Marğilon
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260–262-b. — ziyouz.com
Marğilon — Farğona viloyatidagi şahar. Farğona vodiysining jan. qismida, Oloy toğlari etagida joylaşgan. Farğona ş.dan 10—12 km şim.da, 475 m balandlikda. Yaqin t.i. stansiyasi — Marğilon (4 km). Iyulning örtaça t-rasi 25—26°, yanv.niki —3,5°. M.ning jan. çekkasidan Jan. Farğona kanali va şahar içidan Marğilonsoy oqib ötadi. Aholisi 183,2 ming kişi (2002; 1973 y.da 117 ming, 1939 y.da 46 ming, 1897 y.da 36 ming kişini taşkil etgan), asosan, özbeklar (89,3%), şuningdek, rus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. M.dan 3—4 km janubroqda joylaşgan Yangi Marğilon (sobiq Gorçakova) şaharçasi M. şahar Kengaşiga qaraydi.
M. töğrisidagi dastlabki yozma ma'lumotlar 10-a.ga taalluqli. Öşa davrlarda şahar «Marğinon» deb atalgan va keyinçalik har ikki nomi ham işlatilib kelingan. M. nomining kelib çiqişi haqida aniq bir ma'lumot yöq. Ayrim toponimistlar «marğ» — «maysazor», «ötzor»dan deb taxmin qiladilar. M. «murğ» va «yunon» sözlaridan degan mahalliy töqima rivoyat ham bor. Ibratniig «Tarixi Farğona» qölyozma asarida yozilişiça, şaharga 883 y.da asos solingan. Arxeologik topilmalar M. örnida mil. boşlaridan aholi yaşab kelayotganligini, 10-a.da u katta qişloq bölganligini, 11 — 12-a.larda esa şaharga aylanganligi tasdiqlamoqda. V. V. Bartold «Möğullar istilosi davrida Turkiston» asarida Qoraxoniylar davrida ham M. viloyatning boş şahri hisoblanganligini qayd etgan. «Boburnoma»da M. Farğonadagi 8 ta şahardan biri ekanligi, şaharning obodligi, şirin mevalari haqida söz yuritilib, uning «donai kalon» deb ataluvçi anori va «subhoniy» navli örigi maqtaladi. Şaharning qad. qismida ötkazilgan arxeologik qazilmalar natijasida M.ga bundan 2 ming yil avval asos solinganligi aniqlandi.
Mahalliy ma'lumotlar böyiça şaharning 12 darvozasi bölgan. Buyuk ipak yölida joylaşgan M. aholisi qadimdan atlas töqiş b-n şuğullanib kelgan va şu tariqa uni jahonga maşhur qilgan. M.ning şoyi matolari Misr, Eron va Yunoniston, Qaşğar savdogarlari tomonidan köplab xarid qilingan. Şuningdek, M.da döppidözlik, misgarlik rivojlangan, şaharda vaqt-vaqti b-n tanga ham zarb qilingan. Şahar turli davrlarda Temuriylar, Şayboniylar davlatlari, keyingi davrda Qöqon xonligi tarkibida bölgan. 1875 y.da rus qöşinlari tomonidan bosib olingan. M.da oq podşo ma'murlari zulmiga qarşi qaratilgan, tarixda ma'lum bölgan «Pölatxon qözğoloni» (1873— 76), mahalliy aholini Rossiyadagi front orti işlariga zörlab olib ketilişiga qarşi kötarilgan xalq qözğoloni (1916) bölib ötgan. M. 1876—1926 y.larda Farğona viloyatining uyezd şahri bölgan, söngra Farğona okrugi miqyosidagi şaharga aylantirilgan.
1927 y.da M.da birinçi pillakaşlik f-kasini qurişga kirişildi. Bundan taşqari, ikkita elektr stansiyasi, bosmaxona, mexanika ustaxonasi, non va limonad z-dlari bor edi. Keyinroq mexanizatsiyalaşgan könçilik z-di, taxta tiliş sexi, poyabzal f-kasi foydalanişga topşirildi. Şoyi töqiş artellari yiriklaştirildi, bir qança yangi hunarmandçilik korxonalari işga tuşirildi. 1963 y.da badiiy gazlamalar işlab çiqaruvçi hunarmandçilik artellari negizida «Atlas» firmasi vujudga keldi (1976 y.dan «Atlas» i.ç. birlaşmasi). Şaharda 20 ga yaqin sanoat, 8 avtotransport korxonalari, 17 quriliş taşkiloti bor (2002). «Turonşoyi», A. Navoiy nomli ipak gazlamalar va mexanika, «Farğonasut», yoğoçsozlik korxonalari mavjud. «Döstlik— Marğilon» qöşma korxonasi, 600 dan ortiq kiçik va xususiy korxona, markaziy dehqon bozori, «Marğilon» mehmonxonasi, avtobuslar şohbekati, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari işlab turibdi. M.da hunarmandçilik (ayniqsa, döppidözlik, tandirçilik, misgarlik) rivojlangan. 34 umumiy ta'lim maktabi, «Istiqbol» gimnaziyasi, milliy xunarmandçilik va aniq fanlar litseylari mavjud bölib, ularda 200 öquvçi ta'lim oladi. 2 musiqa, 2 kasb-hunar maktabi, quriliş, tijorat, hisob-kredit, tibbiyot va pedagogika kollejlari, maxsus maktab, mehribonlik uyi, «Şoyi» kom-paniyasining ipakçilik in-ti faoliyat körsatmoqda.
