Alişer Navoiy
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 332–343-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Alişer Navoiy ALIŞER NAVOIY, Navoiy (taxalluslari; asl ismi Nizomiddin Mir Alişer) (1441.9.2. — Hirot — 1501.3.1) — buyuk özbek şoiri, mutafakkir, davlat arbobi.
A.N.ning ota tomondan bobosya Amir Temurning Umar Şayx ismli öğli b-n kökaldoş (emikdoş) bölib, keyinçalik Umar Şayx va Şohruxning xizmatida bölgan. Otasi Ğiyosiddin Bahodir esa Abulqosim Boburning yaqinlaridan; mamlakatni idora etişda iştirok etgan. Onasi (ismi noma'lum) Kobul amirzodalaridan Şayx Abusaid Çangning qizi. A.N.ning bolaligi Şohrux hukmronligining sönggi yillariga töğri kelgan. U temuriyzodalar, xususan bölajak podşoh Husayn Boyqaro b-n birga tarbiyalangan. 4 yoşida maktabga borib, tez savod çiqarib, turkiy va forsiy tildagi şe'rlarni öqib, yod ola boşlagan. Özbek tili b-n bir qatorda forsiy tilni ham mukammal egallagan. 1447 y. 12 martda mamlakat podşohi Şohrux vafot etgaç, taxtga da'vogarlar orasida özaro kuraş boşlanadi. Uruş-janjallar köp kişilarni Xurosondan turli tomonga köçib ketişga majbur etdi. A.N.lar oilasi öz tinçligini közlab, Iroqqa köçişdi (1449). Taf ş.da Alişer maşhur «Zafarnoma» tarixiy asari muallifi, şoir Şarafiddin Ali Yazdiy b-n uçraşadi. Bu uçraşuv bolada yorqin taassurot qoldiradi. Ğiyosiddin Bahodir oilasi Hirotga, qariyb ikki yil muddat ötgaç, qaytadi. Abulqosim Bobur Ğiyosiddin Bahodirni Sabzavor ş.ga hokim qilib tayinladi. A.N. Hirotda qolib öqişni davom ettirdi. A.N. şe'riyatga ğoyat qiziqdi, Şarq adabiyotini qunt b-n örgandi. Oila muhiti bolaligidayoq unda adabiyotga zör havas tuğdirgan edi. Toğalari Mirsaid — Kobuliy, Muhammad Ali — Ğaribiy yetuk şoir edilar. A.N.lar uyida şoirlar tez-tez töplanişib, muşoira qilişar, adabiyot va san'at haqida suhbatlaşar edilar.
A.N. 10—12 yoşlaridan şe'r yoza boşlagan. Tarixçi Xondamirning yozişiça, yoş A.N.ning iste'dodidan mamnun bölgan mavlono Lutfiy, uning:
Orazin yopqoç, közumdan soçilur har lahza yoş,
Böylakim, paydo bölur yulduz, nihon bölğaç quyoş
matla'li ğazalini tinglab: «Agar muyassar bölsa edi, özimning ön-ön ikki ming forsiy va turkiy baytimni şu ğazalga almaştirardim...» degan. A.N. 15 yoşida şoir sifatida keng tanilgan. Şe'rlarini turkiy (Navoiy taxallusi b-n) va forsiy (Foniy taxallusi b-n) tillarida yozgan.
A.N. 13—14 yoşlarida otasi hayotdan köz yumadi. Uni Abulqosim Bobur öz tarbiyasiga oladi, katta badiiy iste'dodi uçun ğoyat e'zozlaydi. 1456 y. okt-.da mamlakat poytaxti Hirotdan Maşhadga köçiriladi, Abulqosim yoş Alişerni ham, öz xizmatida bölgan Husayn Boyqaroni ham Maşhadga olib ketadi. 1457 y.ning bahorida tösatdan Abulqosim Bobur ham vafot etdi. A.N. uçun bu, otasi vafotidan keyingi, ikkinçi oğir judolik böldi. U Maşhad madrasalaridan birida öqişini davom ettiradi. Dösti Husayn Boyqaro esa Marv va Çorjöy tomonlarga omad qidirib ketadi. Xurosonni temuriylarning yana bir vakili, Movarounnahr hukmdori Sulton Abu Said egalladi va poytaxtini Samarqanddan Hirotga köçiradi. Husayn Boyqaroning taxtni egallaş yölidagi birinçi raqibi — Abu Sayd edi. A.N. oilasining xohişrağbati Husayn tomonda bölib, bu avvalo ularning oilaviy yaqinliklari b-n izohlanardi; bundan yangi hukmdor ham yaxşi xabardor edi. Örtadagi bu vaziyat A.N. hayotini murakkablaştirgan. A.N. Maşhadda oddiy bir mullavaçça sifatida yaşadi. Şoirning bu davrdagi ijodida öz yurtini soğinib yozgan ğazallari talaygina. Orada, xususan, yoz fasllarida Hirotga borib-kelib ham turgan. 1463 y.da esa u uzil-kesil Hirotga qaytdi. Biroq bu yerda ahvol özgargan, şahar xarobaga aylangan edi. Xuroson poytaxtida Sulton Abu Said öz tartibini örnatgan, muhim vazifalarga u b-n Movarounnahrdan kelgan kişilar tayinlangan, A.N. ga yaqin kişilar quvğin qilingan, Husayn Boyqaro b-n birga ketgan toğalari — Mirsaid va Muhammad Ali uruşda halok bölgan, yaşaş uçun biron joy topiş muammo edi. A.N.ning öşa kunlardagi ahvoli uning keyinçalik ustozi Sayyid Hasan Ardaşerta Samarqanddan yozgan maktubidagi şe'riy satrlarda nihoyatda ta'sirli va haqqoniy ifodalab berilgan. Bu vaqtda mamlakatda taniqli şoir bölib qolgan A.N.ni Abu Sayd ta'qib qilib, Hirotdan çiqarib yuboradi. Şoir Samarqandga ketişga majbur böladi. A.N. Samarqandda 1465 y.dan 1469 y.ning bahorigaça yaşadi, Fazlulloh Abu Lays madrasasida öqib, turli fanlarga oid bilimlarini yanada çuqurlaştirdi. Samarqandning közga köringan şoirlari — Şayxim Suhayliy, Mirzobek, Mavlono Xovariy, Mir Qarşiy, Harimi Qalandar, muammogöy Uloyi Şoşiy, olim Mavlono Muhammad Olim va b. b-n hamsuhbat böldi va döstlaşdi. Samarqand ş. hokimi Ahmad Hojibek asli hirotlik bölib, Vafoiy taxallusi b-n şe'rlar yozardi, u A.N.ga alohida hurmat va e'tibor b-n qaradi. Uning yordamida A.N. davlat işlari b-n ham şuğullana boşladi. U davlat işlarini boşqarişda dastlabki tajribani şu yerda orttirdi va bu unga keyinçalik asqotdi. A.N.ning Samarqanddagi siyosiy va davlat faoliyati yuqori baholanib, unga «Çiğatoy amiri» unvoni berilgan.
