Tomas Maltus
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Tomas Robert Maltus (inglizça Thomas Robert Malthus; 1766–1834) — ingliz iqtisodçisi, demograf va anglikan ruhoniysi. U aholi soni oziq-ovqat zaxiralaridan tezroq ösişga moyil, degan nazariyasi bilan maşhur bölgan; bu qaraşlar keyinçalik «maltuzçilik» deb atalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ğoyalari iqtisodiyot, siyosat va tabiiy fanlarga, xususan Çarlz Darvin va Alfred Uolles kabi evolyutsion biologiya asosçilariga ta'sir körsatgan.1
Hayoti
1,3ÖzME'ga köra, Maltus 1766-yil 17-fevralda Rukeri mulkida tuğilib, 1834-yil 23-dekabrda Bat şahrida vafot etgan. Inglizça Vikipediyada esa tuğilgan sanasi 13 yoki 14-fevral, vafot sanasi 29-dekabr deb körsatilgan. Rukeri — Surrey grafligidagi Dorking yaqinida otasi sotib olgan uy. Inglizça Vikipediyaga köra, u oiladagi yetti farzandning oltinçisi bölgan.
Maltus 1784-yilda Kembrij universitetining Iisus kollejiga kirgan; ÖzME uni 1788-yilda tamomlaganini qayd etadi. 1789-yilda Angliya çerkovida ruhoniylik martabasini olgan, 1793-yilda kollej a'zosi etib saylangan. 1805-yildan umrining oxirigaça Ost-Indiya kompaniyasining Xertfordşirdagi kollejida tarix va siyosiy iqtisod professori bölib işlagan.
Aholi nazariyasi
1,3Uning nomini 1798-yilda çop etilgan «Aholi qonuni haqida tajriba» asari maşhur qilgan. ÖzME'ga köra, Maltus aholi soni va uning ösişini boylik deb bilgan keng tarqalgan qaraşga qarşi çiqqan: unga köra aholi geometrik progressiya bilan, oziq-ovqat esa arifmetik progressiya bilan köpayadi va aholi ösişi oziq-ovqat taqçilligiga duç kelguniga qadar davom etadi. Aholi ösişini ikki yöl bilan çeklaş mumkin: uruş, epidemiya kabi ölimni oşiruvçi «ijobiy» omillar yoki axloqiy tiyiliş va keç nikoh kabi tuğilişni kamaytiruvçi omillar.
Inglizça Vikipediyaga köra, Maltus oziq-ovqat işlab çiqarişining oşişi aholi farovonligini faqat vaqtinça yaxşilaydi, çunki u tez orada aholi ösişiga sarflanadi, deb hisoblagan; bu holat «Maltus tuzoği» nomini olgan. U kitobini 1826-yilgaça olti marta qayta işlab, tanqidlarga javob bergan.
Iqtisodiy qaraşlari
1,3ÖzME'ga köra, Maltus klassik maktabga mansub bölsa-da, Devid Rikardoning mehnat qiymati nazariyasini rad etgan va tovar qiymatini işlab çiqariş xarajatlari bilan izohlagan. U pul nazariyasi va «ortiqça işlab çiqariş» masalalariga hissa qöşgan, öz qaraşlarini «tuproq unumdorligi pasayib boriş qonuni»ga tayanib asoslaşga uringan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1820-yillarda u Rikardo bilan siyosiy iqtisodning mohiyati va rentaning tabiati haqida maşhur bahs olib borgan, kambağallar haqidagi qonunlarni tanqid qilgan va don importiga boj solinişini qöllab-quvvatlagan.
Merosi va tanqidi
1,3ÖzME ta'kidlaşiça, rivojlangan mamlakatlarda texnika taraqqiyoti tufayli aholi ham, iş haqi ham Maltus başoratlariga zid ravişda ösgan, daromad oşgani sari tuğiliş kamaygan. Inglizça Vikipediyaga köra, uni köpinça sanoat inqilobini oldindan körmagani uçun tanqid qilişadi. Şunday bölsa-da, ÖzME qayd etganidek, u körib çiqqan muammolar yuqori tuğiliş va qaşşoqlik saqlanayotgan mamlakatlar, şuningdek, resurslar taqçilligi haqida bahslayotgan ekologlar uçun hamon dolzarb.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tomas Maltus // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3996 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATomas Maltus. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3996
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3996
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Thomas Robert Malthusen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 5-jild, 150-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 150-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.