Uvaysiy

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com

Uvaysiy (taxallusi; ismi Jahon) (1779 — Marğilon —1845) — şoira, ma'rifatparvar. U. oilada xatsavodini çiqarib, avval xalfa, söngra onasining yonida maktabdorlik qilgan. Akasi Oxunjon hofizdan şe'riyat ilmini örgangan, tez orada şoira, otin sifatida tanilgan. U, ayniqsa, aruzni, muammo (şe'rda fikrni yaşirib ifodalaş) san'atini mukammal egallagan. Qöqon adabiy muhiti b-n yaqinlaşib, muşoiralarda qatnaşgan. Saroyda Nodira va b. xotinqizlarga şe'riyat ilmidan dare berib, ustozlik qilgan. Dilşod otinning ma'lumot berişiça, U. Nodira b-n Konibodom, Xöjand, Öratepa, Toşkent, Andijon kabi ş.larga borgan. 1842 y.da Buxoro amiri Nasrullaxon Qöqonni egallagaç, Marğilonga qaytib, umrining oxirigaça şu yerda yaşagan.

U. 4 devon tuzganligi ma'lum. Pekin bu devonlarning asl qölyozmalari topilmagan. U. mumtoz özbek şe'riyatining barça janrlarida ijod qilgan. Navoiy, Fuzuliy va b.ning asarlariga muxammaslar boğlagan. Şoiraning adabiy merosida 269 gazal, 29 muxammas, 55 musaddas, 1 murabba, çistoy, 3 doston, tugallanmagan bir manzuma bor. Ijodining ğoyaviy mavzu doirasi teran va köp qirrali.

Şoira adabiyotda taraqqiyparvar namoyandalarning qaraşlari asosida maydonga kelgan inson takdiri, şaxe erki va ma'rifatparvarlik ğoyalarida latif va dilkaş asarlar yaratgan, asarlarida insonni e'zozlaş, odamlarni tabiat va xayet nozne'matlaridan bahraMand bölişga undaş, döstlik, vafo va sadoqat haqidagi uluğvor niyatlarini Qur'on oyatlari, hadislar va tasavvufiy talqinlar b-n asoslagan holda ijodiy barkamollikka erişgan. Uning şe'rlarida tariqatning talab va qoidalariga taallukli bölgan talqinlar köp uçraydi:

Fano mardumlarini sirridin heç kimsa yöq ogoh,

Qabih guftor mardumdin köngul doğ öldi, doğ öldi.

U. öz asarlarida yuksak odamiylikni, şu odamiylikni qalb törida avaylovçi vafodor yorni uluğlaydi, uni Quyoş b-n qiyos qiladi. Quyoş xar tong ufqdan boş kötarib, özining otaşin nuri b-n olamga, odamlarga öz mehr va şafqatini soçadi. Şoira yor va oftob taşbihlaridan qarşilantiriş san'ati orqali eng gözal tuyğular silsilasini yaratadi. Uning lirik qaxramoni muşohadakor donişmand, vafoli oşiq.

Uning anor haqidagi maşhur çistoni özining muhim mazmuni va yuksak badiiyligi b-n şoira ijodining yorqin bir sahifasi sifatida közga taşlanadi:

Bu na gumbazdur, eşigi, tuynugidin yöq nişon,

Neça gulgun pok qizlar manzil aylabdur makon?

Tuynugin oçib, alarning holidan olsam xabar,

Yuparida parda tortuğliq tururlar, bağri qon.

U. xayotlik davridayoq nafis lirikasi b-n maşhur bölgan va zamondoşlarining e'tiborini qozongan. Lirik şe'rlaridan taşqari, uning «Şahzoda Hasan», «Şahzoda Husan» kabi liroepik asarlari va «Voqeoti Muhammad Alixon» kabi tarixiy dostonlari mavjud. Şoiraning liroepik dostonlari islom tarixi b-n boğliq voqealar asosida yaratilgan.

U. asarlari özining latif mazmuni va dilkaş badiiyligi b-n xalq ommasi orasida keng yoyilgan, hofizlar, xonandalar tomonidan maqom va xalq ohanglari yölida kuylanib kelinadi. Uning xattotlar tomonidan köçirilgan 3 nusxa qölyozma devoni Özbekiston FA Beruniy nomidagi Şarqşunoslik inti va Andijon un-ti kutubxonasida saklanadi.