1469 y. boşlarida Sulton Abu Sayd Qoraboğda öz askarlari tomonidan öldiriladi. Köpdan buyon şunday vaziyatni kutib yurgan Husayn Boyqaro zudlik b-n kelib, Hirot taxtini egallaydi. A.N. ham Hirotga yetib keladi. 1469 y. 14 apr. kuni, ramazon hayiti munosabati b-n uyuştirilgan qabul marosimida A.N. özining Husayn Boyqaroga yangi yozgan «Hiloliya» qasidasini taqdim etadi. Podşoh A.N.ni muhrdorlik mansabiga tayinlaydi.
A.N. Husayn Boyqaroning eng xavfli siyosiy raqibi — Yodgor Muhammad Mirzoni tunda qölga olişda şaxsiy jasorat körsatadi. Yangi hukumatning ortiqça soliqlaridan norozi bölib, qözğolon kötargan xalq ommasini tinçitişda adolat va mardonavorlik b-n iş tutadi. Şu voqealardan söng ma'lum vaqt ötgaç, Husayn Boyqaro hukumatidagi muxrdorlik vazifasiga A.N.ning roziligi b-n uning samarqandlik dösti, şoir Şayxim Suhayliy tayinlanadi. A.N.ning maqsadi saroyda maslahatçi bölib qoliş, köproq ijodiy iş b-n şuğullaniş edi. Biroq Husayn Boyqaro 1472 y.ning fev. oyida uni öz saroyining boş vaziri qilib tayinlaydi va unga «Amiri kabir» unvonini beradi. A.N. yangi lavozimda avvalo butun kuçini mamlakatda tinçlik va osoyiştalik örnatişga qaratdi. Vaqf işlarini tartibga solişga kirişdi. Şaharlarda savdo-sotiqni, hunarmandçilikni rivojlantirişga katta ahamiyat beradi. A.N. sa'yi harakati b-n qişloqlarda dehqonçilik madaniyati ösib boradi. Şaharlar, xususan Hirot kun sayin obod böla boşlaydi.
Buyuk insonparvar A.N. örta asrdagi Uyğoniş davrining boşqa uluğ zotlari singari butun hayoti b-n haqiqiy inson qanday bölişi lozimligini körsatdi. U öz davridagi nohaqlikka, adolatsizlikka qarşi kuraşdi, amaldorlarning öz vazifalarini suiiste'mol qilişlarini va ta'magirliklarini foş etdi, ojiz, muhtoj kişilarni öz himoyasiga oldi. Sulton Husayn Boyqaro podşohlik qilgan, A.N. hukumatda boş vazir vazifasini egallagantşllarda heç bir mamlakatga qarşi bosqinçilik uruşi olib borilmadi. Boş vazir A.N. madaniyat va san'atning çinakam homiysi sifatida taniladi. Uning faoliyatida ijtimoiy-siyosiy masalalarni töğri hal etişga intiliş, jamiyatdagi barça ijtimoiy qatlamlarga, barça qavmlarga bir xil munosabatda böliş, heç qaysi birini kamsitmaslik, hammaning manfaatiga barobar xizmat qiladigan jamoat binolarini qurişga alohida e'tibor beriş oldingi uringa çiqa boşladi. Xondamirning qayd qilişiça, 80-y.lar davomida A.N. öz mablağlari hisobidan Hirotda va mamlakatning boşqa şaharlarida bir neça Madrasa, 40 ta rabot, 17 masjid, 10 xonaqoh, 9 hammom, 9 köprik, 20 ga yaqin hovuz qurgan yoki ta'mirlattirgan. Ular orasida Hirotdagi «Ixlosiya», «Nizomiya» madrasalari, «Xalosiya» xonaqohi, «Şifoiya» tibgohi, Qur'on tilovat qiluvçilarga möljallangan «Dorulhuffoz» binosi, Mar-vdagi «Xusraviya» madrasasi, Maşhaddagi «Dorul-huffoz» xayriya binosi va b. noyob me'morlik yodgorliklari bor.
Bu davrda Hirotda adabiy hayot jöş urgan. A.N. atrofida Şayxim Suhayliy, Xoja Osafiy, Binoiy kabi önlab şoirlar, Hasan Noiy, Xoja Abdullo Marvoriy, Qulmuhummad Udiy, Şohquli Ğijjakiy kabi önlab sozandalar, Mirxond, Xondamir kabi tarixçilar, Sultonali Maşhadiy, Abdujamil Kotib, Xoja Hofiz Muhammad, Sultonali Koiniy, Muhammad Xandon, Mavlono Hijroniy kabi maşhur kotiblar, Behzod kabi musavvirlar qizğin ijodiy mehnat b-n band edilar. Hirotda, umuman Xuroson mul-kida ma'naviy hayotning baquvvat ustunlaridan Abdurahmon Jomiy b-n A.N. örtasidagi ijodiy hamkorlik — ustoz-şogirdlik köp masalalarda hamfikrlilikka olib keldi. A.N.ning özbek tilidagi dastlabki yirik asarlaridan «Hiloliya» qasidasi Sulton Husayn Boyqaroga bağişlangan bölsa, forsiy tildagi birinçi yirik asari «Tuhfat ul-afkor» (1476) qasidasi Jomiyga bağişlangan edi.
1470-y.larning oxirlarida A.N. özining özbek tilida yozgan şe'rlaridan iborat ilk devoni — «Badoye' ul-bidoya» («Badiiylik ibtidosi»)ni tuzdi. Mazkur devonda 777 ğazal, 85 ruboiy, 52 muammo, 46 qit'a, 53 fard, 10 tuyuq, 10 luğz, 3 mustazod, 5 muxammas, 3 tar-je'band, 2 musaddas bölib, bunday mukammal devonni tuziş Navoiygaça kamdan-kam özbek şoiriga nasib bölgan. A.N. «Badoye' ul-bidoya» tuzilgandan keyingi davrda yozilgan özbekça şe'rlari asosida 1480 y.larning oxirida «Navodir un-nihoya» («Behad nodirliklar») devonini tuzdi. 1841 — 82 y.larda A.N. «Çixl hadis» («Qirq hadis» yoki «Arbain») asarini yozadi. Bunda Muhammad payğambar(sav) ning qirq hadisi törtlik b-n şe'riy ifodalab berilgan.
A.N. mansub adabiy hayotda şe'riy janrlardan ğazal, qasida, ayniqsa muammo yozişga qiziqiş kuçli edi. A.N. forsiy devoniga 373 muammo kiritgan. Şunday adabiy mayllar tufayli 1485 y. muammo yoziş qoidalari haqida maxsus «Mufradot» asarini yaratdi.
A.N.da özbek tilida «Xamsa» — beş doston yaratiş maqsadi yoşligidan bölgan. Bu maqsadini 1483—85 y.larda amalga oşirdi. Asar özbek adabiyoti şuhratini olamga yoyib, jahon adabiyotining durdonalaridan biriga aylandi.