12 jamoat va bolalar kutubxonasi (168 ming kitob), 6 madaniyat uyi (jumladan, markaziy madaniyat uyi), Y. Oxunboboyev memorial muzeyi, madaniyat va san'at muzeyi, «Nurxon» xalq teatri, madaniyat va istirohat boği bor. «Al Hidoya» xotira majmui mavjud. Şahar televideniyesi va radioeşittirişlari qömitasi işlab turibdi.
M. vodiydagi yirik şaharlar b-n avtomobil yöllari orqali boğlangan. «Marğilon haqiqati», «Turon şoyisi» gaz.lari çiqarilmoqda. Şaharda 1037 öringa möljallangan kasalxonalar, 2 tibbiyot sanitariya qismi, Salomatlik markazi, tez tibbiy yordam markazi va b. tibbiy muassasalarda 422 vraç, 1599 örta tibbiy xodim xizmat qiladi. «Atlasçi» va «Turon» stadionlari, 33 sport zali, köplab voleybol, basketbol va futbol maydonlari, 3 bolalar va yoşlar sport maktabi bor. 56 ta jismoniy tarbiya jamoasida 43 ming nafardan ziyod yoşlar şuğullanmoqda. Me'moriy yodgorliklardan Pir Siddiq majmui («Kaptarlik», 18-a. örtalari), Xöja Mağiz maqbarasi (18-a.ning birinçi yarmi), Çokar, Toronbozor masjidlari (20-a. boşlari), Saidahmad Xoja Eşon madrasasi (19-a. oxiri) va b. saqlanib qolgan. M.da buyuk alloma Burhoniddin Marğinoniy yaşab ötgan, şoira Uvaysiy (Jahon Otin) tuğilgan va b. bir qança maşhur kişilar ijod qilganlar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРҒИЛОН — Фарғона вилоятидаги шаҳар. Фарғона водийсининг жан. қисмида, Олой тоғлари этагида жойлашган. Фарғона ш.дан 10—12 км шим.да, 475 м баландликда. Яқин т.и. станцияси — Марғилон (4 км). Июлнинг ўртача т-раси 25—26°, янв.ники —3,5°. М.нинг жан. чеккасидан Жан. Фарғона канали ва шаҳар ичидан Марғилонсой оқиб ўтади. Аҳолиси 183,2 минг киши (2002; 1973 й.да 117 минг, 1939 й.да 46 минг, 1897 й.да 36 минг кишини ташкил этган), асосан, ўзбеклар (89,3%), шунингдек, рус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. М.дан 3—4 км жануброқда жойлашган Янги Марғилон (собиқ Горчакова) шаҳарчаси М. шаҳар Кенгашига қарайди.
М. тўғрисидаги дастлабки ёзма маълумотлар 10-а.га тааллуқли. Ўша даврларда шаҳар «Марғинон» деб аталган ва кейинчалик ҳар икки номи ҳам ишлатилиб келинган. М. номининг келиб чиқиши ҳақида аниқ бир маълумот йўқ. Айрим топонимистлар «марғ» — «майсазор», «ўтзор»дан деб тахмин қиладилар. М. «мурғ» ва «юнон» сўзларидан деган маҳаллий тўқима ривоят ҳам бор. Ибратнииг «Тарихи Фарғона» қўлёзма асарида ёзилишича, шаҳарга 883 й.да асос солинган. Археологик топилмалар М. ўрнида мил. бошларидан аҳоли яшаб келаётганлигини, 10-а.да у катта қишлоқ бўлганлигини, 11 — 12-а.ларда эса шаҳарга айланганлиги тасдиқламоқда. В. В. Бартольд «Мўғуллар истилоси даврида Туркистон» асарида Қорахонийлар даврида ҳам М. вилоятнинг бош шаҳри ҳисобланганлигини қайд этган. «Бобурнома»да М. Фарғонадаги 8 та шаҳардан бири эканлиги, шаҳарнинг ободлиги, ширин мевалари ҳақида сўз юритилиб, унинг «донаи калон» деб аталувчи анори ва «субҳоний» навли ўриги мақталади. Шаҳарнинг қад. қисмида ўтказилган археологик қазилмалар натижасида М.га бундан 2 минг йил аввал асос солинганлиги аниқланди.
