Georg Vilgelm Fridrix Gegel
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 122–123-b. — ziyouz.com
Gegel Georg Vilgelm Fridrix Fridrix (1770. 27. 8, Ştutgart — 1831. 14. 11, Berlin) — yirik nemis faylasufi, nemis mumtoz falsafasining eng maşhur vakili. 1788—93 y. larda Tyubingen in-tida taxsil olgan. Bu yerda falsafa va ilohiyotni örgangan. Bernda (1793—96), Frankfurtmaynda (1797— 1800) zodagon oilalarda öqituvçi, Iyena (1801—07), Geydel-berg (1815—18) un-tlarida prof., Nyurnberg gimnaziyasida (1807—16) direktor, ayni paytda, «Bamberg gazetasi» da muharrir, Berlin un-ti prof. (1818-28), rektori (1829-30). G. öz ta'limotini butun Ğarb falsafasi rivojining yakuni, deb hisoblagan bölsada, aslida, uni Yangi davr Yevropa falsafasi taraqqiyotining sönggi, yuqori bosqiçi deyiş mumkin. G. falsafiy ta'limotida barça tabiiy va ijtimoiy hodisa hamda jarayonlarning tubida «olamiy ruh», «olamiy aql», «mutlaq ruh», «mutlaq ğoya», deb atalmiş mavhum ruhiy ibtido borligini asoslaşga harakat qilgan. Mazkur ruhiy ibtido şuning uçun ham olamiy, mutlaqki, uning mavjudligi heç qanday boşqa narsaga boğliq bölmay, u tabiat va jamiyat vujudga kelguniça mavjud bölgan. Bu ma'noda, «olamiy», «mutlaq» ruh tuşunçasi «ilohiy ong» tuşunçasiga hamohang va mutanosibdir. Faylasufning e'tirof etişiça, falsafaning mazmuni, uning ehtiyoj va manfaatlari dinning ehtiyoj hamda manfaatlari b-n tamomila muştarak, umumiydir; dinga xos narsa abadiy haqiqat, xudo va uni anglaşdir; falsafa dinni qay darajada kaşf qilsa, özini şu darajada namoyon etadi va aksinça, u qay darajada özini namoyon etsa, dinni şu darajada kaşf qiladi; din va falsafa özaro mutanosibdir. G. ning fikriça, agar xudo dinda e'tiqod şaklida tasavvur qilinsa, u falsafada mantiqiy yöl b-n bilinadi. G.ning ta'kidlaşiça, xudo barça narsalarda mavjud bölib, u faqat sof tafakkurdagina, özining mohiyatiga mutanosib şaklda, mukammal namoyon böladi. G. falsafasida yakun topgan mutlaq bilim xudoning inson timsolidagi «özini özi bilişdan» boşqa narsa emas. G. ta'limotida rivojlaniş «triada» — 3 bosqiçlilik (tezis, antitezis va sintez) şaklida yuz beradi. Şunga muvofiq, mazkur falsafaning markaziy tuşunçasi — «mutlaq ruh» dialektik rivojlaniş jarayonida 3 bosqiçni bosib ötadi: 1. «Mutlaq ruh» ning tabiat yaratilganiga qadar bölgan sof tafakkur bosqiçi. 2. «Mutlaqruh» ning tabiatga aylanişi. 3. «Mutlaq ruh» ning tabiatiing inkori sifatida yana öziga qaytişi. G. ta'limotiga binoan olam ruhiy tabiatga ega, uning rivoji şu sababdan ham yuz beradiki, sof ilohiy tafakkurning içki mazmuni, muayyan bosqiçda, unga heç ham mutanosib bölmagan jismiy borliq — tabiat şakliga ötadi va şu bois, uning uçun mudhiş holat — ziddiyat vujudga keladi. Harakat — dialektik rivojlanişning muhim tamoyili bölib, u ayni ziddiyatning mahsulidir. Xuddi tabiatiing özida ruhning