«Xamsa»dan keyin Navoiy yana bir qança asarlar yaratdi. 1485 y. uzining maşhur «Nazm ul-javohir» asarini yozdi, bunda birinçi xalifalardan bölmiş Hazrat Alining 266 ta hikmatli gapi ruboyi tarona (tört misrasi ham qofiyalangan) şaklida bayon etilgan. Öşa Davr kitobxonlari, şu jumladan, tarixçi Xondamir bu asarni ğoyat yuksak baholagan. A.N.ning insonparvarlik faoliyati, ilğor qaraşlari, uning obrö-e'tibori xalq orasida tobora ortib borişi öz manfaatlarini közlagan saroy ayonlari orasida norozilik tuğdirdi. Ular şoir b-n podşo orasiga nifoq solişga urindilar. Natijada 1487 y.da Husayn Boyqaro A.N.ni vazifasidan böşatadi, boş vazir vazifasini Muhammad Majdiddin egallaydi. Navoiy esa Astrobodga hokim qilib tayinlanadi. Navoiy hokimlik qilgan 2 yil davomida Astrobod ş. va viloyati obodonlaşib, qöşni davlatlar b-n yaxşi munosabatlar örnatiladi, savdo işlari yölga qöyiladi. A.N. Astrobodda ham köp yangi şe'rlar yozgan, Hirotdagi yor-döstlariga maktublar yöllab turgan. Uning Astroboddan Husayn Boyqaroning katta öğli Badiuzzamonta yozgan maktubini davlatni boşqariş haqidagi risola, deyiş mumkin.
A.N. doim Husayn Boyqaroni adolatli va ma'rifatli hukmdor qiyofasida köriş orzusi b-n yaşadi. Astroboddan Husayn Boyqaroga va boşqa amaldorlarga yozgan maktublarida ularni insof va adolatga çaqirar, davlat idora usulida mustahkam tartib örnatiş va ayrim islohotlar ötkazişga undar edi. Lekin A.N.ning istaklari töla amalga oşişi qiyin edi. Astrabodda Navoiy b-n Husayn Boyqaro munosabatlariga putur yetkazuvçi gaplar yuzaga kelgaç, podşoh A.N.ning Hirotga qaytişiga ruxsat beradi. Husayn Boyqaro Navoiyga bir neçta yuksak lavozimlarni taklif qiladi. A.N. rozi bölmagaç, unga «Muqarrabi hazrati sultoniy» («Sulton hazratlarining eng yaqin kişisi») degan rasmiy unvon beriladi. Bu b-n u davlatning hamma işlariga aralaşa olar va podşoh b-n körişiş imkoniga ham ega bölar edi. Binobarin, saroy amaldorlari, şu jumladan, Muhammad Majdiddin ham har bir muhim masalani köp vaqt u b-n kelişişga majbur edi. Lekin A.N. b-n Majdiddin örtasidagi nodöstona munosabatdan köpçilik xabardor edi. Navoiyning Balxda hokim bölib turgan ukasi Darveşali Majdiddindan ranjib, boş hukumatga qarşi isyon kötargani ham ma'lum. Bu isyon Navoiyning aralaşuvi b-n tinçitilgan. Aynan şu voqea 1490 y.dan Majdiddinning siyosat maydonidan ketişiga asosiy sabab bölgan.
A.N. hamişa köproq ijodiy va ilmiy işlar b-n şuğullaniş, bu boradagi rejalarini amalga oşiriş xayoli b-n yaşardi. Hayot esa uning rejalariga öz tuzatişlarini kiritar edi. 1488 y. Sayyid Hasan Ardaşer, 1492 y. Jomiy, 1493 y. olim va şoir Pahlavon Muhammad birin-ketin hayotdan köz yumdilar. Navoiy özi uçun qadrdon bölgan bu insonlar xotirasini abadiylaştiriş, ularga öz hurmatini izhor etiş uçun «Holoti Sayyid Hasan Ardaşer», «Xamsat ul-mutahayyirin».(«Beş hayrat»), «Holoti Pahlavon Muhammad» nomli risolalarini yozdi. Astrobodda yoza boşlagan «Tarixi muluki Ajam» («Ajam podşohlari tarixi») asarini tuğalladi (1489). 1490 y. u öziga zamondoş şoirlar haqida Jomiyning «Bahoriston», Davlatşoh Samarqandiyning «Tazkirat uş-şuaro» asarlari şaklida «Majolis un-nafois» («Nafislar majmuasi») tazkirasini tuzişga kirişib, 1492 y.da tugalladi. Şu vaqtning özida A.N. özbek tilida şe'riyat nazariyasi, aniq-roği, aruz vazni qoidalari haqida «Mezon ul-avzon» («Vaznlar ölçovi») ilmiy qöllanmasini yaratdi. 1494 y.da turkiy tildagi maktublarini töplab «Munşaot» («Maktublar») majmuasini tuzdi. 1495 y. Jomiyning «Nafahot ul-uns» asarini «Nasoyim ul-muhabbat» («Muhabbat şabadalari») nomi b-n tarjima qilib, uni qayta işlab, turkiy maşoyixlar haqidagi yangi ma'-lumotlar b-n boyitdi. Şu boisdan «Nasoyim ulmuhabbat»ga A.N. ning mustaqil asari sifatida qaraş mumkin.
A.N. 1491—92 y.lardan boşlab turkiy tilda yozilgan hamma şe'rlaridan yangi, yiğma devon tuzişga kirişdi va bu iş 1498—99 y.da nihoyasiga yetdi. Devonning umumiy nomi «Xazoyin ul-maoniy» («Ma'nolar xazinasi») bölib, 4 qismdan iborat bölganligi uçun «Çor devon» deb ham atalgan. Devon şoirning butun hayoti davomida yozilgan şe'rlarini qamrab olgan, ularda A.N. ning barça davrlaridagi kayfiyati, dunyoqaraşi, orzu-umidlari ifodalab berilgan. Taxminan şu yillarda A.N. forsiy şe'rlaridan taşkil topgan «Devoni Foniy» («Foniy devoni»)ni, forsiy tildagi 2 qasidalar majmualarini tuzib, forsiy şe'riyat taraq-qiyotiga ham özining munosib hissasini qöşdi. Xurosonda forsiyzabon xalqlar köpçillikni taşkil etganligi inobatga olinsa, A.N.ning bu tilda ham samarali ijod qilgani mamlakat ma'naviy ehtiyojini yaxşi his etganligini bildiradi.
1490 y.larning örtalariga kelib mamlakatda ijtimoiy-siyosiy tanglik kuçaya boşlaydi. Temuriylar xonadonida hukmdor öğillari örtasida yuzaga kelgan ziddiyatlar esa bu tanglikni yanada kuçaytiradi. Har bir şahzodaning öz tarafdorlari bölib, ularni murosaga keltiriş köp vaqt A.N. zimmasiga tuşar edi. Boş vazir Nizomul-mulk esa 1496—97 y.larda bu oilaviy mojarolarda bir tomonlama harakat qilib, Muzaffar Mirzonkt onasi — Xadiça begimga yon bosadi. Şu asosda Husayn Boyqaro b-n Astrobodda hokimlik qilayotgan Badiuzzamon örtasida harbiy töqnaşuv yuz berdi. Saroydagi fitna, jumladan, Nizomulmulkning qabihligi natijasida Badiuzzamonning öğli, Husayn Boyqaroning eng sevimli nabirasi, Navoiyning esa ixlos qöygan şogirdi Mömin Mirzo fojiali öldiriladi. Bular hammasi A.N. hayoti va kayfiyatiga salbiy ta'sir körsatadi.