Маҳаллий маълумотлар бўйича шаҳарнинг 12 дарвозаси бўлган. Буюк ипак йўлида жойлашган М. аҳолиси қадимдан атлас тўқиш б-н шуғулланиб келган ва шу тариқа уни жаҳонга машҳур қилган. М.нинг шойи матолари Миср, Эрон ва Юнонистон, Қашғар савдогарлари томонидан кўплаб харид қилинган. Шунингдек, М.да дўппидўзлик, мисгарлик ривожланган, шаҳарда вақт-вақти б-н танга ҳам зарб қилинган. Шаҳар турли даврларда Темурийлар, Шайбонийлар давлатлари, кейинги даврда Қўқон хонлиги таркибида бўлган. 1875 й.да рус қўшинлари томонидан босиб олинган. М.да оқ подшо маъмурлари зулмига қарши қаратилган, тарихда маълум бўлган «Пўлатхон қўзғолони» (1873— 76), маҳаллий аҳолини Россиядаги фронт орти ишларига зўрлаб олиб кетилишига қарши кўтарилган халқ қўзғолони (1916) бўлиб ўтган. М. 1876—1926 й.ларда Фарғона вилоятининг уезд шаҳри бўлган, сўнгра Фарғона округи миқёсидаги шаҳарга айлантирилган.
1927 й.да М.да биринчи пиллакашлик ф-касини қуришга киришилди. Бундан ташқари, иккита электр станцияси, босмахона, механика устахонаси, нон ва лимонад з-длари бор эди. Кейинроқ механизациялашган кўнчилик з-ди, тахта тилиш цехи, пойабзал ф-каси фойдаланишга топширилди. Шойи тўқиш артеллари йириклаштирилди, бир қанча янги ҳунармандчилик корхоналари ишга туширилди. 1963 й.да бадиий газламалар ишлаб чиқарувчи ҳунармандчилик артеллари негизида «Атлас» фирмаси вужудга келди (1976 й.дан «Атлас» и.ч. бирлашмаси). Шаҳарда 20 га яқин саноат, 8 автотранспорт корхоналари, 17 қурилиш ташкилоти бор (2002). «Туроншойи», А. Навоий номли ипак газламалар ва механика, «Фарғонасут», ёғочсозлик корхоналари мавжуд. «Дўстлик— Марғилон» қўшма корхонаси, 600 дан ортиқ кичик ва хусусий корхона, марказий деҳқон бозори, «Марғилон» меҳмонхонаси, автобуслар шоҳбекати, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари ишлаб турибди. М.да ҳунармандчилик (айниқса, дўппидўзлик, тандирчилик, мисгарлик) ривожланган. 34 умумий таълим мактаби, «Истиқбол» гимназияси, миллий хунармандчилик ва аниқ фанлар лицейлари мавжуд бўлиб, уларда 200 ўқувчи таълим олади. 2 мусиқа, 2 касб-ҳунар мактаби, қурилиш, тижорат, ҳисоб-кредит, тиббиёт ва педагогика коллежлари, махсус мактаб, меҳрибонлик уйи, «Шойи» ком-паниясининг ипакчилик ин-ти фаолият кўрсатмоқда.
12 жамоат ва болалар кутубхонаси (168 минг китоб), 6 маданият уйи (жумладан, марказий маданият уйи), Й. Охунбобоев мемориал музейи, маданият ва санъат музейи, «Нурхон» халқ театри, маданият ва истироҳат боғи бор. «Ал Ҳидоя» хотира мажмуи мавжуд. Шаҳар телевидениеси ва радиоэшиттиришлари қўмитаси ишлаб турибди.
М. водийдаги йирик шаҳарлар б-н автомобиль йўллари орқали боғланган. «Марғилон ҳақиқати», «Турон шойиси» газ.лари чиқарилмоқда. Шаҳарда 1037 ўринга мўлжалланган касалхоналар, 2 тиббиёт санитария қисми, Саломатлик маркази, тез тиббий ёрдам маркази ва б. тиббий муассасаларда 422 врач, 1599 ўрта тиббий ходим хизмат қилади. «Атласчи» ва «Турон» стадионлари, 33 спорт зали, кўплаб волейбол, баскетбол ва футбол майдонлари, 3 болалар ва ёшлар спорт мактаби бор. 56 та жисмоний тарбия жамоасида 43 минг нафардан зиёд ёшлар шуғулланмоқда. Меъморий ёдгорликлардан Пир Сиддиқ мажмуи («Каптарлик», 18-а. ўрталари), Хўжа Мағиз мақбараси (18-а.нинг биринчи ярми), Чокар, Торонбозор масжидлари (20-а. бошлари), Саидаҳмад Хожа Эшон мадрасаси (19-а. охири) ва б. сақланиб қолган. М.да буюк аллома Бурҳониддин Марғиноний яшаб ўтган, шоира Увайсий (Жаҳон Отин) туғилган ва б. бир қанча машҳур кишилар ижод қилганлар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.