Yoxann Volfgang Gyote

Yoxann Volfgang fon Gyote (nemisça Johann Wolfgang von Goethe; 1749–1832) — nemis şoiri, dramaturgi, romannavisi, mutafakkiri va tabiatşunosi. ÖzME uni yangi davr nemis adabiyotining asosçisi deb ataydi. Rusça Vikipediyaga köra, u nemis tilida ijod qilgan eng buyuk va eng nufuzli yozuvçi hisoblanadi; uning merosi 18-asr oxiridan buyon Ğarb adabiyoti, siyosiy va falsafiy tafakkuriga keng ta'sir körsatib kelmoqda.1

Gyote 1749-yil 28-avgustda Frankfurt-Mayn şahrida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, otasi Yoxann Kaspar Gyote huquqşunos va imperiya maslahatçisi bölgan; bola uyda keng qamrovli ta'lim olgan — bir neça tilni, tabiiy fanlarni, rasm va musiqani örgangan. 1765-yilda otasining talabi bilan Leyptsig universitetiga huquqşunoslikni öqişga kirgan.

Rusça Vikipediyaga köra, ilk romani muvaffaqiyat qozongaç, 1775-yil noyabrda Gyote Veymarga köçgan va umrining oxirigaça şu yerda yaşagan. 1782-yilda Saksen-Veymar gersogi Karl Avgust unga zodagonlik unvonini bergan. U gersogning maxfiy kengaşi a'zosi bölib, davlat boşqaruvida faol işlagan, 1791-yildan Veymar teatriga rahbarlik qilgan. ÖzME'ga köra, 1786–1788-yillarda Gyote Italiyaga safar qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1794-yildan dramaturg Fridrix Şiller bilan yaqin döst bölgan; ularning hamkorligi va davrdoş mutafakkirlar bilan muloqoti «Veymar klassitsizmi» deb ataladi. Gyote 1832-yil 22-martda Veymarda vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Gyote ijodi 1770–1780-yillarda Germaniyada yuzaga kelgan «Böron va hujum» adabiy harakati bilan boşlangan. Bu davrda u «Gets fon Berlixingen» va «Prometey» (1773) asarlari hamda lirik şe'rlar yozgan. 1774-yilda çiqqan «Yoş Verterning iztiroblari» romani nemis adabiyotida katta voqea bölgan.

Italiya safari yillarida «Ifigeniya Tavridada», «Egmont» (1788) va «Torkvato Tasso» dramalari yaratilgan. «Vilgelm Maysterning öqiş yillari» (1793–1796) va «Vilgelm Maysterning sarson yillari» (1821–1829) romanlarida, «Şe'riyat va haqiqat» avtobiografik kitobida inson va jamiyat munosabatlari yoritilgan. Rusça Vikipediyaga köra, nemis faylasufi Artur Şopengauer «Vilgelm Maysterning öqiş yillari»ni dunyodagi eng buyuk tört romandan biri deb bilgan.

Adibning şoh asari — «Faust» fojiasi. ÖzME'ga köra, u jahon adabiyotining eng yuksak namunalaridan bölib, muallifning butun umri davomidagi izlanişlari mahsulidir. Rusça Vikipediyaga köra, uning birinçi qismi 1808-yilda naşr etilgan. Gyote şe'rlariga Motsart, Betxoven, Şubert, List, Vagner va boşqa kompozitorlar musiqa bastalagan.

ÖzME'ga köra, Gyote Şarq mamlakatlari tarixi va adabiyotini çuqur örgangan, Firdavsiy, Attor, Jaloliddin Rumiy, Nizomiy, Sa'diy, Hofiz va Jomiy ijodi bilan tanişgan. Uning davrida Abu Ali ibn Sino, Uluğbek va Alişer Navoiy asarlaridan namunalar ham nemis tiliga ögirilgan edi. Şarq şe'riyatidan ilhomlanib, u «Mağribu maşriq devoni»ni (1814–1819) yaratgan. ÖzME'ga köra, devon «Hofiznoma», «Işqnoma», «Hikmatnoma», «Zulayxonoma», «Temurnoma», «Soqiynoma» kabi 12 bölimdan iborat bölib, unda bir qator şarqona sözlar asliyatdagidek qöllangan.

ÖzME'ga köra, Gyote falsafa, huquqşunoslik, botanika, geologiya va geodeziyaga oid asarlar ham yozgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning ilk yirik ilmiy işi — «Ösimliklar metamorfozi» Italiya safaridan qaytgaç naşr etilgan; u ranglar nazariyasi va anatomiya böyiça ham tadqiqotlar olib borgan.

ÖzME'ga köra, Gyote şe'rlarini özbek tiliga ögiriş 1920-yillarda Çölpon, Oybek, Şayxzoda va boşqa şoirlar tomonidan boşlangan. Keyinçalik «Faust» (Erkin Vohidov tarjimasi, 1972–1975), «Yoş Verterning iztiroblari» (Ya. Egamova tarjimasi, 1975) va «Mağribu maşriq devoni» (Salim Buxoriy tarjimasi, 1985–1990) özbek tilida naşr etilgan. ÖzME'ga köra, Germaniyaning dunyo böylab madaniy-ma'rifiy faoliyat yurituvçi Gyote instituti uning nomi bilan atalgan; uning bölimi 1998-yildan Toşkentda ham işlab kelmoqda.