Jaloliddin Rumiy
SaqlaşBoşqa nomlari: Jaloliddin Rumiy hazratlari · Rumiy · Rumiy hazratlari · Rumiy Jaloliddin · Rumi
Öqiş: 2 daqiqa
Jaloliddin Rumiy (Mavlono Jaloliddin Rumiy; 1207–1273) — şoir, mutafakkir va tasavvuf namoyandasi. U mavlaviya (Mevlevi) tariqati bilan boğlanadi, asarlari dunyoning köp tillariga tarjima qilingan.
Nomi
13Uning töliq nomi manbalarda Jaloliddin Muhammad Balxiy yoki Jaloliddin Muhammad Rumiy şaklida keladi. «Jaloliddin» — arabça laqab bölib, «Din şuhrati» ma'nosini bildiradi. «Balxiy» va «Rumiy» nisbalari mos ravişda «Balxdan» va «Rumdan» degan ma'noni anglatadi. Rum deganda Anatoliya hududi nazarda tutilgan. Eron va Örta Osiyoda unga «Mavlono», Turkiyada «Mevlono» laqabi berilgan; bu söz arabça «bizning xojamiz» ma'nosini bildiradi.
Hayoti
13Rumiy 1207-yil 30-sentyabrda tuğilgan va 1273-yil 17-dekabrda Köniyada vafot etgan. Tuğilgan joyi haqida manbalar turliça yozadi: özbekça Vikipediya Balxni körsatadi, rus va ingliz Vikipediyalari esa Balx hududidagi Vaxş (hozirgi Tojikiston) degan joyni keltiradi.
Otasi Bahouddin Valad ilohiyotçi, faqih va voiz bölgan. Möğul bosqini xavfi tufayli oila ğarbga yöl olgan. Özbekça Vikipediyaga köra, Valad xorazmşoh taklifini rad etib, haj bahonasida Balxni tark etgan; Rumiy Makka yölida Farididdin Attor bilan uçraşgan. Ingliz Vikipediyasi bu uçraşuv Nişopurda bölgani haqidagi rivoyat barça olimlar tomonidan qabul qilinmaganini ta'kidlaydi. Oila Köniyaga joylaşgan: özbekça manba 1220-yilni, ingliz manbasi 1228-yilni körsatadi.
Bahouddin Valad vafot etgaç (rus manbasiga köra 1231-yilda), Rumiy uning örnini egalladi va madrasada dars berdi, va'z aytdi. 1244-yilda darveş Şams Tabriziy bilan uçraşuvi uning hayotini özgartirdi. Ingliz Vikipediyasiga köra, Şams 1248-yilda sirli ravişda yöqolgan; Rumiy bu judolikni ğazallarida ifodalagan. Şamsning taqdiri haqida bir neça taxmin mavjud. Keyinçalik Rumiyning yaqin hamrohi va şogirdi Husomiddin Çalabiy böldi.
Ijodi
13Rumiy asarlari asosan fors tilida yozilgan; özbekça manba uni arab, fors va turkiy tillarda ijod qilgan deydi, rus manbasi esa ba'zan turkiy, arab va yunon tillaridan ham foydalanganini yozadi.
Uning ğazallar töplami «Devoni kabir» «Şamsi Tabriziy devoni» nomi bilan ham maşhur. Eng yirik asari — olti daftardan iborat «Masnaviyi ma'naviy». Uni Husomiddin Çalabiy ustozi oğzidan yozib borgan. Asarda hikoyalar orqali tasavvufiy ğoyalar bayon etilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, uni köpinça «forsiy Qur'on» deb ataydilar. Nasriy «Içindagi içindadir» (Fihi mo fihi) majlis va suhbatlardagi nutqlar majmuasi, «Makotib» esa maktublardan iborat.
Merosi
13Rumiy vafotidan söng uning izdoşlari va öğli Sulton Valad mavlaviya tariqatini taşkil etgan; bu tariqat sama marosimi bilan tanilgan. Uning ijodi fors, turk va boşqa adabiyotlarga ta'sir körsatgan. Özbekistonda mustaqillik yillarida unga qiziqiş kuçaydi: Jamol Kamol «Masnaviyi ma'naviy»ni özbekçaga tarjima qildi (4 jildi 2002–2006-yillarda naşr etilgan), «Içindagi içindadir» ham özbek tilida çop etilgan. Ingliz manbasiga köra, Rumiy AQShda eng köp sotiladigan şoirlardan biriga aylangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Jaloliddin Rumiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1093 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAJaloliddin Rumiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1093
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1093
Hayot yöli 4 bekat · Globusda köriş →
Vaxş (qişloq) 1207–1212 · 5 yil
Rumiy Vaxş qişloğida tuğilgan va oilasi bilan beşinçi yoşigaça şu yerda yaşagan.
Samarqand 1212–1215 · 3 yil
Oila 1212-yilda Samarqandga köçib borgan.
Karaman qişlog'i 1221–1228 · 7 yil
Oila Karamanda yetti yil yaşagan, Rumiy 1225-yilda şu yerda uylangan.
Köniya 1228–1273 · 45 yil
Rumiy Köniyada madrasada dars bergan, fatvo bergan, Masnaviyni yozgan va şu yerda vafot etgan.
Asarlari 2
Barçasi →Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q43347wikidata.org · 5 ta fakt manbasi
- 2https://en.wikipedia.org/wiki/Rumien.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.