As: Devon, T., 1963; Köngil gulzori, T., 1983. /4y.:Jalolov T., Özbek şoiralari, T., 1970.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УВАЙСИЙ (тахаллуси; исми Жаҳон) (1779 — Марғилон —1845) — шоира, маърифатпарвар. У. оилада хатсаводини чиқариб, аввал халфа, сўнгра онасининг ёнида мактабдорлик қилган. Акаси Охунжон ҳофиздан шеърият илмини ўрганган, тез орада шоира, отин сифатида танилган. У, айниқса, арузни, муаммо (шеърда фикрни яшириб ифодалаш) санъатини мукаммал эгаллаган. Қўқон адабий муҳити б-н яқинлашиб, мушоираларда қатнашган. Саройда Нодира ва б. хотинқизларга шеърият илмидан даре бериб, устозлик қилган. Дилшод отиннинг маълумот беришича, У. Нодира б-н Конибодом, Хўжанд, Ўратепа, Тошкент, Андижон каби ш.ларга борган. 1842 й.да Бухоро амири Насруллахон Қўқонни эгаллагач, Марғилонга қайтиб, умрининг охиригача шу ерда яшаган.

У. 4 девон тузганлиги маълум. Пекин бу девонларнинг асл қўлёзмалари топилмаган. У. мумтоз ўзбек шеъриятининг барча жанрларида ижод қилган. Навоий, Фузулий ва б.нинг асарларига мухаммаслар боғлаган. Шоиранинг адабий меросида 269 газал, 29 мухаммас, 55 мусаддас, 1 мурабба, чистой, 3 достон, тугалланмаган бир манзума бор. Ижодининг ғоявий мавзу доираси теран ва кўп қиррали.

Шоира адабиётда тараққийпарвар намояндаларнинг қарашлари асосида майдонга келган инсон такдири, шахе эрки ва маърифатпарварлик ғояларида латиф ва дилкаш асарлар яратган, асарларида инсонни эъзозлаш, одамларни табиат ва хает нознеъматларидан баҳраМанд бўлишга ундаш, дўстлик, вафо ва садоқат ҳақидаги улуғвор ниятларини Қуръон оятлари, ҳадислар ва тасаввуфий талқинлар б-н асослаган ҳолда ижодий баркамолликка эришган. Унинг шеърларида тариқатнинг талаб ва қоидаларига тааллукли бўлган талқинлар кўп учрайди:

Фано мардумларини сирридин ҳеч кимса йўқ огоҳ,

Қабиҳ гуфтор мардумдин кўнгул доғ ўлди, доғ ўлди.

У. ўз асарларида юксак одамийликни, шу одамийликни қалб тўрида авайловчи вафодор ёрни улуғлайди, уни Қуёш б-н қиёс қилади. Қуёш хар тонг уфқдан бош кўтариб, ўзининг оташин нури б-н оламга, одамларга ўз меҳр ва шафқатини сочади. Шоира ёр ва офтоб ташбиҳларидан қаршилантириш санъати орқали энг гўзал туйғулар силсиласини яратади. Унинг лирик қахрамони мушоҳадакор донишманд, вафоли ошиқ.

Унинг анор ҳақидаги машҳур чистони ўзининг муҳим мазмуни ва юксак бадиийлиги б-н шоира ижодининг ёрқин бир саҳифаси сифатида кўзга ташланади:

Бу на гумбаздур, эшиги, туйнугидин йўқ нишон,

Неча гулгун пок қизлар манзил айлабдур макон?

Туйнугин очиб, аларнинг ҳолидан олсам хабар,

Юпарида парда тортуғлиқ турурлар, бағри қон.

У. хаётлик давридаёқ нафис лирикаси б-н машҳур бўлган ва замондошларининг эътиборини қозонган. Лирик шеърларидан ташқари, унинг «Шаҳзода Ҳасан», «Шаҳзода Ҳусан» каби лироэпик асарлари ва «Воқеоти Муҳаммад Алихон» каби тарихий достонлари мавжуд. Шоиранинг лироэпик достонлари ислом тарихи б-н боғлиқ воқеалар асосида яратилган.

У. асарлари ўзининг латиф мазмуни ва дилкаш бадиийлиги б-н халқ оммаси орасида кенг ёйилган, ҳофизлар, хонандалар томонидан мақом ва халқ оҳанглари йўлида куйланиб келинади. Унинг хаттотлар томонидан кўчирилган 3 нусха қўлёзма девони Ўзбекистон ФА Беруний номидаги Шарқшунослик инти ва Андижон ун-ти кутубхонасида сакланади.

Ас: Девон, Т., 1963; Кўнгил гулзори, Т., 1983. /4й.:Жалолов Т., Ўзбек шоиралари, Т., 1970.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.