Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Yoxann Volfgang Gyote

    Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 261–262-b. — ziyouz.com

    Gyote Yoxann Volfgang Volfgang (1749.28.8, Frankfurtmayn — 1832.22.3, Veymar) — nemis yozuvçisi va mutafakkiri. Yangi davr nemis adabiyotining asosçisi. Ijodi 18-a.ning 70—80-y. lari Germaniyada mavjud bölgan «Böron va hujum» adabiy harakatida iştirok etişdan boşlangan. Şu davrda G. «Gets fon Berlixingen» (1773), «Prometey» (1773) kabi dramalar va lirik şe'rlar yaratdi. G. adabiy faoliyatining ilk davriga mansub «Yoş Verterning iztiroblari» (1774) romani öşa davr nemis adabiyotida katta voqea böldi. Asarda ilğor nemis yoşlar avlodining ijtimoiy fojiasi öz aksini topgan. 1786—88 y.larda G. Italiyaga safar qiladi. Şu davrda u «Ifigeniya Tavridda» (1779— 81), «Egmont» (1788), «Torkvato Tasso» (1780— 89) kabi dramalar yozadi. «Şe'riyat va haqiqat» avtobiografik kitobi (1811— 33), «Vilxelm Maysterning öqiş yillari» (1793—96), «Vilxelm Maysterning darbadarlik yillari» (1821— 29) romanlarida inson b-n jamiyat örtasidagi munosabat masalasi aks etgan. G. Şarq mamlakatlari tarixi, madaniyati, adabiyotini çuqur örganadi, Firdavsiy, Farididdin Attor, Rumiy, Nizomiy, Sa'diy, Hofiz, Jomiy kabi şoirlar ijodi b-n tanişadi. Bu paytda Ibn Sino, Uluğbek, Alişer Navoiy ijodlaridan namunalar nemis tiliga tarjima qilingan edi. G. «Mağribu maşriq devoni»ni (1814—19) Şarq şe'riyatidan ilhomlanib yozgan. Devon «Muğanniynoma», «Hofiznoma», «Işqnoma», «Tafriqnoma», «Ranjnoma», «Hikmatnoma», «Zulayxonoma», «Temurnoma», «Soqiynoma», «Matalnoma», «Forsiynoma», «Xuldnoma» kabi 12 bölimdan iborat. Devonda «bulbul», «hur», «fatvo», «muğanniy», «mufti», «tilsim», «mirzo», «darveş» kabi sözlarni asliyatda qöllaydi. G.ning «Faust» fojiasi (1768—1832) jahon adabiyotidagi şoh asarlardan hisoblanadi. Bu asar G.ning butun ijodiy faoliyati davomidagi izlanişlarining samarasi böldi. G. falsafa, huquqşunoslik, botanika, geol., geodeziya sohalariga oid asarlar ham yaratgan. G. şe'rlarini özbek tiliga tarjima qiliş 20-a.ning yigirmançi yillaridan boşlangan (Çölpon, Oybek, Şayx-zoda va b.). Keyinçalik G.ning «Faust» (Erkin Voxidov tarjimasi, 1972—75), «Mağribu maşriq devoni» (S. Salim Buxoriy tarjimasi, 1985—90), «Yoş Verterning iztiroblari» (Ya. Egamova tarjimasi, 1975) kabi asarlari özbek tilida naşr etilgan. G. ijodi haqida özbek adabiyotşunos va tanqidçilari (V. Zohidov, I. Ğafurov, O. Olloberganov, Ya. Egamova, Poşali Usmon ugli va b.) adabiy-tanqidiy makrlalar yozişgan. Germaniyaning ma'rifiy-madaniy tadqiqotlar olib boruvçi nufuzli markazi G. nomi b-n ataladi. Gyote in-tining filiallari jahonning 78 mamlakatida, şu jumladan Toşkentda ham faoliyat körsatmoqda (1998 y.dan). As: Faust, 1— 2-kitob, T., 1972—1975; Yoş Verterning iztiroblari (roman), T., 1975; «Mağribu maşriq devoni», T., 1998.