Eston tili

Eston tili (eesti keel) — fin-ugor tillari oilasiga mansub til. U Estoniyaning rasmiy tili va Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biri hisoblanadi.

Eston tili ural til oilasining fin-ugor tarmoğidagi boltiqböyi-fin guruhiga kiradi. Ingliz tilidagi manbaga köra, u odatda janubiy fin tillari qatoriga kiritiladi va fin tillari içida sözlaşuvçilar soni böyiça ikkinçi örinda turadi. Fin, venger va maltiy tillari bilan birga eston tili Yevropa Ittifoqining 24 rasmiy tilidan hind-yevropa tillariga kirmaydigan törttasidan biridir.

Morfologik qurilişi agglyutinativ va flektiv xususiyatlarni birlaştiradi. Ismlarda jins kategoriyasi yöq, 14 kelişik mavjud, artikllar yöq. Gap tartibi nisbatan erkin, asosiy sxema — ega, kesim, töldiruvçi.

Eston tili asosan Estoniyada, qisman Rossiya, Şvetsiya, AQSH, Kanada, Avstraliya va boşqa mamlakatlarda tarqalgan. Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 1,1 mln dan ortiq (Estoniyada 970 mingdan ortiq), rusça manbada taxminan 1,2 mln (2022; Estoniyada taxminan 900 ming), inglizça manbada taxminan 1,1 mln (Estoniyada 922 ming, boşqa joylarda 160 ming).

Lahjalar şimoliy va janubiy guruhlarga bölinadi. Şimoliy eston lahjalariga örta, ğarbiy, orol va şarqiy şevalar kiradi; janubiy eston lahjalari — mulk, tartu, virus (vyru) va seto. Bundan taşqari, şimoli-şarqiy qirğoqböyi lahjasi ajratiladi. Ayrim tilşunoslar janubiy estonçani alohida fin tili deb hisoblaydi.

Yozuv lotin alifbosi asosida. Alifboga ä, ö, ü, õ harflari, keyinroq š va ž qöşilgan. C, q, w, x, y harflari faqat xorijiy atoqli otlarda, f, š, z, ž esa özlaşma sözlarda uçraydi. Õ harfi /ɤ/ unlisini bildiradi.

Hozirgi imlo 19-asrning ikkinçi yarmida Eduard Ahrens yaratgan «Yangi imlo»ga asoslangan; u fin imlosiga tayangan. Uning örnini bosgan «Eski imlo» 17-asrda B. G. Forselius va J. Hornung tomonidan nemis imlosi asosida yaratilgan.

Ilk yozma ma'lumotlar 13-asrga oid; Genrix Livoniya yilnomasida eston joy nomlari, sözlari va gap bölaklari uçraydi. Kattaroq matnlar 16-asr boşlaridan ma'lum: Kullamaa qölyozmasi (rus manbasiga köra 1520-yillar, ingliz manbasiga köra 1524 va 1528-yillar). Bosma kitob 1535-yilda paydo bölgan (Vanradt va Koell tarjima qilgan lyuteran katexizmi). 1525-yilda çop etilgan kitob haqida ingliz manbasida aytilişiça, uning nusxalari yöq qilingan.

16-asrda şimoliy va janubiy eston lahjalari asosida ikkita adabiy til şakllangan. Yagona adabiy til 19-asr ikkinçi yarmidan şakllana boşladi, me'yorlari 20-asrning birinçi yarmida barqarorlaşdi.

1918-yilda Estoniya mustaqil bölgaç, eston tili rasmiy til böldi. Sovet davrida uning maqomi pasaydi, rus tili bilan birga işlatildi. 1991-yilda mustaqillik tiklanişi bilan yagona rasmiy til böldi, 2004-yilda Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biriga aylandi.

Tilda 9 unli va 36 diftong bor. Unlilar ham, undoşlar ham uç darajali çöziqlikka ega: qisqa, uzun va juda uzun; bu söz ma'nosini farqlaydi. Masalan, kabi, kapi va kappi sözlari faqat undoş çöziqligi bilan farq qiladi. Urğu asosan birinçi böğinda böladi. Adabiy tilda unli uyğunligi asosan yöqolgan, janubiy eston tilida saqlangan.

Luğat tarkibining katta qismi fin-ugor kelib çiqişiga ega; nemis (asosan quyi nemis), boltiq, slavyan va keyinroq ingliz tillaridan özlaşmalar ham köp.