Jöraxon Sultonov

Jöraxon Sultonov (1903-yil 29-yanvar, Marğilon — 1965-yil 19-oktabr) — özbek xonandasi va bastakori, katta aşula, mumtoz aşula va yalla ijroçisi. ÖzME'ga köra, 1939-yilda «Özbekiston xalq hofizi» unvoniga sazovor bölgan; xalq orasida «katta aşula piri» nomi bilan tanilgan.1

ÖzME ma'lumotiga köra, Sultonov qöşiqçilikning dastlabki saboqlarini otasidan olgan. Keyinroq yalla yöllarini Madali hofizdan, katta aşula sirlarini Boltaboy Rajabov va Mamatbuva Sattorovdan, maqom yöllarini esa Sodirxon hofiz va Mulla Töyçi hofizdan örgangan. Yoşligida xalq töylari va sayllarida, çoyxonalarda kuylagan.

1926-yildan M. Qoriyoqubov boşçiligidagi Özbek davlat konsert-etnografik truppasi tarkibida çiqiş qilgan. Söngra Marğilon (1928–1932) va Toşkent (1932–1936, 1940–1958) teatrlarida, Özbek davlat filarmoniyasida (1936–1939) va Özbekiston radiosida (1950–1958) yakkaxon xonanda bölib işlagan. Muqimiy teatri sahnasida «Tohir va Zuhra»dagi Parfi hofiz, «Nurxon»dagi Norqözi kabi rollarni ham ijro etgan. U yalla ustasi va askiyaçi sifatida ham el orasida taniqli bölgan.

ÖzME Sultonovni keng diapazonli, kuçli, yumşoq xirildoq tusli va dardli ovoz egasi deb ta'riflaydi. U şogirdi Ma'murjon Uzoqov bilan çeyrak asrdan ortiq birga kuylab, öziga xos ijro yölini yaratgan. ÖzME'ning Orifxon Hotamov haqidagi maqolasiga köra, keyinçalik xalq hofizi bölgan bu xonanda ham hofizlik va tanbur çaliş yöllarini Sultonovdan örgangan.

Repertuaridan «Uşşoq», «Sodirxon Uşşoği», «Dugoh Husayn», «Beş parda Suvora», «Savti Suvora», «Hanuz», «Çor zarb», «Çaman yalla» kabi mumtoz aşula va yallalar, «Boğ aro», «Şafoat», «Xayrul başar», «Otga mindim» singari katta aşulalar örin olgan.

Sultonov xalq kuylari va usullari asosida bir qator aşulalar yaratgan. Navoiy ğazallariga «Naylayin» va «Ölmasun», Furqat söziga «Keling, ey ahboblar», Çustiy söziga «Bir qadah», S. Abdulla söziga «Mubtaloman», Habibiy söziga «Ming qadam» uning ijodiga mansub. ÖzME'ga köra, u «Bir kelsin», «Ey dilbari jononim», «Ohkim» kabi katta aşulalarni çolğu jörligida ijro etib, bu janrda yangi uslubni boşlab bergan.

Hofizning ijrolari Özbekiston radiosi va San'atşunoslik instituti fonojamğarmalarida saqlanadi, gramplastinka, audiokasseta va kompakt disklarda çiqarilgan. 2000-yilda vafotidan söng «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni bilan taqdirlangan. 1997-yildan Marğilonda Jöraxon Sultonov va Ma'murjon Uzoqov nomidagi respublika xonandalar tanlovi ötkazib kelinadi.