Hamza Hakimzoda Niyoziy

Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) — özbek şoiri, yozuvçi, dramaturg, pedagog va jamoat arbobi. 1926-yilda Özbekiston SSR xalq yozuvçisi unvoniga sazovor bölgan.

Hamza 1889-yil 6-martda (eski uslubda 22-fevral) Qöqonda tabiblar oilasida tuğilgan. Uning otasi Ibn Yamin Niyoz öğli xalq orasida „hakimça“ laqabi bilan tanilgan; „Hakimzoda“ taxallusi şu laqabdan olingan. Hamza avval eski maktabda, söng madrasada öqigan.

1909–1910-yillarda Buxoroga borib arab tilini örganmoqçi bölgan, ammo şahardagi nizolar tufayli uni tark etgan. Keyin Toşkentda usuli jadid maktablarining öquv dasturi bilan tanişgan va şunday maktablarni Toşkentda, 1911-yilda Qöqonda, 1914-yilda Marğilonda oçgan. Kambağal bolalar uçun bepul maktab taşkil etgan, „Yengil adabiyot“, „Öqiş kitobi“ va „Qiroat kitobi“ kabi öquv qöllanmalarini yozgan. 1913–1914-yillarda Hindiston, Afğoniston, Turkiya, Suriya va Arab mamlakatlarida bölib, haj amallarini bajargan.

1917-yilgi inqilobni qöllab-quvvatlagan, 1920-yilda partiya safiga kirgan. Qizil Armiya qismlari uçun teatr truppasini taşkil qilgan. 1926-yilda Xöjayli şahrida Sovet Ittifoqidagi birinçi bolalar uyini oçgan. U arab, fors, rus va turk tillarini ham bilgan.

Hamza ijodini madrasada öqib yurgan 1905–1906-yillarda boşlagan. Jadidçilik ğoyalari va matbuot unga ta'sir körsatgan. Inqilobgaça yozgan asosiy asari — tojik va özbek tillaridagi şe'riy „Devon“ (1905–1914) vafotidan söng naşr etilgan. Dastlabki naşr etilgan asarlari orasida „Ramazon“ (1914), „Yangi saodat“ (1915) qissasi va „Zaharli hayot“ dramasi bor. „Yangi saodat“ ayrim olimlar tomonidan özbek romanining ilk namunasi sifatida talqin qilingan, biroq maqolada u ma'rifatçilik qissasi deb ta'riflangan.

U „Milliy aşulalar uçun milliy şe'rlar majmuasi“ nomi ostida „Gul“ töplamlarini e'lon qilgan (1915–1919). Sahna asarlaridan „Boy ila xizmatçi“, „Tuhmatçilar jazosi“, „Maysaraning işi“ va „Paranji sirlaridan bir lavha yoki Yallaçilar işi“ maşhur. „Boy ila xizmatçi“ asl nusxasi yöqolgani sababli Komil Yaşin tomonidan afişa mazmuniga köra qayta tiklangan; şoir Miraziz A'zam bu qayta işlaşni Hamza ijodini buzib körsatişga ham hissa qöşgan deb baholagan. Hamzaning ijodida ayollar huquqlari, ijtimoiy tengsizlik va xurofot mavzulari yetakçi örin tutgan. Uning bir neça önlab qöşiqlari ham bor, ayrimlari 1931-yilgi „Farğona, Buxoro va Xiva qöşiqlari“ töplamiga kirgan.

1928-yilda Hamza Şohimardonga yuborilib, u yerda maktab va maorif işlari, xotin-qizlar ozodligi masalalari bilan şuğullangan. 1929-yil 18-martda Şohimardonda öldirilgan. Ingliz va rus tilidagi manbalarga köra, u toşböron qilib öldirilgan; rus manbasida bu 8-mart bayrami munosabati bilan ayollar paranjini taşlaganidan keyin mahalliy ruhoniylar buyruği bilan sodir bölgani aytiladi. Tarixçilar uning ölimi haqida turliça fikr bildirgan: yozuvçi Nabijon Boqiy qotillik uyuştirganlar va jazolanganlar boşqa bölgan, deb hisoblagan.

1967-yilda Hamza nomidagi Davlat mukofoti ta'sis etilgan. Sovet davrida uning nomi bilan teatrlar, maktablar, köçalar, Toşkent metrosi bekati atalgan; 1959-yilda Qöqonda uy-muzey oçilgan. Rus manbasiga köra, mustaqillikdan keyin bu nomlarning aksari özgartirilgan, masalan, metro bekati „Novza“ deb qayta nomlangan.