undan, ya'ni özining «özgaça borliği — begonalaşuvidan» yana «öziga qaytişi» boşlanadi. Öz hayotining ilk bosqiçlarida hali tabiat qöynida bölgan inson ongning vujudga kelişi (fenomenologiya) natijasida öz mavjudligining ibtidoiy holatidan asta-sekin uzilib, kötarila, yuksala boşlaydi va u ruhiy mavjudot («subyektiv ruh») sifatida, özining bunday mohiyatini tegişli (anglovçi va xoxlovçi) xususiyati va uning mazmuniga mos tarzda payqamas, özlaştirmas ekan, ibtidosi qanday bölsa, şundayligiça qolaveradi. «Obyektiv ruh» ning körinişlari ijtimoiy hayot şakllari — huquq, axloq, urf-odat va davlat ham xuddi şunday tadrijiylik jarayonlarini bosib ötadi. Bu yerda ham boşka joylardagidek, uçinçi bosqiç uzidan avvalgi ikkitasining omixtasi (sintezi) hisoblanadi. Ijtimoiy hayotda huquqiy mazmun b-n axloqiy e'tiqodning muştarakligi hal qiluvçi ahamiyat kasb etadi. Mazkur muştaraklik davlat timsolida özining oliy ifodasini topadi. Xudo subyektivlik b-n obyektivlikning (biluvçi va biluvçiga boğliq bölmagan mohiyatning) birligidir. Substansiya (mohiyat) va biluvçi (subyekt) ning mutlaq ayniyligini muşohada qiliş, tasavvur etiş va biliş, ya'ni «mutlaq ruh» ning uçta şakli «obyektiv ruh» ning tegişli körinişlariga tayanadi. Mazkur muştaraklik san'atda «muşohada» qilinadi, dinda esa «tasavvur» etiladi, faqat mutlaq ilm — falsafada u bilinadi, ya'ni ayni şu yerda pirovard maqsadga — inson çeklangan mohiyatining çeksizlikka daxldor bölişligiga erişiladi. Ilohiy aql b-n ana şu muştaraklik G. falsafasining sir-sinoati, asl ma'nosini taşkil etadi. G. ning falsafiy ta'limoti davlat va tarixii tuşuniş sohalariga katta ta'sir kursatdi. U umumiy jahon tarixiga «olamiy ruh» ning özini özi anglaş jarayoni va şu b-n birga «ozodlikni anglaşdagi taraqqiyot» sifatida qaraydi. Biroq ozodlik şundan iboratki, inson özining «mutlaq ğoya» b-n mohiyatan birligini biladi va özini obyektiv ruh hosilalari hamda uning xohiş-irodasi (davlat va huquq) b-n tenglaştiradi. Bu hosilalar pirovard natijada «mutlaq ruh» tomonidan vujudga keltirilgandir. Ozod fuqaro özining umumozodlik b-n jiddiy öxşaşligini anglaydi, qonun taşqi buyruqqa öxşab körinişini uning özi biladi. G. falsafasida tabiat va tafakkurning, ayni paytda jamiyat dialektik rivojlanişining poydor tamoyillari — ziddiyat, sifat va mikdor özgarişlari, inkorni inkor konunlari ifodalangan. G. ta'limoti tizimining turli sohalarida Şarq, jumladan Örta Osiyo xalqlari tarixi, falsafasi, diniy, badiiy va umuman ma'naviy dunyosi masalalari tegişli tarzda talqin topgan. Asosiy asarlari: «Ruh fenomenologiyasi» (1807), «Mantiq fani» (1812— 16), «Falsafa fanlari ensiklopediyasi» (1817), «Huquq falsafasi» (1821), «Din falsafasi buyiça leksiyalar»(1832), «Falsafa tarixi buyiça leksiyalar» (1833—36), «Estetika böyiça leksiyalar» (1835—38), «Tarix falsafasi buyiça leksiyalar» (1837). Abdulhafiz Jalolov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕГЕЛЬ (Hegel) Георг Вильгельм Фридрих (1770. 