Jaloliddin Rumiy

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 290–291-b. — ziyouz.com

Rumiy Jaloliddin (1207, Balx — 1273, Könya) — şoir va mutafakkir. Tasavvufdagi mavlaviya tariqatining asosçisi. Arab, fors va turkiy tillarida ijod qilgan. Otasi Bahouddin Valad sufiylar va fiqh donişmandi bölgan. Şu bois ham sulton Muhammad Xorazmşoh (1199—1220) saroyga taklif etgan. Pekin Valad uning taklifini rad etib, maktabdorlik hamda ilmiyijodiy iş b-n maşğul bölgan. Xorazmşoh b-n kelişolmagan Valad haj safari bahonasida oilasi b-n Balx ş.ni tark etgan. R. Makka yölida Farididdin Attor b-n uçraşgan. 1220 y. Rum sultoni Alouddin Kayqubod I ning da'vati b-n Könya (Kiçik Osiyo) ga kelgan. R. Halab, Damaşq va Bağdod madrasalarida öqigan, mudarrislik qilgan.

R. şaxsiyati kamolotida şoir va şayx Şamsi Tabriziyning örni katta. U 3 yil R.ga dare beradi: falsafa, xususan, sufiylik ta'limotini örgatadi. Şoirning özi ham bir baytida «Agar Attor menga ruh baxş etgan bölsa, Şamsi Tabriziy tilsim kalitini tutqazdi», degan. 1244 y. R. ustozini nihoyatda hurmat qilgani uçun öz ğazallarida «Şamsi Tabriziy», «Şamsi» taxalluslarini qöllay boşlagan. Şoir ğazallarining «Şamsi Tabriziy devoni» nomi b-n şuhrat qozonişining boisi ham şunda [42 ming baytli «Devoni Kabir» («Uluğ devon»)ning ikkinçi nomi «Devoni Şamsi Tabriziy»].

R. ijodi usmonli turk adabiyotining sarçaşmasi hisoblanadi.

R.dan şe'rlar devoni, «Makotib», «Içindagi içindadir» («Fihi mo fihi») hamda «Masnaviyi ma'naviy» kitoblari meros bölib qolgan. «Içindagi içindadir» nasriy asar bölib, olimning turli majlis va suhbatlardagi falsafiy nutklarining majmuasidir. «Makotib» esa, muallifning zamondoşlari va ustozlari b-n bölgan turli yozişmalari — maktublaridan iborat. Har 2 asarda muallifning ijtimoiyfalsafiy, axloqiyta'limiy muşohadalari, tasavvufga doir nazariy qaraşlari öz ifodasini topgan. Şoir devoni turli janrlardan iborat 25 ming baytdan ziyod şe'rlarni öz içiga olgan.

R. şe'riyati, asosan, ilohiy işq b-n boğlangan. U özining barça asarlarida yeru kökning sohibi bölmiş Alloh va uning zamindagi xalifasi hazrati insonni uluğlaydi. R.ning maşhur asari «Masnaviyi ma'naviy»dir. Asarda Qur'oni karim va Hadisi şarif ma'nolarini öziga singdirgan, inson hayoti b-n boğliq barça masalalar badiiy yösinda bayon etilgan. 6 jild (daftar)dan iborat asarning dastlabki qismlarini adibning şogirdi Hisomiddin Çalabiy ustozi oğzidan yozib olib, taxlildan ötkazgan. Çalabiy vafotidan söng muallif asarning davomini 10 y.da yozib tugatadi. Qur'oni karim oyatlarining 70 foizi mohiyatini özida mujassamlaştirgan, 270 dan ziyod hikoyalarni, yuzlab pandu hikmatlarni öz içiga olgan bu kitob öz vaqtida va keyinçalik ham yozuvçi nomining dunyoga keng tarqalişiga sabab bölgan. Çunki R. masnaviyda özigaça bölgan Şarqu Ğarb donişmandlarining falsafiy qaraşlarini, islomiy farzlarni sodda bir uslubda, şe'riy yöl b-n badiiy ifodalagan. Agar R. «Har ertalab bemorlar şifo tilab Iso alayhissalom eşigiga borişgani», «Loçinning ördaklarni sahroga çiqargani», «Zarvon ahli qissasi», «Majnun Layli köyida yurgan itni öpib, erkalagani», «Böyoqçining xumiga tuşgan şaqalning tovuslik da'vo etgani», «Xorut va Morut qissasi» singari qissa va hikoyalarida payğambarlar hayotidan turli mö'jizalar keltirib, islomiytasavvufiy ğoyalarni tarğib etgan bölsa, boşqa turkum hikoyalarida bevosita insonning kundalik turmuşi, ilmma'rifat kasb etişi, hunar örganiş yölidagi riyozatlarini badiiy tasvirlab, çuqur falsafiy xulosa çiqarişga undagan.