A.N.ning şe'riy dahosi 15-a. oxirlariga kelib yana jöş urdi. U 2 yil mobaynida 2 ta yirik asar — «Lison ut-tayr» («Quşlar tili») dostonini va «Muhokamat ul-luğatayn» («Ikki til muhokamasi») nomli ilmiy asarini yaratdi. A.N.ning sönggi buyuk asarlaridan yana biri nasriy pandnoma yusinida yozilgan «Mahbubul-qulub» («Qalblar sevgani»)dir. U Şarq adabiyoti tarixida Şayx Sa'diyning «Guliston», Kaykovusning «Qobusnoma», Nizomiy Aruzi Samarqandiyning «Çor maqola» kabi asarlari qatorida turadi. Bu asarida A.N. özining hayot yölini, boşidan keçirgan turmuş maşaqqatlarini yorqin tasvirlab bergan.
1500 y.ning dek.da Husayn Boyqaro isyon kötargan öğli — Muhammad Husayn b-n sulh tuzib, Hirotga qay-tar ekan, A.N.ni ham uni kutib olişi lozimligiga işorat qiladi. Orada 2—3 kunlik yöl bor edi. A.N. özining sönggi şe'rini Poyob rabotida yozgan va undan nusxa köçirtirib, kelayotgan Husayn Boyqaroga yuborgan. Uçinçi kuni A.N. hukmdor istiqboliga yaqinlaşayotganida özini yomon his etgan, u b-n körişayotganda huşidan ketib, qaytib öziga kelmagan va hayotdan köz yumgan.
A.N.ning adabiy va ilmiy merosini 4 faslga böliş mumkin: 1. Devonlari. 2. Dostonlari. 3. Forsiy tildagi şe'riy merosi. 4. Ilmiy-filologik, nasriy va tarixiy asarlari.
A.N.ning özbek tilida yaratgan şe'riy merosi asosan «Xazoyin ul-maoniy» devoniga jamlangan. Asar 4 qismdan iborat. Devonning birinçi qismiga «Ğaroyib ussigar» («Bolalik ğaroyibotlari»), ikkinçi qismiga «Navodir uş-şabob» («Yigitlik nodirotlari»), uçinçi qismiga «Badoye' ul-vasat» («Örta yoş badialari») va nihoyat, törtinçi qismiga «Favoyid ulkibor» («Keksalik foydalari») degan nomlar berildi. «Xazoyin ul-maoniy» inson bolasining murakkab va yuksak tafakkuri hamda behisob his-tuyğulari b-n boğliq minglarça şe'r va önlarça şe'r turlarini öz içiga olgan majmua bölib, Şarq adabiyoti tarixida noyob hodisadir. Bu xil majmua A.N.ga qadar Amir Xisrav Dehlaviy tomonidangina tuzilgan. Uşbu devonga kirgan minglarça şe'rlarni A.N. butun umri davomida turli şaroitlarda, har xil sabablar b-n yozgan bölib, ular şoir hayoti va u yaşagan davr b-n sonsiz-sanoqsiz iplar orqali boglangan. A.N. «Xazoyin ul-maoniy» ga qadar «Ilk devon», «Badoye' ul-bidoya», «Navodir un-nihoya» devonlarini tuzgan. «Xazoyin ul-maoniy» ana şu 3 devonga kirgan hamda «Navodir ul-nihoya» tuzilgandan keyin yozilgan şe'rlar asosida yuzaga kelgan.
A.N.da keksalik çoğlarida barça şe'rlarini yiğib, xronologik tartibda 4 devon tuziş ğoyasi bölgan. Biroq «Xazoyin ul-maoniy»ni tuzişda muharrirlik vazifasini bajargan Husayn Boyqaro bu ğoyani qöllab-quvvatlamagan körinadi. Uning «Ğaroy-ib ussiğar» devoni bolalik maşqlaridan, «Navodir uş-şabob» yigitlik şe'rlaridangina iborat bölmay, bu boşlanğiç devonlarda şoirning keyingi davr şe'riy mö'jizalaridan ham namunalar borki, Husayn Boyqaro şuni ma'qul körgan. Şu sababdan «Xazoyin ul-maoniy» tarki-bidagi 4 devon nomining mazmunini şartli ma'noda tuşuniş, bunda şe'rlar köp holda aralaş holda joylaştirilganini nazardan qoçirmaslik zarur.
«Xazoyin ul-maoniy»dagi 4 devonning har birida 650 tadan 2600 ğazal, umuman 4 devonda 210 qit'a, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 13 tuyuq, 10 muxammas, 10 çistoy, 5 musaddas, 4 tarje'band, 4 mustazod, 1 musamman, 1 tarkibband, 1 qasida, 1 masnaviy, 1 soqiynoma mavjud bölib, Şarq şe'riyatining 16 turi namoyondir.
A.N.ning muhabbat va bu b-n boğliq tuğyonlari, xususan ğazallari uning yigitlik davrida yozilgan. Bunga uning «Ilk devoni»ga kiritilgan, xalq orasida «Qaro közum», «Kelmadi» («Munojot») nomlari b-n maşhur bölgan va kuylanadigan ğazallari yaxşi misol böla oladi. Bu kabi şe'rlarida şoir pok va yuksak işqiy keçinmalarni baland ehtiros va falsafiylik b-n ifodalab bera olgan. Uning «Topmadim» radifli ğazali ham şu davrda, aniqroği, Maşhaddan Hirotga qaytib, şaxsiy turmuşini izga soliş taraddudida yurganda, lekin uning moddiy jihatdan noçor ahvoldaligi tufayli oila qurişi qiyinlaşgan, Sulton Abu Sayd esa uni ta'qib qilgan paytda yozilgan bölib, uning har bayti yurakni tirnaydi. A.N.ning işqiy şe'rlarini faqat bir subyektga qaratilgan, deyiş qiyin. U hayotga keng nigoh b-n qarab, barça gözalliklarni nazokatli tuyğularni qadrlagan, noyob söz va iboralar b-n qalbdan ifodalay bilgan. Lekin hayot qiyinçiliklari va ziddiyatlari orqasida öz orzu-umidlariga yetişa olmagan şoir özining insoniy norozilik tuyğularini olovli şe'riy satrlarda bayon etadi. A.N.ning işq b-n boğliq tasvirlari rang-barang va boy bölib, biz unda inson hayoti va holatining çeksiz köp qirralarini — şodlikni ham, xafaçilikni ham, takrorlanmaydigan lahzalarni ham, har kun, har soatda yuz beruvçi köngilsizliklarni ham köramiz. Zotan özbek şe'riyatida inson dardi va hasratlarini, öz sevgilisiga talpinişlarini Navoiydan ötkazib ifodalagan şoirni topiş qiyin. A.N. ning işqiy mavzuda yozgan şe'rlarining öziga xos xususiyatlaridan yana biri şundaki, ulardagi köp ğoya va timsollar, tasviriy detallar an'anaviy xarakterga ega. Şu b-n birga işq va işqiy obrazlar talqinida ham boşqa mumtoz ijodkorlar kabi A.N. ramziylikka köp örin beradi. «Yor» — bu dunyo gözaligina emas, uningça, bu — butun borliqni yaratgan va hamma narsani harakatga keltirib turgan Alloh hamdir. Şoir özining tasavvufiy şe'rlarida yorning qoşi, közi, zulfi, soçi (va h.k.) deganda Allohning kuç-qudrati, mehri, oliy darajadagi gözalliklarini közda tutadi. A.N.ning barça lirik janrlarga oid şe'rlari yuksak mahorat b-n yozilgan bölib, inson manfaatlariga, uning e'tiqodini mustahkamlaşga, ruhini soğlomlaştirişga xizmat qiladi. Uning falsafiy, axloqiy mazmundagi hayot nafasi ufurib turgan har bir şe'ri bu janrning ölmas namunalaridir (yana q. «Xazoyin ul-maoiiy»).
