Ulamo

Ulamo (arabça: علماء — «olim» sözining köpligi, «bilimdonlar») — islom ilohiyotçilari va faqihlari, şuningdek, diniy muassasalarga, qozilik mahkamalariga va öquv yurtlariga mutasaddi bölgan islom dini olimlari. Ingliz tilidagi manbada ular islom ta'limoti va huquqining olimlari hamda hakamlari sifatida ta'riflanadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyada ulamo islomda diniy bilimlarning saqlovçilari, yetkazuvçilari, şarhlovçilari va qonun çiqaruvçilari deb hisoblanişi aytiladi. «Ulamo» atamasi keng ma'noda bunday diniy olimlarning bilimli tabaqasini, jumladan ilohiyotçilar, muftiylar, qozilar, professorlar va yuqori davlat diniy amaldorlarini bildirişi mumkin. Tor ma'noda esa islom davlatida hukumat lavozimlarini egallaganlarni anglatişi mumkin.

Sunniy islomda Qur'on va Muhammad alayhissalom sunnatining talqin qiliş vakolati ulamoga tegişli deb hisoblanadi. Şialikda esa bu vakolat imomlar silsilasiga tegişli deb qaraladi. Qur'on va sunnat (işonçli hadis) an'anaviy islom huquqining manbalaridir. Ulamoning diniy hokimiyati Qur'on va hadisni örganiş va şarhlaş, ijtihod va taqlid haqidagi bahslar, fatvo beriş hamda arab, keyinçalik fors tilidan umumiy muloqot tili sifatida foydalanişga asoslangan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, ulamo hamjamiyatlari kasbiy maşğulotlari, diniy-huquqiy maktablari (mazhablar) va yaşaş joyiga qarab guruhlarga bölingan, ammo bu guruhlar aniq taşkiliy şaklga ega bölmagan. 16-asrdan boşlab ulamo asta-sekin yagona ijtimoiy kuçga aylana boşlagan. Bunga Usmonlilar imperiyasidagi sunniy islom bilan Safaviylar Eronida rasmiy deb e'lon qilingan şialik örtasidagi keskin qarama-qarşilik yordam bergan.

Eronda rasmiy diniy arboblar ierarxiyasi (mujtahidlardan mullagaça) şakllangan, ularni birgalikda köpinça ulamo deb ataşgan. Usmonlilar imperiyasida ulamoning rasmiy boşliği lavozimi joriy etilgan: bu Istanbul muftiysi bölib, şayxulislom unvonini olgan. Yangi davrda musulmon davlatlari zaiflaşgan şaroitda ulamo birlaşmalarining roli oşgan, ular ba'zan bu mamlakatlar hayotida yetakçi kuçga aylangan. Keyinçalik ijtimoiy hayot va ta'lim dunyoviylaşgani sari ayrim musulmon mamlakatlarida ulamoning ijtimoiy tayançi qisqargan.

An'anaga köra, ulamo diniy muassasalarda — madrasalarda ta'lim oladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, islom ta'limotini örganuvçilar muayyan ta'lim muassasasini emas, nomdor ustozlar qoşiga borişni izlaydi. Ta'limni tugatgan olimni ustozi tasdiqlaydi: öz xohişiga köra u talabaga dars beriş va fatvo çiqariş ruxsatini beradi. Bu rasmiy ruxsat «ijozat at-tadris va-l-ifto» («dars beriş va fatvo çiqariş guvohnomasi») deb ataladi. Şu tariqa ustozlar va ularning şogirdlari — keyinçalik özlari ustoz bölganlar — silsilasi vujudga kelgan.

Madrasa an'anaviy oliy ta'lim joyi hisoblanadi. U ehtimol 10-asrda Xurosonda paydo bölgan va 11-asr oxiridan boşqa islom hududlariga tarqalgan. Madrasalar odatda aniq öquv dasturiga ega emas va diplom bermaydi. Ularda asosiy e'tibor huquqqa qaratilgan, şuningdek şariat fanlari hamda falsafa, astronomiya, matematika, tibbiyot kabi aqliy fanlar ham öqitilgan.