqat (göşt-sut, baliq, qandolatçilik mahsulotlari işlab çiqariş) sanoatning yetakçi tarmoqlaridir. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. Yiliga örtaça 9,2 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi.
Qişloq xöjaligi göşt-sut çorvaçiligi (qoramol, qöy, çöçqa boqiladi) va tuzlangan hamda dudlangan çöçqa göşti yetiştirişga ixtisoslaştirilgan. Dehqonçilikda donli (42,2%; buğdoy, arpa, javdar) va yemxaşak ekinlar, kartoşka, sabzavot ekiladi. Parrandaçilik, möynali darrandaçilik va asalariçilik rivojlangan.
Transportining asosiy turlari t.y. va avtomobil transporti. T.y. uzunligi 1,02 ming km, avtomobil yöllari uz. 15 ming km (hammasi qattiq qoplamali). Asosiy dengiz portlari — Tallin, Novotallinskiy. Emayigi daryosida kema qatnaydi. E. çetga elektrotexnika va radioelektronika sanoati mahsulotlari, sanoat jihozlari, ximikatlar, oziq-ovqat va iste'mol mollari, örmon va yoğoçsozlik sanoati mahsulotlari çiqaradi. Çetdan neft va gaz, maşinasozlik sanoati mahsulotlari, xom aşyo oladi. Taşqi savdoda Rossiya, Şarqiy va Ğarbiy Yevropa davlatlari va boşqalar bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — eston kronasi.
Tibbiy xizmati. Vraçlar Tartu un^ tining tibbiyot ftida, örta tibbiyot xodimlari Tallin, Tartu, KoxtlaYarvedagi tibbiyot bilim yurtlarida tayyorlanadi. Pyarnu şahrida iqlim va balçiq, Xaapsulada balçiq, NarvaYiesuu va Kuressaare şahrilarida iqlim kurortlari bor. Bundan taşqari, bir qança sanatoriy va dam oliş uylari mavjud.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. E. hududida dastlabki maktablar 13—14-asrlarda monastirlar qoşida paydo bölgan. E.da majburiy 8 yillik ta'lim joriy etilgan. Mamlakatdagi 600 ga yaqin umumiy ta'lim maktabi, 30 dan ziyod örta maxsus öquv yurtlarida 200 mingdan ortiq öquvçi, 6 oliy öquv yurti (Tartu universiteti, Tallin texnika unti, Tallin ped. instituti, E. teologiya inti, Estoniya q.x. akademiyasi, konservatoriya) da 20 mingdan ziyod talaba ta'lim oladi. I.t. lar Estoniya fanlar akademiyasi in-t va ilmiy muassasalarida olib boriladi. Şuningdek, quriliş, örmon xöjaligi va tabiatni muhofaza qiliş, pedagogika ilmiy tekşiriş institutlari ham mavjud. E.da 700 ga yaqin kutubxona bor. Yiriklari: Tallindagi Davlat kutubxonasi, Tartu un-ti ilmiy kutubxonasi, Tallindagi ilmiytexnika kutubxonasi. 60 ga yaqin muzey mavjud. Yiriklari: Tallindagi Kardiorg saroyi, Pyotr 1 uymuzeyi, Tarixiy muzey, ölkaşunoslik muzeyi, Tartudagi şahar tarixi muzeyi, un-t tarixi muzeyi, adabiyot muzeyi, O.Luts uymuzeyi, Virudagi F.R.Kreysvald uymuzeyi, KoxtlaYarvedagi slanets muzeyi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. E.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Asosiylari: «Kultuur ya elyu» («Madaniyat va hayot», eston tilidagi oylik jur, 1858 yildan), «Maalext» («Mamlakat», eston tilidagi haftanoma, 1987 yildan), «Molodej Estonii» («Estoniya yoşlari», rus tilidagi kundalik gaz., 1950 yildan), «Raxva xyayal» («Xalq ovozi»), eston tilidagi kundalik gaz., 1940 yildan), «Estoniya» (rus tilida haftada 5 marta çiqadigan gaz., 1940 yildan), «Eesti nayni» («Estoniya xotin-qizlari», eston tilidagi oylik jur., 1924 yildan), «Eesti ekspress» («Estoniya ekspressi», eston tilidagi haftanoma, 1989 yildan). ETA, Estoniya telegraf agentligi, 1918 yil taşkil etilgan; Boltiq yangiliklar xizmati, xususiy axborot agentligi, 1990 yil tuzilgan. E. radiosiga 1926 yil, E. televideniyesiga 1955 yil asos solingan.
Adabiyoti. 19-asr örtalarigaça eston xalqining ma'naviy hayoti xalq oğzaki ijodiyoti (xalq qöşiqlari, ertak, maqol, matal va topişmoqlar)da öz ifodasini topdi. Birinçi yozma yodgorliklar 16-asrga oid. 17—18-asrlarda diniy ruhdagi asarlar yuzaga keldi. 18-asr oxiri — 19- asr boşlarida didaktik dunyoviy adabiyot vujudga keldi. Eston milliy adabiyoti 19-asr örtalarida paydo böldi. Ma'rifatparvar yozuvçi F.R.Felman, xalq oğzaki ijodi aossida «Kalevipoeg» dostonini yaratgan F.R.Kreysvald uning asosçilaridir. 1860—80 yillar adabiyotida xalq romantizmi va vatanparvarlik lirikasi ustunlik qildi, dramatik asarlar va romantik tarixiy qissalar yaratildi. 1890-y.larda tanqidiy realizm şakllandi. E.Vildening «Ayoz mamlakatiga» (1896) va «Temir qöllar» (1898) romanlari eston adabiyotida tanqidiy realizm yönalişi va roman janriga asos böldi.
