Uvaysiy

Uvaysiy (asl ismi Jahon, xalq orasida Jahon otin) — Marğilonda yaşab ijod qilgan özbek şoirasi. U Qöqon xonligi saroyida ayollarga şe'riyatdan dars bergan.

Uzbekça Vikipediyaga köra, Jahon 1779-yilda Marğilonda ziyolilar oilasida tuğilgan. Rus va ingliz Vikipediyalarida tuğilgan yil boşqaça berilgan: 1781 va 1780. Vafot yili uçala manbada 1845-yil deb körsatilgan.

Otasi Siddiq bobo ikki tilda şe'r yozgan; özbekça maqolada bir manbaga köra otasi Qaynar Devona deyilgan. Onasi Çinnibibi otin bölib, qizlarga ta'lim bergan. Akasi Oxunjon hofiz sifatida maşhur bölgan. Jahon savodni oilasida çiqargan, avval xalfa, söng onasi yonida maktabdor bölgan, akasidan şe'riyat ilmini örgangan.

U Hojixon bilan turmuş qurib, öğli Muhammad („Majnun“ taxallusi) va qizi Quyoşxon („Xokiy“ taxallusi) tuğilgan. Eri bilan kelişa olmay, ajraşib otasi uyiga qaytgan va „Uvaysiy“ taxallusi bilan şe'r yoza boşlagan. Rus Vikipediyasida esa u erta beva qolib, ikki farzandi bilan Qöqonga köçgani aytiladi.

Uvaysiyning Umarxon saroyiga kelişi haqida manbalarda turliça rivoyatlar bor, qaysi biri haqiqat ekani aniqlanmagan. Bir rivoyatga köra, u kampir qiyofasida muşoira bölayotgan saroyga borib, xonga ğazal yozilgan xat topşirgan. Xon uni saroydagi xonimlarga murabbiy etib tayinlagan. U şoira Nodirabegim va boşqa ayollarga dars bergan, Nodira bilan bir qança şaharlarga borgan.

Umarxon unga Marğilonda uy qurdirgan, ammo Uvaysiy noçor yaşagan. Öğli Muhammad Qoşğarga surgun qilingan (rus Vikipediyasida — askar qilib jönatilgan). Qizi Quyoşxon öttiz yoşlarda tuğruq paytida vafot etgan. 1842-yilda Buxoro amiri Nasrullaxon Qöqonni egallagaç, Uvaysiy Marğilonga qaytib, şu yerda 65 yoşida vafot etgan. Boşqa manbada u saroydan ketib, dehqonçilik bilan kun keçirgani aytilgan.

Uvaysiy 4 devon tuzgani ma'lum, ammo asl qölyozmalari topilmagan. Meros orasida 269 ğazal, 29 muxammas, 55 musaddas, 1 murabbaʼ, çiston, 3 doston bor; jami 15 000 misraga yaqin. Navoiy va Fuzuliy asarlariga muxammaslar boğlagan. U aruz va muammo san'atini puxta egallagan, anor haqidagi çistoni maşhur. Dostonlari orasida „Şahzoda Hasan“, „Şahzoda Husayn“ va tugallanmagan „Voqeoti Muhammadalixon“ bor. Şe'rlarida vafo, döstlik, insonni e'zozlaş va tasavvufiy talqinlar uçraydi; rus Vikipediyasi uning lirikasidagi alam va norozilik ohanglarini ta'kidlaydi.

Uvaysiy devonining 3 nusxasi Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida va Andijon universiteti kutubxonasida saqlanadi (institutdagi qölyozma inv. № 1837). Ijodi 1930-yillardan ilmiy örganila boşlangan; unga A. Qayumov, T. Jalolov, I. Haqqulov, E. Ibrohimova murojaat qilgan. Asarlari „Devon“ (1963) va „Köngil gulzori“ (1983) nomlari bilan naşr etilgan, şe'rlari rus tiliga N. Grebnev va S. Ivanov tomonidan tarjima qilingan.