27. 8, Штутгарт — 1831. 14. 11, Берлин) — йирик немис файласуфи, немис мумтоз фалсафасининг энг машҳур вакили. 1788—93 й. ларда Тюбинген ин-тида тахсил олган. Бу ерда фалсафа ва илоҳиётни ўрганган. Бернда (1793—96), Франкфуртмайнда (1797— 1800) зодагон оилаларда ўқитувчи, Иена (1801—07), Гейдель-берг (1815—18) ун-тларида проф., Нюрнберг гимназиясида (1807—16) директор, айни пайтда, «Бамберг газетаси» да муҳаррир, Берлин ун-ти проф. (1818-28), ректори (1829-30). Г. ўз таълимотини бутун Ғарб фалсафаси ривожининг якуни, деб ҳисоблаган бўлсада, аслида, уни Янги давр Европа фалсафаси тараққиётининг сўнгги, юқори босқичи дейиш мумкин. Г. фалсафий таълимотида барча табиий ва ижтимоий ҳодиса ҳамда жараёнларнинг тубида «оламий руҳ», «оламий ақл», «мутлақ руҳ», «мутлақ ғоя», деб аталмиш мавҳум руҳий ибтидо борлигини асослашга ҳаракат қилган. Мазкур руҳий ибтидо шунинг учун ҳам оламий, мутлақки, унинг мавжудлиги ҳеч қандай бошқа нарсага боғлиқ бўлмай, у табиат ва жамият вужудга келгунича мавжуд бўлган. Бу маънода, «оламий», «мутлақ» руҳ тушунчаси «илоҳий онг» тушунчасига ҳамоҳанг ва мутаносибдир. Файласуфнинг эътироф этишича, фалсафанинг мазмуни, унинг эҳтиёж ва манфаатлари диннинг эҳтиёж ҳамда манфаатлари б-н тамомила муштарак, умумийдир; динга хос нарса абадий ҳақиқат, худо ва уни англашдир; фалсафа динни қай даражада кашф қилса, ўзини шу даражада намоён этади ва аксинча, у қай даражада ўзини намоён этса, динни шу даражада кашф қилади; дин ва фалсафа ўзаро мутаносибдир. Г. нинг фикрича, агар худо динда эътиқод шаклида тасаввур қилинса, у фалсафада мантиқий йўл б-н билинади. Г.нинг таъкидлашича, худо барча нарсаларда мавжуд бўлиб, у фақат соф тафаккурдагина, ўзининг моҳиятига мутаносиб шаклда, мукаммал намоён бўлади. Г. фалсафасида якун топган мутлақ билим худонинг инсон тимсолидаги «ўзини ўзи билишдан» бошқа нарса эмас. Г. таълимотида ривожланиш «триада» — 3 босқичлилик (тезис, антитезис ва синтез) шаклида юз беради. Шунга мувофиқ, мазкур фалсафанинг марказий тушунчаси — «мутлақ руҳ» диалектик ривожланиш жараёнида 3 босқични босиб ўтади: 1. «Мутлақ руҳ» нинг табиат яратилганига қадар бўлган соф тафаккур босқичи. 2. «Мутлақруҳ» нинг табиатга айланиши. 3. «Мутлақ руҳ» нинг табиатиинг инкори сифатида яна ўзига қайтиши. Г. таълимотига биноан олам руҳий табиатга эга, унинг ривожи шу сабабдан ҳам юз берадики, соф илоҳий тафаккурнинг ички мазмуни, муайян босқичда, унга ҳеч ҳам мутаносиб бўлмаган жисмий борлиқ — табиат шаклига ўтади ва шу боис, унинг учун мудҳиш ҳолат — зиддият вужудга келади. Ҳаракат — диалектик ривожланишнинг муҳим тамойили бўлиб, у айни зиддиятнинг маҳсулидир. Худди табиатиинг ўзида руҳнинг ундан, яъни ўзининг «ўзгача борлиғи — бегоналашувидан» яна «ўзига