1900-y.lar boşida proletar adabiyoti va siyosiy satira paydo böldi (X.Pegelman, Yu.Lişenbax, Eessaaru Aadu). F.Tuglas, G.Suyts kabi adiblar neoromantizm vakillaridir. 1919 yildan keyin eston adabiyotiga nemis ekspressionizmi muhim ta'sir körsatdi. Nasrda realistik uslub neoromantik, impressionistik va simvolistik şakllardan tobora ustun kela boşladi (A.X.Tammsaare, M.Metsanruk, M.Under, O.Luts, X.Visnaputs, I.Barbarus, A.Gaylit, yilSemper, A.Yakobson, Yu.Syutiste asarlari). 2-jahon uruşi yillari (1939— 45) adabiyotga D.Vaarandi, R.Parve, E.Myannik va boşqalar kirib keldi. Uruşdan keyingi yillarda şoirlar M.Raud, yilSemper, Yu.Smull, yozuvçilar A.Xint, R.Sirge, G.Leberext, E.Krusten, dramaturglar A.Yakobson, E. Rannet va boşqalar samarali ijod qildilar. 1960— 80 yillarda şoir va yozuvçilarning yangi avlodi adabiyotga zamonaviy falsafiyaxloqiy masalalarny olib kirdi. Bu davrda adabiyotga E.Beekman, E.Vetemaa, M.Traat, A.Valton va boşqalar yozuvçilar kirib keldi.
Me'morligi. E. hududidagi qadimiy me'morlik inşootlari mil. av. 3 va 2-ming yilliklarga taalluqli. Mil. av. 1-ming yillikda mustahkamlangan şaharçalar (Asva, Iru, Ridala), mil. 1-ming yillik boşlarida esa qişloqlar paydo böddi. 13-asrdan toş me'morligi, xususan, qal'alar (Tallindagi Vişgorod qal'asi, 13—14-asrlar), mustahkamlangan çerkovlar (Valyala, 13-asr; Karya, 14-asr) quriş avj oldi. 14-asrdan gotika uslubida çerkov, ratuşalar barpo etildi. 16-asrning 1-yarmida Uyğoniş davri yönalişlari ham paydo böddi. 1640-y.larda E. me'morligiga barokko uslubi kirib kela boşladi [Narvadagi ratuşa (1670) va birja (1704); Tallindagi Kadriorg saroyboğ majmuasi (1718—25, me'morlar N.Miketti, M.Zemsov)]. Klassitsizm uslubi davrida jamoat binolari (Tartu un-ti binosi, 1803—09, me'mor I.Krauze) va qörğonlar qurildi. 19-asr 2-yarmi me'morlikda eklektizm, 20-asr boşlarida modern (milliy romantik yönaliş bilan), funksionalizm yoyildi. 1960-y. lardan boşlab yangi turar joy majmualari qurildi [Tallindagi Mustamyae (1961 yildan, me'morlar V.Tippel, L.Pettay va boşqalar), VyaykeIysmyae (1973 yildan, me'morlar M.Port, M. Meelak va boşqalar) massivlari]. Qişloq qurilişi rivojlandi (Yanedas sztexnikumining öquv korpusi, 1974, me'mor V.Pormeyster; Viru tumanidagi «Linda» kzi idorasi, 1972, me'mor T.Reyn), turar joy va jamoat binolari barpo etildi [Tallinda «Viru» (1972, me'morlar X.Sepmann, M.Port va boşqalar) va «Olimpiya» (1980, me'morlar T.Kallas, R.Kersten va boşqalar) mehmonxonalari, Parus sporti markazi (1980, me'morlar X. Sepmann, P.Yanes, X.Looveer va boşqalar), Madaniyat va sport saroyi (1980 — 81, me'morlar R.Karp, R.Altmyae va boşqalar), Tartuda «Vanemuyne» teatri (1967—70, me'morlar A.Volberg, P.Tarvas, U.Telpus va boşqalar)].
Tasviriy san'ati. Eston xalqining qadimiy badiiy ijodiyoti, asosan, dehqonlarning amaliy bezak san'atida öz aksini topdi (kulollik, suyak va metall buyumlar yasaş, toş va yoğoç öimakorligi, qölda töqiş, teriga naqş soliş). Gotika, Uyğoniş davri va barokko san'ati davrida devoriy (freskalar) hamda dastgoh rassomligi, şuningdek, toş va yoğoç öymakorligi keng yoyildi.
19-asr 1-yarmida portret va manzara janrlari, grafika rivojlandi. 19-asr 60-y.laridan professional san'at taraqqiy etdi. Milliy rassomlik maktabining asosçisi yilKyoler, haykaltaroşlik maktabining asosçisi A. Veysenbergdir. 19-asr — 20-asr örtalarida rassomlar A.Laykmaa, K. va P. Raud, N.Triyk, haykaltaroşlar A. Adamson va Ya.Koort ijodi diqqatga sazovor. 1920-y.lardaE. san'atining rivojlanişida Tartudagi «Pallas» badiiy maktabi katta rol öynadi. Bu davrda rassomlar A.Yoxani, K.Liymand, grafik X.Mugasto, haykaltaroşlar Ya.Koort, F.Sannamees, V.Mellik va boşqalar öz asarlarini yaratdilar. 1940-y.lardan keyin rassomlar E.Okas, E.Kits, N.Kormaşov, L.Mikko, grafiklar G.Reyndorf, E.Eynmann, A. Bax, V.Tolli, P.Ulas, haykaltaroşlar A.Starkopf, E.Roos, A.Kaazik, M.Varik samarali ijod qildilar. Amaliy bezak san'ati ustalari M.Adamson, E.AdamsonErik, M.Roosma, L.Erm, M.Ryaek va boşqalar öz ijodlari bilan şuhrat qozondilar.