Uluğ şoir ijodining şoh asari «Xamsa» 5 dostondan iborat. Bular «Hayrat ul-abror» («Yaxşilar hayrati»), «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun», «Sab'ayi sayyor» («Yetti sayyora»), «Saddi Iskandariy» («Iskandar devori») dostonlaridir. Fors adabiyotidagi xamsaçilikka javob sifatida özbek tilida birinçi marotaba yaratilgan A.N. «Xamsa»si bu tilning çeksiz imkoniyatlarini amalda isbot etdi. 52 ming misradan iborat bu beşlik 15-a. islom tafakkurining borliq va tabiat, inson va jamiyat, axloq va kamolot haqidagi öziga xos qomusi edi. Şoir voqealarni qadim Şarq tarixining Xusrav, Bahrom, Iskandar kabi nomlari afsonalar b-n çulğangan şaxslar, Layli va Majnun kabi oşiqlar hayotidan oldi. Ularga yangi mazmun berdi, turkona ruh kiritdi. Davrning dardli masalalarini, avlodlarning orzu va armonlarini kötarib çiqdi. «Xamsa» zamondoşlariga nihoyatda zör ta'sir körsatdi. Abdurahmon Jomiy uni hayajon b-n olqişladi. Sulton Husayn esa şoirni özining oq otiga mindirib, jilovdorlik qildi (yana q. «Xamsa»).
«Lison ut-tayr» — A.N.ning sönggi dostoni «Xamsa»dan 14 y. keyin — 1498—99 y.da yaratilgan. Bu asarini şoir «Foniy» taxallusi b-n yozgan. Çunki bu davrda uning hayoti keksalikka yuz ögirgan, aniqroği, bu dunyosidan köproq u dunyosini uylay boşlagan edi. Mazkur asar bolaligida sevib öqigani — Farididdin Attorning «Mantiq ut-tayr» («Quşlar tili») dostoniga javob tarzida, şoirning öz ta'biri b-n aytganda, «tarjima rasmi bila» yuzaga keltirgan şe'riy mö'jizasi edi. «Lison ut-tayr» aruzning ramali musaddasi maqsur (foilotun — foilotun — foilon) vaznida yozilgan bölib, 3598 baytdan iborat. Dostondagi boş ğoya, boş muammo tasavvufdagi imon, e'tiqod va ma'naviyat masalalaridir. A.N.ning niyati oddiy insonlarga insoniylikning ilohiy mohiyatini tuşuntirib beriş, ularni oğir sinovlardan ötkazib, komil inson darajasida köriş. Şoir asarda quşlar timsolida tasavvuf yöliga kirgan va Allohni körişga, unga yetişişga astoydil kirişgan xudojöy insonlarni tasvirlaşga intilgan. Hudhud degan quş nomidan söylangan yuzlarça hikoyalar tasavvufiy mazmunda bölib, ular hammasi hayotiy, biri biridan qiziqarli. Quşlarning rang-barang timsollari orqali A.N. özining tasavvuf ta'limoti b-n boğliq ğoyalarini, Allohning hamma narsaning taşqarisida emas, balki içida, özida ekanini körsatiş va isbotlaşga harakat qiladi. Insonning uluğvorligini majoziy uslub b-n, ta'sirli qilib, real ijtimoiy, axloqiy hodisalar ila boğlab tasvirlagan. Tasavvufning vaxdat ul-vujud nazariyasi ham şu tarzda özining badiiy in'ikosini topgan. Bu b-n Navoiy tasavvuf ğoyalarini keng kitobxonlar ommasiga badiiy kurkam va jonli yetkazişda oliy darajada san'atkorlik körsatgan (yana q. «Lison ut-tayr»).
A.N. butun hayoti davomida özbek tili b-n bir qatorda forsiy tilda ham ijod qilib, barakali meros yaratdi. Uning bu tildagi şe'rlari 1490-y.larning örtalarida, Eron olimi Yusuf Şeroziy taxminiça, 1495—1500 y.lar orasida muallif tomonidan devon holiga keltirilgan va «Devoni Foniy» nomi b-n maşhur. Mazkur devoni 1963 y.da Tehronda, 1965 y.da Toşkentda, 1993 y.da Duşanbada naşr etilgan. Özbek olimi Sulaymonov tavsifi böyiça, «Devoni Foniy»da, «Deboça»dan taşqari, 7 qasida, 554 ğazal, 1 musaddas, 1 marsiya, 72 qita, 73 ruboiy, 16 tarix, 373 muammo, 9 luğz bor. «Devoni Foniy»dagi ğazallarning aksariyati maşhur fors şoirlari şe'rlariga tatabbulardan iborat. Jumladan Jomiyning 52, Hofiz Şeroziyning 237, Xisrav Dehlaviyning 33, Sa'diy Şeroziyning 25, Mavlono Kotibiyning 5, Şohiy Sabzavoriyning 5, Kamol Xöjandiyning 4 va b. ğazaliga tatabbu boğlangan. A.N. fors tilida yozgan original ğazallariga «Muxtara», «Ixtiro» deb sarlavha qöygan bölib, ularning soni 50 dan ortiq.
A.N. özining forsiy kasidalaridan alohida töplamlar ham tuzgan bölib, ularning biri «Sittai zaruriya» («Olti zarurat»), ikkinçisi «Fusuli arbaa» («Tört fasl») deb ataladi. «Sittai zaruriya» töplamiga 6 qasida kiritilgan bölib, ularni Xisrav Dehlaviy, Jomiy, Anvariy, Haqoniy, Solmon Sovajiy va b. qasidanavislar ta'sirida yaratgan. U davrlarda şoirning şe'riy mahorati köp vaqt qasida yoziş b-n belgilanganini hisobga olsak, A.N.ning ham qasidanavislik salohiyati yuqori bölgan. A.N.ning «Fasuli arbaa» töplamiga 4 qasidasi kiritilgan bölib, ulardan «Bahor» 57 baytdan, «Saraton» 71 baytdan, «Xazon» 33 baytdan, «Day» 70 baytdan iborat. Ularda yilning 4 fasli — bahor, yoz, kuz va qiş, bu fasllardan har birining öziga xos gözalligi zavq b-n tasvirlangan va törttalovi ham zamon podşohi — Sulton Husayn Boyqaroni podşoh va şaxs, yaxşi dust va yaxşi inson sifatida vasf etişga bağişlangan. Umuman, A.N. özining forsiy tildagi asarlari b-n zamondoşlarining, birinçi navbatda, Jomiyning yuqori tahsiniga sazovor bölgan va fors-tojik adabiyoti, xususan şe'riyati rivojiga munosib hissasini qöşa olgan.