R. ijodi yuksak badiiyati b-ngina emas, balki mantiq kuçi, falsafiy fikrlarga boyligi b-n ham katta ta'sir kuçiga ega. Uning tabiat va jamiyat hodisalarining doimiy ösiş, özgarişda ekani, eskining yöqolib, yangining paydo bölişi — «dunyoning ziddiyatlar birligidagi ziddiyatlar jangi»dan iboratligi töğrisidagi qaraşlari, nemis faylasufi Gegelning e'tirofiça, uning dialektik metodni yaratişiga yordam bergan.

R. asarlari köpçilik forsigöy va turkigöy şoirlar ijodiga katta ta'sir körsatgan, masnaviyxonlik xalqimiz örtasida keng tarqalgan. Özbekiston FA Beruniy nomidagi Şarqşunoslik in-tida R.ning «Masnaviyi ma'naviy» asari saqlanadi. Istikdol yillarida R. hayoti va ijodiga kiziqiş yanada kuçaydi. Ş. Şomuhamedov, A. Mahkam va b. şoirning turli janrdagi şe'rlaridan namunalarni özbek tiliga tarjima qilişdi. Şoir Jamol Kamol «Masnaviyi ma'naviy» tarjimasini nihoyasiga yetkazdi, 6 kitobdan iborat bu yirik asarning 4 jildi bosilib çiqdi (2002, 2003). «Içindagi içindadir» asari ham özbek öquvçilarining ma'naviy mulkiga aylangan.

As: Uçmoqqa qanot yöq vale uçgayman [rivoyatlar va ruboiylar], T., 1994; Injular ummoni, T., 1988; Içindagi içindadir, T., 1997; Işq daftari [ruboiylar], T., 2000; Masnaviyi ma'naviy [6 j.li], 1—4j.lar, T., 20022003.

Ad.: Fiş R., Jaloliddin Rumiy, T., 1986; Jumayev R., Mavlono Jaloliddin Rumiy, T., 2003.

Hamidjon Homidov, Ergaş Oçilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РУМИЙ Жалолиддин (1207, Балх — 1273, Кўня) — шоир ва мутафаккир. Тасаввуфдаги мавлавия тариқатининг асосчиси. Араб, форс ва туркий тилларида ижод қилган. Отаси Баҳоуддин Валад суфийлар ва фиқҳ донишманди бўлган. Шу боис ҳам султон Муҳаммад Хоразмшоҳ (1199—1220) саройга таклиф этган. Пекин Валад унинг таклифини рад этиб, мактабдорлик ҳамда илмийижодий иш б-н машғул бўлган. Хоразмшоҳ б-н келишолмаган Валад ҳаж сафари баҳонасида оиласи б-н Балх ш.ни тарк этган. Р. Макка йўлида Фаридиддин Аттор б-н учрашган. 1220 й. Рум султони Алоуддин Кайқубод I нинг даъвати б-н Кўня (Кичик Осиё) га келган. Р. Ҳалаб, Дамашқ ва Бағдод мадрасаларида ўқиган, мударрислик қилган.

Р. шахсияти камолотида шоир ва шайх Шамси Табризийнинг ўрни катта. У 3 йил Р.га даре беради: фалсафа, хусусан, суфийлик таълимотини ўргатади. Шоирнинг ўзи ҳам бир байтида «Агар Аттор менга руҳ бахш этган бўлса, Шамси Табризий тилсим калитини тутқазди», деган. 1244 й. Р. устозини ниҳоятда ҳурмат қилгани учун ўз ғазалларида «Шамси Табризий», «Шамси» тахаллусларини қўллай бошлаган. Шоир ғазалларининг «Шамси Табризий девони» номи б-н шуҳрат қозонишининг боиси ҳам шунда [42 минг байтли «Девони Кабир» («Улуғ девон»)нинг иккинчи номи «Девони Шамси Табризий»].

Р. ижоди усмонли турк адабиётининг сарчашмаси ҳисобланади.

Р.дан шеърлар девони, «Макотиб», «Ичиндаги ичиндадир» («Фиҳи мо фиҳи») ҳамда «Маснавийи маънавий» китоблари мерос бўлиб қолган. «Ичиндаги ичиндадир» насрий асар бўлиб, олимнинг турли мажлис ва суҳбатлардаги фалсафий нуткларининг мажмуасидир. «Макотиб» эса, муаллифнинг замондошлари ва устозлари б-н бўлган турли ёзишмалари — мактубларидан иборат. Ҳар 2 асарда муаллифнинг ижтимоийфалсафий, ахлоқийтаълимий мушоҳадалари, тасаввуфга доир назарий қарашлари ўз ифодасини топган. Шоир девони турли жанрлардан иборат 25 минг байтдан зиёд шеърларни ўз ичига олган.