Musiqasi. Eston xalq qöşiq (runo)lari, asosan, bir ovozli. Çolğu musiqasi xalq raqslari (polka, reynlender va boşqalar) bilan boğlangan. Musiqa çolğulari: vargan, turli naylar, volinka, konussimon kannel, buğsimon bilo va 18-asrdan skripka paydo böldi. 19-asrda garmon keng tarqaldi. 1857—61 yillarda milliy qöşiqlar töla naşr etildi («Kalevipoeg», F.Kreysvald). Professional musiqa dastlab çerkov musiqasi bilan birga rivojlandi. 19-asrda birinçi xor va havaskor puflama sozlar orkestrlari taşkil etiddi. 1869 yildan an'anaga aylanib qolgan milliy qöşiq bayramlari ötkaziladi. Xor musiqasi birinçi professional kompozitorlar (I.Kappel, K.Tyurinu, M.Xyarma) ijodida ham yetakçi musiqa bölgan. R.Tobias simfonik va vokalsimfonik musiqalar yaratdi. 20-asr 1-yarmida A.Kapp, X.Eller, M.Lyudig, E.Oya simfonik va kamer asarlar, M.Saar, K.Kreek va boşqalar xor musiqasini yaratdilar. E.Aav, A.Lemba, A.Vedro eston operasi, E. Tubin eston baleti asosçilaridir. Eston musiqa madaniyati gullabyaşnaşi E.Kapp, G.Ernesaks ijodi bilan boğliq. 1950-y.larning örtalarida kompozitorlarning yangi avlodi (E.Tamberg, V.Tormis, Ya.Ryaets, A.Pyart) musiqaning mazmundorligini yangi vositalar bilan boyitdilar. Ijroçilar örtasida xonandalar — T.Kuuzik, G.Ots, X.Krumm, T.Mayste, I.Kuusk, M.Voytes, A.Kaal, U.Tauts, dirijyorlar — N.Yarvi, E.Klas, R.Matsov, G.Ernesaks, O.Oya va boşqalar, skripkaçilar — V.Alumyae, Yu.Gerrets, pianinoçilar — B. Lukk, K.Randalu va boşqalar maşhur. E.da «Estoniya» davlat akademik opera va balet teatri (1906 yil taşkil etilgan, Tallin), Estoniya akademik erkaklar xori (1944), filarmoniya, konservatoriya (1919 yil asos solingan, Tallin), musiqa bilim yurtlari (Tallin, Tartu), Davlat simfonik orkestri işlaydi.
Teatri. Dastlabki teatr tomoşalari 16-asrda lotin tilida, 17-asrda nemis tilida körsatilgan. 1665 yil birinçi xususiy teatr paydo böldi. 1784 yil mahalliy ziyolilar Tallinda havaskor teatr taşkil etdilar. 1870 yil Tartudagi «Vanemuyne», Tallindagi «Estoniya» jamiyatlari huzurida milliy havaskor teatrlar taşkil etildi va ular 1906 yildan professional teatrlarga aylandi. Bu teatrlarda musiqali drama spektakllari, çet el klassiklari, milliy dramaturglar asarlari sahnalaştirildi. 1920—30 yillar Tallinda Drama teatri (1916—24), «Tonggi teatr» (1920—24), «Dramstudio» (1924 yil taşkil etilgan, 1937, yildan Eston drama teatri, 1952 yildan drama teatri), Işçi teatri (1926— 41), Pyarnuda «Endla» (1911—53, keyinçalik Drama teatri), Narvada Narva teatri (1928—40) işladi. Keyingi yillarda teatr san'ati yanada taraqqiy etdi. E.da Davlat qöğirçoq teatri, Davlat akademik teatri, «Eski şahar studiyasi» (hammasi Tallinda), Tartudagi «Vanemuyne» davlat akademik teatrining dramatik truppasi, Pyarnudagi teatr va boşqalar teatrlar faoliyat körsatadi. Teatr arboblaridan K.Ird, K.Karm, A.Lauter, Yu.Yarvet va boşqalar maşhur.
Kinosi. E. hududida dastlabki kinosyujetlar fransuz firmalari tomonidan suratga olindi (1908—14). 1914 yil fotograf Ya.Pyazuke birinçi eston badiiy filmini yaratdi. 1920-y.larda bir qança xususiy kinofirmalar faoliyat körsatdi. «Ötmiş kölankalari» (1924) va «Rummu Yuri» (1929) filmlari professional ravişda suratga olingan dastlabki filmlardir. 1930 yil K. Myarska birinçi marta «Oltin qönğiz» nomli ovozli filmni yaratdi. 2-jahon uruşidan keyin eston kinematografçilari «Lenfilm» kinostudiyasi bilan birgalikda «Qörğon içidagi hayot» (1947) va «Andrus baxti» (1955) filmlarini suratga oldilar (ikk&tasining rej. G.Rappaport). Keyinçalik eston kino ustalari «Xavfli burilişlar» (1961, rej.lar Yu.Kun, K.Kiysk), «Yarim kunlik parom» (1968), «Ölim qadrini murdalardan söra» (1977; ikkala filmning rej. K.Kiysk), «Örmondagi buloq» (1973, rej.L. Layus), «Yaşaş va seviş davri» (1976, rej. V.Kyasper), «Nima eksang...» (1980, rej. P.Simm) kabi filmlarni ekranga çiqardilar. Kino aktyorlari orasida E.Kivi, E.Kull, R.Allabert, T.Kark, L.Ulfsak, O.Eskola va boşqalar maşhur.