A.N. şoir böliş b-n birga öz davrining uluğ olimi, mutafakkiri ham edi. Navoiysiz bu davr fani va madaniyati taraqqiyotini tasavvur etiş qiyin. A.N. ilmiy tadqiqotlari va izlanişlarining katta qismi, tabiiyki, til va adabiyot masalalari b-n boğlangan. Şu ma'noda «Majolis un-nafois» tazkirasini yaratiş b-n A.N. öz davri adabiyotiga, uning ijodkorlariga öziga xos haykal örnatdi. Unda özbek va forsiy tillarda ijod qilgan 359 şoirning hayoti va yozgan asarlari haqida noyob ma'lumotlar berilgan, bu ijodkorlarning yutuklari va kamçiliklari, öziga xos xususiyatlari körsatilgan (yana q. «Majolis un-nafois»).
A.N.ning «Xamsat ul-mutahayyirin», «Holoti Sayyid Hasan Ardaşer», «Holoti Pahlavon Muhammad» asarlari «Majolis un-nafois»ning davomiday bölib, bu davr adabiyoti, fani va madaniyatining yirik namoyandalari hayotini örganişda eng qimmatli manbalardir. Bu asarlar badiiy-tasavvuf adabiyotining manoqib (yoki manqaba) janriga tegişli bölib, uslubining samimiyligi b-n ajralib turadi.
A.N.ning katta adabiy va tarixiy ahamiyatga ega «Munşaot» asari uning turkiy tilda öz zamondoşlari — podşohlar va şahzodalar, ilm va adabiyot axdlari b-n olib borgan yozişmalari majmuidan iborat, maktub janrining mukammal namunalari sanaladi. Maktublarning miqdori turli qölyozmalarda turliça, bir-birini töldiradi. A.N. özining forsiy maktublarini ham yiğib, «Munşaot» tuzgan. Biroq u bizgaça yetib kelmagan.
A.N.ning eng muhim asarlaridan biri «Vaqfiya» bölib, bir qaraşda, şoir va buyuk davlat arbobining özi kurgan imoratlariga vaqfi, ya'ni rasmiy hujjatidek körinsa ham, aslida unda Sulton Husayn Boyqaro davri davlat tizimi, A.N.ning bu davlatni boşqarişdagi örni, uning tarjimai holi, ijtimoiy-siyosiy va axloqiy qaraşlari katta bilimdonlik va aniqlik b-n yoritilgan. Şuning uçun ham navoiyşunoslikda bu asarga A.N. nasrining ajoyib namunasi sifatida qaraladi. Muallif fikrlarining ba'zilarini şe'r b-n, xususan ruboiy şaklida bayon qilişi uning qaysi masalaga qöl urmasin, özini şe'riyatdan heç uzoq turmaganini, doim şe'riyat b-n nafas olganini namoyon etadi.
A.N.ning adabiyot nazariyasiga oid «Mufradot» («Risolai muammo») asari forsiy tilda yozilgan, muammo yoziş va yeçiş qoidalarini ilmiy izohlaşga bağişlangan. Navoiy davrida bu şe'r turi nihoyatda keng iste'molda bölgan. Aftidan, bu janr nazariyasi va amaliyoti şu davr kitobxonlarining adabiy didi, tarbiyasi b-n ham boğlangan edi. A.N. ba'zan maxsus muammo yeçiş majlislari taşkil etgan.
A.N.ning «Mezon ul-avzon» («Vaznlar ölçovi») va «Muhokamat ul-luğatayn» («Ikki til muhokamasi» yoki «Ikki til tadqiqi») asarlari boşqa i.t.laridan farkdi ölaroq umumturkiy ahamiyatga ega va b. turkiy xalqlarning şe'riyati va tillarini örganişga ham xizmat qilib kelmoqda. A.N. «Mezon ul-avzon»ni aruzning birinçi tadqiqotçisi Xalil ibn Ahmad, keyingi davr olimlaridan Şams Qays, Xoja Nasriddin Tusiy, zamonaviy tadqiqotçilardan Jomiy tajribalaridan ijodiy istifoda etib yaratgan. Aruz vazni böyiça özbek tilidagi bu birinçi ilmiy qöllanmada uning asosiy ruknlari va b. unsurlari, 19 bahrining tuzilişi, ruboiy vaznlarini aniq ta'riflab, turkiy şe'riy misollar opqali asoslab, izoxlab berilgan. Asarda aruz vazniga tuşmaydigan şe'riy vaznlar — tuyuq, çinga, mustazod, aruzvoriy, budi-budoyi va b. turkiy şe'riy vaznlarga ham izoh va talqinlar berilgan. Bu asar aruz böyiça bugungi kunda ham öz ilmiy qimmati va amaliy ahamiyatini yöqotmagan.
«Muhokamat ul-luğatayn»da turkiy tilning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotdagi örni, uning grammatik mukammalligi, sözlarga boyligi forsiy til qoidalari va hodisalariga qiyoslangan holda çuqur va aniq misollar orqali tahlil etilgan. A.N. özining bu tilni, uning jamiyat taraqqiyotidagi örnini, söz va iboralarga boyligini şoir sifatida çuqur egallagani uçun, uning boşqa tillardan kamlik joyi yöqligini, aksinça, ularga nisbatan öziga xos xususiyatlarga ega ekanligini vatanparvar olim sifatida ehtiros b-n körsatib, isbotlab bergan. Uning muqoyasa uçun keltirgan 100 ta turkiy fe'lining aksari özbek tilida hozirgaça iste'molda. Şu b-n birga «Muhokamat ul-luğatayn»da özbek adabiyoti tarixi, uning boşqa adabiyotlar, xususan forsiy adabiyot b-n yaqindan boğlanganligi, Navoiy ijodining rivojlaniş yullari, ayrim asarlarining yuzaga kelişi sabablari haqida ham qimmatli ma'lumotlar bor.
A.N. hayotining oxirlarida «Mahbub ul-qulub» nasriy asarini yezdi. Asar 3 qismdan iborat. Uning birinçi qismi 40 fasl. Har bir faslida muallif uzi yaşagan davrdagi bir tabaqa hayoti, axloqi va vazifalari haqida suhbat yuritadi. U uşbu tabaqa vakillarining yaxşi işlari haqida ham, ayb va nuqsonlari haqida ham goh halimlik b-n, goh ğazabnafrat b-n mulohaza yuritib, ularni insofga çaqirmoqçi, tarbiya-lamoqçi böladi. Asarda A.N.ning inson axloqiga va tarbiyasiga doir eng noyob pand va nasihatlari xalq maqollari va hikmatli sözlari şaklida bayon qilingan. Köp örinda şoir öz fikrlarini bayt, qita, masnaviy, ruboiy şaklida ifodalaşi asarga rang-baranglilik bağişlagan. «Tarixi muluki Ajam» va «Tarixi anbiyo va hukamo» A.N. Sulton Husayn Boyqaro davri ijtimoiy-siyosiy tarixiga bağişlab yozmoqçi bölgan asarining boşlanğiç bölaklaridir.
A.N. «Tarixi muluki Ajam»da qad. Eron podşohlari, ularning tarixda muxrlanib qolgan işlari va şaxsiyatlari töğrisida hikoya qiladi. Bundagi ma'lumotlarni Navoiy köproq Abulqosim Firdavsiyning «Şohnoma» dostonidan hamda «Tarixi Tabariy» kitobidan olgan. A.N.ning «Tarixi anbiyo va hukamo» asari esa islom dini tarixi b-n boğliq rivoyatlar va adabiy asarlarni, xususan bir qator payğambarlar hayotini Buqrot (Gippokrat), Aflotun (Platon), Batlimus (Ptolemey) kabi donişmandlarni bilib oliş uçun muhim manbadir. Ayni vaqtda A.N.ning bu asarlari özbek badiiy nasrining qad. va gözal namunalaridir.