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ГЁТЕ (Goethe) Йоханн Вольфганг (1749.28.8, Франкфуртмайн — 1832.22.3, Веймар) — немис ёзувчиси ва мутафаккири. Янги давр немис адабиётининг асосчиси. Ижоди 18-а.нинг 70—80-й. лари Германияда мавжуд бўлган «Бўрон ва ҳужум» адабий ҳаракатида иштирок этишдан бошланган. Шу даврда Г. «Гец фон Берлихинген» (1773), «Прометей» (1773) каби драмалар ва лирик шеърлар яратди. Г. адабий фаолиятининг илк даврига мансуб «Ёш Вертернинг изтироблари» (1774) романи ўша давр немис адабиётида катта воқеа бўлди. Асарда илғор немис ёшлар авлодининг ижтимоий фожиаси ўз аксини топган. 1786—88 й.ларда Г. Италияга сафар қилади. Шу даврда у «Ифигения Тавридда» (1779— 81), «Эгмонт» (1788), «Торквато Тассо» (1780— 89) каби драмалар ёзади. «Шеърият ва ҳақиқат» автобиографик китоби (1811— 33), «Вильхельм Майстернинг ўқиш йиллари» (1793—96), «Вильхельм Майстернинг дарбадарлик йиллари» (1821— 29) романларида инсон б-н жамият ўртасидаги муносабат масаласи акс этган. Г. Шарқ мамлакатлари тарихи, маданияти, адабиётини чуқур ўрганади, Фирдавсий, Фаридиддин Аттор, Румий, Низомий, Саъдий, Ҳофиз, Жомий каби шоирлар ижоди б-н танишади. Бу пайтда Ибн Сино, Улуғбек, Алишер Навоий ижодларидан намуналар немис тилига таржима қилинган эди. Г. «Мағрибу машриқ девони»ни (1814—19) Шарқ шеъриятидан илҳомланиб ёзган. Девон «Муғаннийнома», «Ҳофизнома», «Ишқнома», «Тафриқнома», «Ранжнома», «Ҳикматнома», «Зулайхонома», «Темурнома», «Соқийнома», «Маталнома», «Форсийнома», «Хулднома» каби 12 бўлимдан иборат. Девонда «булбул», «ҳур», «фатво», «муғанний», «муфти», «тилсим», «мирзо», «дарвеш» каби сўзларни аслиятда қўллайди. Г.нинг «Фауст» фожиаси (1768—1832) жаҳон адабиётидаги шоҳ асарлардан ҳисобланади. Бу асар Г.нинг бутун ижодий фаолияти давомидаги изланишларининг самараси бўлди. Г. фалсафа, ҳуқуқшунослик, ботаника, геол., геодезия соҳаларига оид асарлар ҳам яратган. Г. шеърларини ўзбек тилига таржима қилиш 20-а.нинг йигирманчи йилларидан бошланган (Чўлпон, Ойбек, Шайх-зода ва б.). Кейинчалик Г.нинг «Фауст» (Эркин Вохидов таржимаси, 1972—75), «Мағрибу машриқ девони» (С. Салим Бухорий таржимаси, 1985—90), «Ёш Вертернинг изтироблари» (Я. Эгамова таржимаси, 1975) каби асарлари ўзбек тилида нашр этилган. Г. ижоди ҳақида ўзбек адабиётшунос ва танқидчилари (В. Зоҳидов, И. Ғафуров, О. Оллоберганов, Я. Эгамова, Пошали Усмон угли ва б.) адабий-танқидий макрлалар ёзишган. Германиянинг маърифий-маданий тадқиқотлар олиб борувчи нуфузли маркази Г. номи б-н аталади. Гёте ин-тининг филиаллари жаҳоннинг 78 мамлакатида, шу жумладан Тошкентда ҳам фаолият кўрсатмоқда (1998 й.дан). Ас: Фауст, 1— 2-китоб, Т., 1972—1975; Ёш Вертернинг изтироблари (роман), Т., 1975; «Мағрибу машриқ девони», Т., 1998.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.