Özbekiston — E. munosabatlari. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, 1994 yil ikkala davlat örtasida diplomatiya munosabatlari örnatildi. Tomonlar bir qator hukumatlararo şartnoma va bitim loyihalarini körib çiqmoqdalar. Madaniy sohada munosabatlarni yölga qöyiş maqsadida «Kamolot» yoşlar ijtimoiy harakati va boşqalar jamoat taşkilotlari kömagi bilan
Toşkentda «Özbekiston — Estoniya» döstlik jamiyati tuzildi. 2003 yil ÖzR bilan E. örtasidagi tovar aylanmasi 2,1 mln. AQŞ dollarini, jumladan, eksport 1,1 mln. AQŞ dollarini, import 1 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭСТОНИЯ, Эстония Республикаси — Шарқий Европада, Болтиқ денгизи бўйидаги давлат. Майд. 45,2 минг км2. Аҳолиси 1,408 млн. киши (2003). Пойтахти — Таллин шаҳри Маъмурий жиҳатдан 15 уездга бўлинади.
Давлат тузуми. Э. — парламентли республика. Амалдаги конституцияси 1992 йил 3 июлда кучга кирган. Давлат бошлиғи — президент (2001 йилдан Арнольд Рюйтель), у Давлат кенгаши томонидан яширин овоз бериш йўли билан 5 йил муддатга сайланади. Кетмакет икки муддатга сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 1 палатали парламент — Давлат кенгаши (Рийгикогу), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Э. ҳудуди Шарқий Европа текислигининг шим.ғарбий қисмида жойлашган. Э. қирғоқ чизиғининг уз. 3780 км. Қирғоқлари, айниқса, ғарбий ва шим.ғарби кўп парчаланган, қўлтиқ ва қўлтиқчалар кўп. Э. ҳудудида 1500 дан ортиқ орол ва оролча бор. Ер юзасининг катта қисми пасттекислик (ўртача бал. 50 м). Ғарбий қисми ва Ғарбий Эстония архипелаги ороллари ҳамда шарқий чеккаси (Чудь кўли соҳили)нинг аксарият қисми пасттекислик (энг йириги торфли ботқоқликлардан иборат Ғарбий Эстония пасттекислигидир). Э.нинг шим. ва марказий қисми бал. 160 м гача бўлган тўлқинсимон текислик. Виртсъярв қўлидан жан.шарқда Э. ҳудудининг энг баланд қисми — Хаанья (бал. 318 м), Отепя қирлари, улардан ғарбда Сакала қири бор. Шим. ва марказий қисмида морена ётқизиғи бор. Асосий қазилма бойликлари: ёнувчи сланец, фосфорит, қурилиш материаллари, торф, сапропел, шифобахш балчиқлар. Иклими денгиз икдимидан континенталликка ўтувчи оралиқ иқлим, шарқи ва жан.шарқида континенталлик ортиб боради. Таллинда фев.нинг ўртача т-раси — 5,5°, июлники 16,6°. Ииллик ёғин 600—700 мм; энг кўп ёғин жан.шарқда ёғади. Э.да сув тармоқлари зич; 420 дарё бор. Барча дарёларнинг умумий уз. 31,2 минг км. Энг йириклари: Пярну, Эмайиги, Нарва, Казари. Э. кўл ва сув омборлари майдони бўйича Болтиқ бўйи давлатлари орасида 1 ўринда туради; умумий майд. 2130 км2 дан ортиқ 1000 дан зиёд кўл ва сув омборлари бор. Энг йирик кўллари: Чудь-Псков, Виртъсярв. Нарва сув омбори бор. Тупроқдари, асосан, чимлиподзол, чимли карбонатли, ботқоқлашган ва ботқоқ тупроқлар. Э. аралаш ўрмонлар зонасида жойлашган. Ҳудудининг 40% ўрмон; унинг 2/3 қисми игна баргли дарахтлар (қарағай, қорақарағай). Шим.ғарбий қисми ва оролларда кенг ўтлоқлар бор. Ҳайвонот дунёси хилмахил: сут эмизувчилардан лось, елик, қобон, малла қуён, оқ қуён, бўри, тулки; қушлардан қур, каклик, карқур, булдуруқ, иволга ва бошқалар яшайди. Денгиз соҳилида учиб ўтадиган қушлар (ғоз, ўрдак, оққуш, гагара) қўп. Денгизнинг соҳилга яқин сувлари овланадиган балиқ турларига бой. Э. ҳудудида Вийдумяэ, Вильсанди, Матсалу, Нигула қўриқхоналари, Лахемаас миллий боғи бор.
Аҳолиси. Асосий аҳолиси эсшонлар; шунингдек, рус, украин, белорус, фин ва бошқалар ҳам яшайди. Расмий тил — эстон тили. Диндорларнинг аксарияти лютеранлар ва православлар. Шаҳар аҳолиси 71,5%. Йирик шаҳарлари: Таллин, Тарту, Нарва.