A.N. özidan boy şe'riy, nasriy va ilmiy meros qol-dirgan bölib, bu merosning hajmi, «Lison ut-tayr» dostonida şoirning özi ta'kidlaşiça, 100 ming baytdan iboratdir. Bu boy meros b-n A.N. özbek adabiyotini jahon yuksakligiga kötardi va özbek adabiy tiliga asos soldi. Özbek adabiyotida lirik janrlar va dostonçilikning eng yuqori taraqqiyoti A.N. nomi b-n boğlangandir.
AN. asarlari önlab xalqlarning tillariga tarjima bölgan. Mac. «Majolis un-nafois» 16-a.dayoq fors tiliga Faxriy bin Sulton Muhammad Amiriy, Muhammad Qazviniy va Şohali Abduali Nişopuriy tomonidan 3 marta tarjima qilingan. A.N.ning boşqa tillarga tarjima qilingan dastlabki badiiy asari «Sab'ai sayyor» böldi. Xristofor Armaniyning 1557 y.da italyan tilida naşr etilgan «Sarandib şohi uç öğlonining ziyorati» asarida A.N.ning «Sab'ai sayyor» dostonidagi qoliplovçi hikoyasi — «Bahrom va Dilorom» hikoya qilinadi. Bu asar nemis, fransuz va golland tillariga tarjima qilinib, 11 marta naşr etilgan. Şuningdek, 17-a. Gruzin şoiri Sitsişvili A.N.ning «Sab'ai sayyor» dostonini erkin tarjima qilib, «Yetti gözal» dostonini yaratdi. 19-a.ning oxiri va 20-a.ning boşlarida A.N.ning «Muhokamat ul-luğatayn» asari turk va tatar tillariga tarjima qilindi.
A.N. vafot etganidan keyin ötgan davr mobaynida uning asarlari forsiy va turkiy xalqlar orasida keng yoyildi. Atoqli tojik şoirlarining köpçiligi, Fuzuliy, Kişvariy, Mirzo Fatali Oxundov, Sobir kabi ozarbayjon yozuvçilari, Ozodiy, Mahtumquli va Zelili kabi turkman şoirlari, qozoq yozuvçisi Abay Qönonboyev, qoralpoq sohibqalamlari Berdaq, Ajiniyoz, tatar şoirlari Abdulla Töqay, Hayum Nosiriy va b. A.N.ga yuksak baho berib, asarlaridan ta'lim oldilar, ayrim asarlariga nazira bitdilar.
A.N. ijodiyotiga qiziqiş, uni örganiş Yevropa va Rossiyada ham hiyla katta tarixga ega. Fransuz şarqşunosi Katrmer 1841 y.da bosilgan xrestomatiyasida A.N.ning «Muhokamat ul-luğatayn» va «Tarixi muluki Ajam»ini e'lon qilgan, I.N. Berezin «Turk xrestomatiyasi»da uning bir neça asarlaridan parçalar bergan. M. Nikitskiy 1856 y.da birinçi manbalar asosida «Amir Nizomiddin Alişer. Uning davlat va adabiyot sohasidagi ahamiyati» mavzuida magistrlik dissertatsiyasini yozadi. Şu b-n birga, N.I. Il'minskiy, V.V. Velyaminov-Zernov, V.V. Bartold, Ye.E. Bertels, S.N. Ivanov, N.I. Konrad, M. Belen, Pave de Kurteyl, E. Braun va b. şarqşunoslar A.N.ning faoliyati va merosi b-n şuğullandilar.
Turkistonda 20-a. boşidan boşlangan, taşabbuskori jadidlar bölgan ma'rifiy uyğoniş A.N.ning hayoti va faoliyatini örganişda ham öz ifodasini topdi. 1919 y.da Toşkentda Fitrat naşrga tayyorlagan «Insoniyat haqinda Navoiyning fikri» nomli risola bosilib çiqdi. Bu kitobça A.N.ning «Hayrat ul-abror» dostonining «Salotin bobida» («Sultonlar haqida») degan qismidan parça edi. Şundan söng A.N. ijodini örganiş va ommalaştiriş keng tus oldi. Adabiyotşunoslik fanining navoiyşunoslik sohasi yuzaga keldi. Bu sohada olimlar va adiblardan Oybek, O. Şarafiddinov, S. Ayniy, V. Zohidov, Izzat Sulton, A Kayumov, P. Şamsiyev, H. Sulaymonov, N. Mamayev, S. Ğaniyeva, A. Hayitmetov, A. Abduğafurov, A. Rustamov va b. salmoqli işlar qildilar, A.N. ijodi böyiça unlab nomzodlik va d-rlik dissertatsiyalari yozildi. Yozuvçi Oybek «Navoiy» romanini, Izzat Sulton «Navoiyning qalb daftari» hujjatli qissasini, L. Bat «Hayot böstoni» qissasini, Mirkarim Osim hikoyalar turkumini yaratdi. Ayniqsa, keyingi 50 yil navoiyşunoslikda sermahsul yillar böldi. A.N. asarlarining mamlakatimiz kitob fondlari va çet ellardagi kutubxonalarda saqlanayotgan deyarli barça nodir nusxalari örganildi. A.N.ning köpgina asarlarining ilmiy tanqidiy matni işlab çiqildi. «Devoni Foniy» va b. asarlarining nodir nusxalari topilib, naşr etildi. 20-a.da A.N.ning çinakam sahnaviy hayoti boşlandi. Izzat Sulton va Uyğun «Alişer Navoiy» dramasini (1945, 1948), I. Mahsumov bastakorlar Yu. Rajabiy va S. Jalil b-n hamkorlikda «Navoiy Astrobodda» musiqali dramasini (1967) yozdilar. A.N. obrazi kinoekranda ham mujassamlaşdi. A.N. dostonlari asosida yaratilgan «Farhod va Şirin» musiqali dramasi (1937), «Layli va Majnun» operasi (1942), «Suhayl va Mehri» baleti (1967), «Dilorom» operasi (1958), «Iskandar» dramasi (1991) teatr san'atining eng yaxşi asarlaridan bölib qoldi.