қайтиши» бошланади. Ўз ҳаётининг илк босқичларида ҳали табиат қўйнида бўлган инсон онгнинг вужудга келиши (феноменология) натижасида ўз мавжудлигининг ибтидоий ҳолатидан аста-секин узилиб, кўтарила, юксала бошлайди ва у руҳий мавжудот («субъектив руҳ») сифатида, ўзининг бундай моҳиятини тегишли (англовчи ва хохловчи) хусусияти ва унинг мазмунига мос тарзда пайқамас, ўзлаштирмас экан, ибтидоси қандай бўлса, шундайлигича қолаверади. «Объектив руҳ» нинг кўринишлари ижтимоий ҳаёт шакллари — ҳуқуқ, ахлоқ, урф-одат ва давлат ҳам худди шундай тадрижийлик жараёнларини босиб ўтади. Бу ерда ҳам бошка жойлардагидек, учинчи босқич узидан аввалги иккитасининг омихтаси (синтези) ҳисобланади. Ижтимоий ҳаётда ҳуқуқий мазмун б-н ахлоқий эътиқоднинг муштараклиги ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Мазкур муштараклик давлат тимсолида ўзининг олий ифодасини топади. Худо субъективлик б-н объективликнинг (билувчи ва билувчига боғлиқ бўлмаган моҳиятнинг) бирлигидир. Субстанция (моҳият) ва билувчи (субъект) нинг мутлақ айнийлигини мушоҳада қилиш, тасаввур этиш ва билиш, яъни «мутлақ руҳ» нинг учта шакли «объектив руҳ» нинг тегишли кўринишларига таянади. Мазкур муштараклик санъатда «мушоҳада» қилинади, динда эса «тасаввур» этилади, фақат мутлақ илм — фалсафада у билинади, яъни айни шу ерда пировард мақсадга — инсон чекланган моҳиятининг чексизликка дахлдор бўлишлигига эришилади. Илоҳий ақл б-н ана шу муштараклик Г. фалсафасининг сир-синоати, асл маъносини ташкил этади. Г. нинг фалсафий таълимоти давлат ва тарихии тушуниш соҳаларига катта таъсир курсатди. У умумий жаҳон тарихига «оламий руҳ» нинг ўзини ўзи англаш жараёни ва шу б-н бирга «озодликни англашдаги тараққиёт» сифатида қарайди. Бироқ озодлик шундан иборатки, инсон ўзининг «мутлақ ғоя» б-н моҳиятан бирлигини билади ва ўзини объектив руҳ ҳосилалари ҳамда унинг хоҳиш-иродаси (давлат ва ҳуқуқ) б-н тенглаштиради. Бу ҳосилалар пировард натижада «мутлақ руҳ» томонидан вужудга келтирилгандир. Озод фуқаро ўзининг умумозодлик б-н жиддий ўхшашлигини англайди, қонун ташқи буйруққа ўхшаб кўринишини унинг ўзи билади. Г. фалсафасида табиат ва тафаккурнинг, айни пайтда жамият диалектик ривожланишининг пойдор тамойиллари — зиддият, сифат ва микдор ўзгаришлари, инкорни инкор конунлари ифодаланган. Г. таълимоти тизимининг турли соҳаларида Шарқ, жумладан Ўрта Осиё халқлари тарихи, фалсафаси, диний, бадиий ва умуман маънавий дунёси масалалари тегишли тарзда талқин топган. Асосий асарлари: «Руҳ феноменологияси» (1807), «Мантиқ фани» (1812— 16), «Фалсафа фанлари энциклопедияси» (1817), «Ҳуқуқ фалсафаси» (1821), «Дин фалсафаси буйича лекциялар»(1832), «Фалсафа тарихи буйича лекциялар» (1833—36), «Эстетика бўйича лекциялар» (1835—38), «Тарих фалсафаси буйича лекциялар» (1837). Абдулҳафиз Жалолов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.