Тарихи. Мил.ав. 3-минг йилликда Э. ҳудудида финугор қабилалари яшаган. Мил. ав. 2-минг йиллик ўрталарида жездан, 1-минг йиллик ўрталарида эса темирдан асбоблар ишланган. Шу даврга келиб болтиқ бўйи фин қабилалари (эстлар ва ливлар)нинг уюшуви бошланди. 2-минг йиллик бошида савдо марказлари, гаванлар [Таллин, Тарту (Юрьев)] пайдо бўлди. қадимий қабилаларнинг ҳудудий уюшмаси ва уларнинг иттифоқи вужудга келди. Эстон элати шакллана бошлади. 1030—61 йилларда Э.нинг жан.шарқий қисми Киев Русига қарам бўлди. 13-асрдан бошлаб немислар, кейинчалик данияликлар агрессияси натижасида Э.да давлат шаклланиши жараёни тўхтаб қолди. 13-асрнинг 2-ярми — 16-асрнинг ўрталарида немис салибчилари томонидан босиб олинган Э. ҳудуди Ливониянинг бир қисми бўлиб қолди. 1558 йил янв.да Россия Ливон урушиии бошлади. Рус қўшинларидан енгилган Ливон ордени тарқалиб кетди. 1572—77 йилларда Россия Э.нинг барча қисмини (Таллин ва ороллардан ташқари) босиб олди, аммо Речь Посполита ва Швеция қўшинларининғ қарши ҳужуми (1580— 81) натижасида Шим. Эстония (Эстляндия) Швецияга, Жанубий Эстония Речь Посполитага ўтди, Сааремаа о. Данияда қолди. Швеция билан Речь Посполита ўртасидаги урушлар (1600— 11, 1617—29) натижасида 1625 йилга келиб Швеция Э.нинг барча материк қисмини босиб олди. 1645 йил Сааремаа о. ҳам Швецияга ўтди. 1656—58 йилларда Россия — Швеция урушлари оқибатида Шарқий Э. Россияга қўшиб олинди, аммо 1661 йил урушдан аввалги чегара қайта тикланди. Швецияга қарашли Болтиқ бўйи Эстляндия (Шим. Эстония) ва Лифляндия (Жанубий Эстония ва Шим. Латвия) губернияларига бўлинди. Шимолий уруш (1700—21) натижасида Э.нинг барча қисми Россияга қўшиб олинди. Бу 1721 йилги Ништадт сулҳ шартномаси билан расман тасдиқланди. 1917 йил апр.да эстон ерлари мухторият мақомидаги алоҳида провинция қилиб ажратилди. 1917 йил октябр охирида шўро ҳокимияти ўрнатилди. 1918 йил 24 фев.да Э. мустақиллиги эълон қилинди. 1918 йил 29 нояб.дан 1919 йил 5 июнгача Эстония совет республикаси (Эстляндия меҳнат коммунаси номида) мавжуд бўлди. 1919 йил 19 майда Таъсис мажлиси Эстония республикаси тузилганлигини эълон қилди; 1934 йил мартда давлат тўнтариши амалга оширилди ва диктатура ўрнатилди, парламент тарқатиб юборилди. 1935 йил барча сиёсий партиялар фаолияти тақиқланди. 1940 йил июлда Э. ҳудудига совет қўшинлари киритидди. 1940 йил 21 июлда Эстония ССР тузилди. 1940 йил 6 авг.да СССР таркибига қўшиб олинди ва эстонларнинг бир қисми депортация қилинди. 1941 йил дек.дан немисфашист қўшинлари томонидан босиб олинди; 1944 йил озод қилинди. 1988 йил 1—2 дек. да Эстония халқ фронти тузидди; у ўз олдига Э. мустақиллигини тиклаш вазифасини қўйди. 1990 йил 8 майда Эстония ССР Олий Кенгаши Эстония Республикасини эълон қилди. 1991 йил 20 авг.да Э. Олий Кенгаши Э. Республикасининг миллий мустақиллиги тўғрисида қарор қабул қилди. Э. 1991 йилдан БМТ аъзоси. 1992 йил 20 фев.да ЎзР суверенитетини тан олган ва 1994 йил 10 октябрда дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 24 фев. — Мустақиллик куни (1918).
Асосий сиёсий партия ва бирлашмалари, касаба уюшмалари. «Республика» партияси, 2001 йил дек.да тузилган; Э. бирлашган халқ партияси, 1994 йил ташкил этилган; Ислоҳотлар партияси, 1994 йил асос солинган; Мўътадиллар партияси, 1996 йил тузилган; Ватан иттифоқи, 1995 йил ташкил этилган; Э. центристлар партияси, 1992 йил асос солинган; Э. халқ иттифоқи, 2000 йил тузилган. Э. касаба утошмалари марказий иттифоқи, 1989 йил дек.да ташкил этилган.
Хўжалиги. Э. — индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноат 24,3%, қ.х. 6,2%, хизмат кўрсатиш тармоғи 69,5% ни ташкил этади. Иқтисодиётда сланец ва фосфорит қазиб олиш муҳим ўрин тутади.
Саноати маҳаллий табиий ресурслар, биринчи навбатда фойдали қазилмалар ҳамда ўрмон ва денгиз бойликлари, қ.х. хом ашёсидан фойдаланиш асосида ривожланмоқда. Сланец қазиб олиш ва уни қайта ишлаш, машинасозлик ва металлсозлик (электротехника, радиотехника, приборсозлик ва кема таъмирлаш), кимё (минерал ўғит, олтингугурт кислотаси, ювувчи воситалар ишлаб чиқариш), ёғочсозлик, мебель, целлюлозақоғоз, енгил (тўқимачилик ва бошқалар) ва озиқ-овқат (гўшт-сут, балиқ, қандолатчилик маҳсулотлари ишлаб чиқариш) саноатнинг етакчи тармоқларидир. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Йилига ўртача 9,2 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади.
Қишлоқ хўжалиги гўшт-сут чорвачилиги (қорамол, қўй, чўчқа боқилади) ва тузланган ҳамда дудланган чўчқа гўшти етиштиришга ихтисослаштирилган. Деҳқончиликда донли (42,2%; буғдой, арпа, жавдар) ва емхашак экинлар, картошка, сабзавот экилади. Паррандачилик, мўйнали даррандачилик ва асаларичилик ривожланган.
