Marğilon

Marğilon (boşqa nomlari Margilan, Marginon) — Özbekistonning Farğona viloyatidagi şahar. U Buyuk ipak yölida joylaşgan bölib, ipak va atlas töqiş an'anasi bilan tanilgan.

Şahar nomining kelib çiqişi haqida aniq ma'lumot yöq. Afsonaga köra, şaharga Iskandar Zulqarnayn asos solgan: unga murğ (tovuq) va non berilgani uçun joy „Murğinon“ deb atalgan. Ayrim toponimistlar nomni „marğ“ — „maysazor“ sözidan deb taxmin qiladi. Ingliz va rus tilidagi manbalarda Iskandarning Farğonada bölmagani, uning Markaziy Osiyodagi eng çekka nuqtasi Xöjand bölgani qayd etilgan.

1994–2004-yillarda Özbekiston Arxeologiya instituti xodimlari Marğilon vohasida eramizdan avvalgi 4–3-asrlardan suğorma dehqonçilik mavjudligini aniqladi. Yozma manbalarda şahar 9-asrdan ma'lum, Marğilon nomi 10-asrdan uçraydi. Ibratning „Tarixi Farğona“ asarida şaharga 883-yilda asos solingan deyiladi (rus tilidagi Vikipediyada bu sana 833-yil deb berilgan). Arxeologik topilmalarga köra, 10-asrda u katta qişloq bölgan, 11–12-asrlarda şaharga aylangan. „Boburnoma“da Marğilon Farğonadagi sakkiz şahardan biri sifatida tilga olinadi.

1710–1876-yillarda şahar Qöqon xonligi tarkibida bölib, beklik markazi bölgan. 1875-yilda rus qöşinlari uni bosib oldi. Marğilon 1876–1926-yillarda Farğona viloyatining uyezd şahri edi. 1873–76-yillarda „Pölatxon qözğoloni“, 1916-yilda xalq qözğoloni bölib ötgan. 1942-yilda şaharda Polşaning Anders armiyasi 9-piyoda diviziyasi joylaştirilgan; Marğilonda Polşa harbiy qabristoni bor. 2007-yilda şaharning 2000 yillik yubileyi nişonlandi.

Şahar Farğona vodiysida, Olay tizmasi etagida joylaşgan. Manbalarda Farğona şahridan masofa turliça berilgan: 9 km (rus va ingliz manbalari), 10–12 km (özbek manbasi), taxminan 15 km (rus manbasi). Şahar içidan Marğilonsoy oqib ötadi, janubiy çekkasidan Janubiy Farğona kanali ötadi. Iqlimi kontinental: qiş yumşoq, yoz issiq. Andijon–Qöqon liniyasida temir yöl bekati bor.

Şaharda 30 dan ortiq millat vakillari yaşaydi. Özbek tilidagi maqolada özbeklar 91,9 %, ruslar 3,1 %, tatarlar 1,4 % deb körsatilgan. Aholi soni manbalarda turliça: 2002-yilda 183,2 ming; 2014-yil 1-yanvarda 215,4 ming; 2023-yilda 246,7 ming (rus manbasi); 2024-yilgi röyxatga köra 253,5 ming (ingliz manbasi); özbek maqolasida 300,4 ming.

Marğilon qadimdan ipak gazlamalar işlab çiqariş markazi. „Yodgorlik“ ipak fabrikasi 1983-yilda (rus manbasida 1972-yildan) an'anaviy qöl işlarini saqlaş maqsadida taşkil etilgan; ipak qurti boqişdan töqişgaça bölgan jarayon şu yerda amalga oşadi. Marğilon ipak kombinati eng yuqori çöqqisida 15 ming işçi bilan yiliga 22 million kvadrat metrgaça ipak işlab çiqargan. Şaharda „Atlas“ firmasi, „Turonşoyi“ va boşqa korxonalar, katta ulgurji bozor mavjud; döppidözlik, misgarlik va tandirçilik rivojlangan.

Marğilonlik hunarmandlarning atlas va adras töqiş amaliyoti 2017-yilda YUNESKO röyxatiga kiritilgan (rus manbasiga köra). 2022-yilda şahar Jahon hunarmandçilik kengaşi tarmoğiga kirib, „Jahon ipak va ikat şahri“ maqomini oldi.

Asosiy joylar:

• Pir Siddiq (Kaptarlik) majmuasi — 18-asr örtalari;
• Xöja Mağiz maqbarasi — 18-asr;
• Said Ahmadxöja madrasasi — 19-asr;
• Xonaqoh jome masjidi — 16-asr, ikki minorasi 26 m balandlikda;
• Töron masjidi — hozir Marğilon hunarmandçilikni rivojlantiriş markazi;
• Burhoniddin Marğinoniy majmuasi;
• Qumtepa bozori — yakşanba va payşanba kunlari işlaydi;
• Erkin Vohidov nomidagi istirohat boği.

Marğilon bilan „Hidoya“ muallifi Burhoniddin Marğinoniy va şoira Uvaysiy (Jahon Otin) nomlari boğlanadi.