Р. шеърияти, асосан, илоҳий ишқ б-н боғланган. У ўзининг барча асарларида еру кўкнинг соҳиби бўлмиш Аллоҳ ва унинг заминдаги халифаси ҳазрати инсонни улуғлайди. Р.нинг машҳур асари «Маснавийи маънавий»дир. Асарда Қуръони карим ва Ҳадиси шариф маъноларини ўзига сингдирган, инсон ҳаёти б-н боғлиқ барча масалалар бадиий йўсинда баён этилган. 6 жилд (дафтар)дан иборат асарнинг дастлабки қисмларини адибнинг шогирди Ҳисомиддин Чалабий устози оғзидан ёзиб олиб, тахлилдан ўтказган. Чалабий вафотидан сўнг муаллиф асарнинг давомини 10 й.да ёзиб тугатади. Қуръони карим оятларининг 70 фоизи моҳиятини ўзида мужассамлаштирган, 270 дан зиёд ҳикояларни, юзлаб панду ҳикматларни ўз ичига олган бу китоб ўз вақтида ва кейинчалик ҳам ёзувчи номининг дунёга кенг тарқалишига сабаб бўлган. Чунки Р. маснавийда ўзигача бўлган Шарқу Ғарб донишмандларининг фалсафий қарашларини, исломий фарзларни содда бир услубда, шеърий йўл б-н бадиий ифодалаган. Агар Р. «Ҳар эрталаб беморлар шифо тилаб Исо алайҳиссалом эшигига боришгани», «Лочиннинг ўрдакларни саҳрога чиқаргани», «Зарвон аҳли қиссаси», «Мажнун Лайли кўйида юрган итни ўпиб, эркалагани», «Бўёқчининг хумига тушган шақалнинг товуслик даъво этгани», «Хорут ва Морут қиссаси» сингари қисса ва ҳикояларида пайғамбарлар ҳаётидан турли мўъжизалар келтириб, исломийтасаввуфий ғояларни тарғиб этган бўлса, бошқа туркум ҳикояларида бевосита инсоннинг кундалик турмуши, илммаърифат касб этиши, ҳунар ўрганиш йўлидаги риёзатларини бадиий тасвирлаб, чуқур фалсафий хулоса чиқаришга ундаган.

Р. ижоди юксак бадиияти б-нгина эмас, балки мантиқ кучи, фалсафий фикрларга бойлиги б-н ҳам катта таъсир кучига эга. Унинг табиат ва жамият ҳодисаларининг доимий ўсиш, ўзгаришда экани, эскининг йўқолиб, янгининг пайдо бўлиши — «дунёнинг зиддиятлар бирлигидаги зиддиятлар жанги»дан иборатлиги тўғрисидаги қарашлари, немис файласуфи Гегелнинг эътирофича, унинг диалектик методни яратишига ёрдам берган.

Р. асарлари кўпчилик форсигўй ва туркигўй шоирлар ижодига катта таъсир кўрсатган, маснавийхонлик халқимиз ўртасида кенг тарқалган. Ўзбекистон ФА Беруний номидаги Шарқшунослик ин-тида Р.нинг «Маснавийи маънавий» асари сақланади. Истикдол йилларида Р. ҳаёти ва ижодига кизиқиш янада кучайди. Ш. Шомуҳамедов, А. Маҳкам ва б. шоирнинг турли жанрдаги шеърларидан намуналарни ўзбек тилига таржима қилишди. Шоир Жамол Камол «Маснавийи маънавий» таржимасини ниҳоясига етказди, 6 китобдан иборат бу йирик асарнинг 4 жилди босилиб чиқди (2002, 2003). «Ичиндаги ичиндадир» асари ҳам ўзбек ўқувчиларининг маънавий мулкига айланган.

Ас: Учмоққа қанот йўқ вале учгайман [ривоятлар ва рубоийлар], Т., 1994; Инжулар уммони, Т., 1988; Ичиндаги ичиндадир, Т., 1997; Ишқ дафтари [рубоийлар], Т., 2000; Маснавийи маънавий [6 ж.ли], 1—4ж.лар, Т., 20022003.

Ад.: Фиш Р., Жалолиддин Румий, Т., 1986; Жумаев Р., Мавлоно Жалолиддин Румий, Т., 2003.

Ҳамиджон Ҳомидов, Эргаш Очилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.