Транспортининг асосий турлари т.й. ва автомобиль транспорти. Т.й. узунлиги 1,02 минг км, автомобиль йўллари уз. 15 минг км (ҳаммаси қаттиқ қопламали). Асосий денгиз портлари — Таллин, Новоталлинский. Эмайиги дарёсида кема қатнайди. Э. четга электротехника ва радиоэлектроника саноати маҳсулотлари, саноат жиҳозлари, химикатлар, озиқ-овқат ва истеъмол моллари, ўрмон ва ёғочсозлик саноати маҳсулотлари чиқаради. Четдан нефть ва газ, машинасозлик саноати маҳсулотлари, хом ашё олади. Ташқи савдода Россия, Шарқий ва Ғарбий Европа давлатлари ва бошқалар билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — эстон кронаси.
Тиббий хизмати. Врачлар Тарту ун^ тининг тиббиёт фтида, ўрта тиббиёт ходимлари Таллин, Тарту, КохтлаЯрведаги тиббиёт билим юртларида тайёрланади. Пярну шаҳрида иқлим ва балчиқ, Хаапсулада балчиқ, НарваЙиэсуу ва Курессааре шаҳриларида иқлим курортлари бор. Бундан ташқари, бир қанча санаторий ва дам олиш уйлари мавжуд.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Э. ҳудудида дастлабки мактаблар 13—14-асрларда монастирлар қошида пайдо бўлган. Э.да мажбурий 8 йиллик таълим жорий этилган. Мамлакатдаги 600 га яқин умумий таълим мактаби, 30 дан зиёд ўрта махсус ўқув юртларида 200 мингдан ортиқ ўқувчи, 6 олий ўқув юрти (Тарту университети, Таллин техника унти, Таллин пед. институти, Э. теология инти, Эстония қ.х. академияси, консерватория) да 20 мингдан зиёд талаба таълим олади. И.т. лар Эстония фанлар академияси ин-т ва илмий муассасаларида олиб борилади. Шунингдек, қурилиш, ўрмон хўжалиги ва табиатни муҳофаза қилиш, педагогика илмий текшириш институтлари ҳам мавжуд. Э.да 700 га яқин кутубхона бор. Йириклари: Таллиндаги Давлат кутубхонаси, Тарту ун-ти илмий кутубхонаси, Таллиндаги илмийтехника кутубхонаси. 60 га яқин музей мавжуд. Йириклари: Таллиндаги Кардиорг саройи, Пётр 1 уймузейи, Тарихий музей, ўлкашунослик музейи, Тартудаги шаҳар тарихи музейи, ун-т тарихи музейи, адабиёт музейи, О.Лутс уймузейи, Вирудаги Ф.Р.Крейцвальд уймузейи, КохтлаЯрведаги сланец музейи.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Э.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Асосийлари: «Культуур я элю» («Маданият ва ҳаёт», эстон тилидаги ойлик жур, 1858 йилдан), «Маалехт» («Мамлакат», эстон тилидаги ҳафтанома, 1987 йилдан), «Молодежь Эстонии» («Эстония ёшлари», рус тилидаги кундалик газ., 1950 йилдан), «Рахва хяяль» («Халқ овози»), эстон тилидаги кундалик газ., 1940 йилдан), «Эстония» (рус тилида ҳафтада 5 марта чиқадиган газ., 1940 йилдан), «Ээсти найни» («Эстония хотин-қизлари», эстон тилидаги ойлик жур., 1924 йилдан), «Ээсти экспресс» («Эстония экспресси», эстон тилидаги ҳафтанома, 1989 йилдан). ЭТА, Эстония телеграф агентлиги, 1918 йил ташкил этилган; Болтиқ янгиликлар хизмати, хусусий ахборот агентлиги, 1990 йил тузилган. Э. радиосига 1926 йил, Э. телевидениесига 1955 йил асос солинган.
Адабиёти. 19-аср ўрталаригача эстон халқининг маънавий ҳаёти халқ оғзаки ижодиёти (халқ қўшиқлари, эртак, мақол, матал ва топишмоқлар)да ўз ифодасини топди. Биринчи ёзма ёдгорликлар 16-асрга оид. 17—18-асрларда диний руҳдаги асарлар юзага келди. 18-аср охири — 19- аср бошларида дидактик дунёвий адабиёт вужудга келди. Эстон миллий адабиёти 19-аср ўрталарида пайдо бўлди. Маърифатпарвар ёзувчи Ф.Р.Фельман, халқ оғзаки ижоди аоссида «Калевипоэг» достонини яратган Ф.Р.Крейцвальд унинг асосчиларидир. 1860—80 йиллар адабиётида халқ романтизми ва ватанпарварлик лирикаси устунлик қилди, драматик асарлар ва романтик тарихий қиссалар яратилди. 1890-й.ларда танқидий реализм шаклланди. Э.Вильденинг «Аёз мамлакатига» (1896) ва «Темир қўллар» (1898) романлари эстон адабиётида танқидий реализм йўналиши ва роман жанрига асос бўлди.
1900-й.лар бошида пролетар адабиёти ва сиёсий сатира пайдо бўлди (Х.Пегельман, Ю.Лишенбах, Ээссаару Ааду). Ф.Туглас, Г.Суйтс каби адиблар неоромантизм вакилларидир. 1919 йилдан кейин эстон адабиётига немис экспрессионизми муҳим таъсир кўрсатди. Насрда реалистик услуб неоромантик, импрессионистик ва символистик шакллардан тобора устун кела бошлади (А.Х.Таммсааре, М.Метсанрук, М.Ундер, О.Лутс, Х.Виснапуц, И.Барбарус, А.Гайлит, йилСемпер, А.Якобсон, Ю.Сютисте асарлари). 2-жаҳон уруши йиллари (1939— 45) адабиётга Д.Вааранди, Р.Парве, Э.Мянник ва бошқалар кириб келди. Урушдан кейинги йилларда шоирлар М.Рауд, йилСемпер, Ю.Смулл, ёзувчилар А.Хинт, Р.Сирге, Г.Леберехт, Э.Крустен, драматурглар А.Якобсон, Э. Раннет ва бошқалар самарали ижод қилдилар. 1960— 80 йилларда шоир ва ёзувчиларнинг янги авлоди адабиётга замонавий фалсафийахлоқий масалаларнй олиб кирди. Бу даврда адабиётга Э.Беэкман, Э.Ветемаа, М.Траат, А.Валтон ва бошқалар ёзувчилар кириб келди.
Меъморлиги. Э. ҳудудидаги қадимий меъморлик иншоотлари мил. ав. 3 ва 2-минг йилликларга тааллуқли. Мил. ав. 1-минг йилликда мустаҳкамланган шаҳарчалар (Асва, Иру, Ридала), мил. 1-минг йиллик бошларида эса қишлоқлар пайдо бўдди. 13-асрдан тош меъморлиги, хусусан, қалъалар (Таллиндаги Вишгород қалъаси, 13—14-асрлар), мустаҳкамланган черковлар (Вальяла, 13-аср; Карья, 14-аср) қуриш авж олди. 14-асрдан готика услубида черков, ратушалар барпо этилди. 16-асрнинг 1-ярмида Уйғониш даври йўналишлари ҳам пайдо бўдди. 1640-й.ларда Э. меъморлигига барокко услуби кириб кела бошлади [Нарвадаги ратуша (1670) ва биржа (1704); Таллиндаги Кадриорг саройбоғ мажмуаси (1718—25, меъморлар Н.Микетти, М.Земцов)]. Классицизм услуби даврида жамоат бинолари (Тарту ун-ти биноси, 1803—09, меъмор И.Краузе) ва қўрғонлар қурилди. 19-аср 2-ярми меъморликда эклектизм, 20-аср бошларида модерн (миллий романтик йўналиш билан), функционализм ёйилди. 1960-й. лардан бошлаб янги турар жой мажмуалари қурилди [Таллиндаги Мустамяэ (1961 йилдан, меъморлар В.Типпель, Л.Петтай ва бошқалар), ВяйкеИйсмяэ (1973 йилдан, меъморлар М.Порт, М. Меэлак ва бошқалар) массивлари]. Қишлоқ қурилиши ривожланди (Янедас сзтехникумининг ўқув корпуси, 1974, меъмор В.Пормейстер; Виру туманидаги «Линда» кзи идораси, 1972, меъмор Т.Рейн), турар жой ва жамоат бинолари барпо этилди [Таллинда «Виру» (1972, меъморлар Х.Сепманн, М.Порт ва бошқалар) ва «Олимпия» (1980, меъморлар Т.Каллас, Р.Керстен ва бошқалар) меҳмонхоналари, Парус спорти маркази (1980, меъморлар X. Сепманн, П.Янес, Х.Лоовеэр ва бошқалар), Маданият ва спорт саройи (1980 — 81, меъморлар Р.Карп, Р.Алтмяэ ва бошқалар), Тартуда «Ванемуйне» театри (1967—70, меъморлар А.Вольберг, П.Тарвас, У.Тельпус ва бошқалар)].
Тасвирий санъати. Эстон халқининг қадимий бадиий ижодиёти, асосан, деҳқонларнинг амалий безак санъатида ўз аксини топди (кулоллик, суяк ва металл буюмлар ясаш, тош ва ёғоч ўимакорлиги, қўлда тўқиш, терига нақш солиш). Готика, Уйғониш даври ва барокко санъати даврида деворий (фрескалар) ҳамда дастгоҳ рассомлиги, шунингдек, тош ва ёғоч ўймакорлиги кенг ёйилди.
19-аср 1-ярмида портрет ва манзара жанрлари, графика ривожланди. 19-аср 60-й.ларидан профессионал санъат тараққий этди. Миллий рассомлик мактабининг асосчиси йилКёлер, ҳайкалтарошлик мактабининг асосчиси А. Вейценбергдир. 19-аср — 20-аср ўрталарида рассомлар А.Лайкмаа, К. ва П. Рауд, Н.Трийк, ҳайкалтарошлар А. Адамсон ва Я.Коорт ижоди диққатга сазовор. 1920-й.лардаЭ. санъатининг ривожланишида Тартудаги «Паллас» бадиий мактаби катта роль ўйнади. Бу даврда рассомлар А.Йохани, К.Лийманд, график Х.Мугасто, ҳайкалтарошлар Я.Коорт, Ф.Саннамеэс, В.Меллик ва бошқалар ўз асарларини яратдилар. 1940-й.лардан кейин рассомлар Э.Окас, Э.Китс, Н.Кормашов, Л.Микко, графиклар Г.Рейндорф, Э.Эйнманн, А. Бах, В.Толли, П.Улас, ҳайкалтарошлар А.Старкопф, Э.Роос, А.Каазик, М.Варик самарали ижод қилдилар. Амалий безак санъати усталари М.Адамсон, Э.АдамсонЭрик, М.Роосма, Л.Эрм, М.Ряэк ва бошқалар ўз ижодлари билан шуҳрат қозондилар.
Мусиқаси. Эстон халқ қўшиқ (руно)лари, асосан, бир овозли. Чолғу мусиқаси халқ рақслари (полька, рейнлендер ва бошқалар) билан боғланган. Мусиқа чолғулари: варган, турли найлар, волинка, конуссимон каннель, буғсимон било ва 18-асрдан скрипка пайдо бўлди. 19-асрда гармон кенг тарқалди. 1857—61 йилларда миллий қўшиқлар тўла нашр этилди («Калевипоэг», Ф.Крейцвальд). Профессионал мусиқа дастлаб черков мусиқаси билан бирга ривожланди. 19-асрда биринчи хор ва ҳаваскор пуфлама созлар оркестрлари ташкил этидди. 1869 йилдан анъанага айланиб қолган миллий қўшиқ байрамлари ўтказилади. Хор мусиқаси биринчи профессионал композиторлар (И.Каппель, К.Тюрину, М.Хярма) ижодида ҳам етакчи мусиқа бўлган. Р.Тобиас симфоник ва вокалсимфоник мусиқалар яратди. 20-аср 1-ярмида А.Капп, Х.Эллер, М.Людиг, Э.Оя симфоник ва камер асарлар, М.Саар, К.Креэк ва бошқалар хор мусиқасини яратдилар. Э.Аав, А.Лемба, А.Ведро эстон операси, Э. Тубин эстон балети асосчиларидир. Эстон мусиқа маданияти гуллабяшнаши Э.Капп, Г.Эрнесакс ижоди билан боғлиқ. 1950-й.ларнинг ўрталарида композиторларнинг янги авлоди (Э.Тамберг, В.Тормис, Я.Ряэтс, А.Пярт) мусиқанинг мазмундорлигини янги воситалар билан бойитдилар. Ижрочилар ўртасида хонандалар — Т.Куузик, Г.Отс, Х.Крумм, Т.Майсте, И.Кууск, М.Войтес, А.Кааль, У.Таутс, дирижёрлар — Н.Ярви, Э.Клас, Р.Матсов, Г.Эрнесакс, О.Оя ва бошқалар, скрипкачилар — В.Алумяэ, Ю.Геррец, пианиночилар — Б. Лукк, К.Рандалу ва бошқалар машҳур. Э.да «Эстония» давлат академик опера ва балет театри (1906 йил ташкил этилган, Таллин), Эстония академик эркаклар хори (1944), филармония, консерватория (1919 йил асос солинган, Таллин), мусиқа билим юртлари (Таллин, Тарту), Давлат симфоник оркестри ишлайди.
Театри. Дастлабки театр томошалари 16-асрда лотин тилида, 17-асрда немис тилида кўрсатилган. 1665 йил биринчи хусусий театр пайдо бўлди. 1784 йил маҳаллий зиёлилар Таллинда ҳаваскор театр ташкил этдилар. 1870 йил Тартудаги «Ванемуйне», Таллиндаги «Эстония» жамиятлари ҳузурида миллий ҳаваскор театрлар ташкил этилди ва улар 1906 йилдан профессионал театрларга айланди. Бу театрларда мусиқали драма спектакллари, чет эл классиклари, миллий драматурглар асарлари саҳналаштирилди. 1920—30 йиллар Таллинда Драма театри (1916—24), «Тонгги театр» (1920—24), «Драмстудио» (1924 йил ташкил этилган, 1937, йилдан Эстон драма театри, 1952 йилдан драма театри), Ишчи театри (1926— 41), Пярнуда «Эндла» (1911—53, кейинчалик Драма театри), Нарвада Нарва театри (1928—40) ишлади. Кейинги йилларда театр санъати янада тараққий этди. Э.да Давлат қўғирчоқ театри, Давлат академик театри, «Эски шаҳар студияси» (ҳаммаси Таллинда), Тартудаги «Ванемуйне» давлат академик театрининг драматик труппаси, Пярнудаги театр ва бошқалар театрлар фаолият кўрсатади. Театр арбобларидан К.Ирд, К.Карм, А.Лаутер, Ю.Ярвет ва бошқалар машҳур.
Киноси. Э. ҳудудида дастлабки киносюжетлар француз фирмалари томонидан суратга олинди (1908—14). 1914 йил фотограф Я.Пязуке биринчи эстон бадиий фильмини яратди. 1920-й.ларда бир қанча хусусий кинофирмалар фаолият кўрсатди. «Ўтмиш кўланкалари» (1924) ва «Румму Юри» (1929) фильмлари профессионал равишда суратга олинган дастлабки фильмлардир. 1930 йил К. Мярска биринчи марта «Олтин қўнғиз» номли овозли фильмни яратди. 2-жаҳон урушидан кейин эстон кинематографчилари «Ленфильм» киностудияси билан биргаликда «Қўрғон ичидаги ҳаёт» (1947) ва «Андрус бахти» (1955) фильмларини суратга олдилар (икк&тасининг реж. Г.Раппапорт). Кейинчалик эстон кино усталари «Хавфли бурилишлар» (1961, реж.лар Ю.Кун, К.Кийск), «Ярим кунлик паром» (1968), «Ўлим қадрини мурдалардан сўра» (1977; иккала фильмнинг реж. К.Кийск), «Ўрмондаги булоқ» (1973, реж.Л. Лайус), «Яшаш ва севиш даври» (1976, реж. В.Кяспер), «Нима эксанг...» (1980, реж. П.Симм) каби фильмларни экранга чиқардилар. Кино актёрлари орасида Э.Киви, Э.Кулль, Р.Аллаберт, Т.Карк, Л.Ульфсак, О.Эскола ва бошқалар машҳур.
Ўзбекистон — Э. муносабатлари. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, 1994 йил иккала давлат ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилди. Томонлар бир қатор ҳукуматлараро шартнома ва битим лойиҳаларини кўриб чиқмоқдалар. Маданий соҳада муносабатларни йўлга қўйиш мақсадида «Камолот» ёшлар ижтимоий ҳаракати ва бошқалар жамоат ташкилотлари кўмаги билан
Тошкентда «Ўзбекистон — Эстония» дўстлик жамияти тузилди. 2003 йил ЎзР билан Э. ўртасидаги товар айланмаси 2,1 млн. АҚШ долларини, жумладан, экспорт 1,1 млн. АҚШ долларини, импорт 1 млн. АҚШ долларини ташкил этди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.