Biroq qariyb bir yarim asr davom etgan mustamlakaçilik davrida, ayniqsa şöro tuzumi davrida madaniy merosimizni xalqimizga yot mafkura qolipiga solib talqin qilişga urinişlar böldi. Bu hodisa A.N. ijodiga munosabatda ham öz ifodasini topdi. Uni yöqsillarning dösti, mulkdorlarning muxolifi qilib ta'riflaşga intilişdi. Jahon adabiyotining durdonasi bölgan asarlaridagi (mas, «Hayrat ul-abror» dostonidagi) ajoyib boblar qisqartirib naşr etildi. A.N. ning hayoti va ijodi Allohga imon keltirgan, Qur'oni karimdagi har bir oyatni muqaddas deb bilgan, n-qşbandiya tariqatini qabul qilgan adib va mutafakkirning hayoti va ijodidir. Uning ijodi mohiyatini anglab yetmoq uçun din tarixini yaxşi bilgan, Qur'oni karimni öqib, ma'nosini anglab yetgan kişi böliş kerak. Şöro tuzumida esa diniy ilmlarni tarğib qiliş ta'qiqlandi. Şu bois, garçi navoiyşunos olimlar şoir ijodini tarğib qiliş böyiça ança işlar qilgan bölsalar ham, A.N. ijodi köpçilik kitobxonlar uçun tuşunarsiz bölib qoldi. Mustaqillik bizga barça qadriyatlarimiz qatori A.N. merosini örganişning keng ufqlarini oçdi. Endilikda uning ijodini asliça, mohiyatini tuşunib örganiş imkoniyati yuzaga keldi. 1991 y.da A.N. tavalludining 550 yilligi tantanali nişonlandi. Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti tasis etildi. Toşkentda A.N. nomidagi Özbekiston Milliy boği barpo etildi va bu boğ örtasida şoirning salobatli haykali qad kötardi. Şoirning 20 jildli mukammal asarlar töplami naşr etila boşlandi (2000 y.ga qadar 16 jildi çop etildi). Mamlakatimizda A.N. xotirasi yuksak darajada e'zozlanadi. Bir viloyat, şahar, oliy öquv yurti (Samarqand davlat un-ti), Toşkentdagi Davlat kutubxonasi, Özbekiston FA Til va adabiyot in-ti, Adabiyot muzeyi, Toşkentdagi Katta akademik opera va balet teatri, San'at saroyi, Toşkentdagi metro bekati, önlab köçalar va jamoa xöjaliklari uning nomi b-n atalgan. A.N. hayoti va ijodiga bağişlab haykaltaroşlar, rassomlar va bastakorlar asarlar yaratişgan. Har yili A.N tuğilgan kun -9 fev.da ilmiy-an'naviy konferensiya ötkazilib, A.N. merosini örganiş sohasida qilingan yillik işlarga yakun yasaladi.
As: Tanlangan asarlar [3 jildli]. T., 1948; Asarlar [15 jildli], 1 — 15 jildlar, T., 1963—1968; Sobr. soç. v desyati tomax, T., 1968-1970; Ilk devon, T., 1968; Navoiy dastxati («Navodir un-nihoya»), T., 1991; Tarixi anbiyo va hukamo, Samarqand, 1990; Vaqfiya, T., 1991; Töla asarlar töplami (20 jildli), 1 —16-jildlar, T., 1987— 2000.
Ad.: Sarafi ddinov A, Alisher Navaiy, T., 1939; Ğiyosiddin Xondamir, Makorim ul-axloq, T., 1948; Bertels Ye. E., Navoi, M.L., 1948; Hayitmetov A., Alişer Navoiyning adabiy-tanqidiy qaraşlari, T., 1959; Jalolov T., «Xamsa» talqinlari, T., 1960; Hayitmetov A., Navoiy lirikasi, T., 1961; Abduğafurov A., Navoiy ijodida satira T., 1972; Izzat Sulton, Navoiyning qalb daftari, T., 1969; Zohidov V., Uluğ şoir ijodining qalbi, T., 1970; Rustamov A., Navoiyning badiiy mahorati, T., 1979; Mallayev N., Alişer Navoiy va xalq ijodiyoti, T., 1974; Haqqulov I., Zanjirband şer qoşida, T., 1989; Şodiyev E., Alişer Navoiy va fors-tojik adiblari, T., 1989; Qayumov A., Alişer Navoiy, T., 1991; Hayitmetov A., Navoiyxonlik suhbatlari, T., 1993; Abduqodirov A., Navoiy va tasavvuf, Xöjand, 1994; Qodirov M., Navoiy va sahna san'ati, T., 2000.
Abduqodir Hayitmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛИШЕР НАВОИЙ, Навоий (тахаллуслари; асл исми Низомиддин Мир Алишер) (1441.9.2. — Ҳирот — 1501.3.1) — буюк ўзбек шоири, мутафаккир, давлат арбоби.
А.Н.нинг ота томондан бобося Амир Темурнинг Умар Шайх исмли ўғли б-н кўкалдош (эмикдош) бўлиб, кейинчалик Умар Шайх ва Шоҳрухнинг хизматида бўлган. Отаси Ғиёсиддин Баҳодир эса Абулқосим Бобурнинг яқинларидан; мамлакатни идора этишда иштирок этган. Онаси (исми номаълум) Кобул амирзодаларидан Шайх Абусаид Чангнинг қизи. А.Н.нинг болалиги Шоҳрух ҳукмронлигининг сўнгги йилларига тўғри келган. У темурийзодалар, хусусан бўлажак подшоҳ Ҳусайн Бойқаро б-н бирга тарбияланган. 4 ёшида мактабга бориб, тез савод чиқариб, туркий ва форсий тилдаги шеърларни ўқиб, ёд ола бошлаган. Ўзбек тили б-н бир қаторда форсий тилни ҳам мукаммал эгаллаган. 1447 й. 12 мартда мамлакат подшоҳи Шоҳрух вафот этгач, тахтга даъвогарлар орасида ўзаро кураш бошланади. Уруш-жанжаллар кўп кишиларни Хуросондан турли томонга кўчиб кетишга мажбур этди. А.Н.лар оиласи ўз тинчлигини кўзлаб, Ироққа кўчишди (1449). Таф ш.да Алишер машҳур «Зафарнома» тарихий асари муаллифи, шоир Шарафиддин Али Яздий б-н учрашади. Бу учрашув болада ёрқин таассурот қолдиради. Ғиёсиддин Баҳодир оиласи Ҳиротга, қарийб икки йил муддат ўтгач, қайтади. Абулқосим Бобур Ғиёсиддин Баҳодирни Сабзавор ш.га ҳоким қилиб тайинлади. А.Н. Ҳиротда қолиб ўқишни давом эттирди. А.Н. шеъриятга ғоят қизиқди, Шарқ адабиётини қунт б-н ўрганди. Оила муҳити болалигидаёқ унда адабиётга зўр ҳавас туғдирган эди. Тоғалари Мирсаид — Кобулий, Муҳаммад Али — Ғарибий етук шоир эдилар. А.Н.лар уйида шоирлар тез-тез тўпланишиб, мушоира қилишар, адабиёт ва санъат ҳақида суҳбатлашар эдилар.
А.Н. 10—12 ёшларидан шеър ёза бошлаган. Тарихчи Хондамирнинг ёзишича, ёш А.Н.нинг истеъдодидан мамнун бўлган мавлоно Лутфий, унинг:
Оразин ёпқоч, кўзумдан сочилур ҳар лаҳза ёш,
Бўйлаким, пайдо бўлур юлдуз, ниҳон бўлғач қуёш
матлаъли ғазалини тинглаб: «Агар муяссар бўлса эди, ўзимнинг ўн-ўн икки минг форсий ва туркий байтимни шу ғазалга алмаштирардим...» деган. А.Н. 15 ёшида шоир сифатида кенг танилган. Шеърларини туркий (Навоий тахаллуси б-н) ва форсий (Фоний тахаллуси б-н) тилларида ёзган.
А.Н. 13—14 ёшларида отаси ҳаётдан кўз юмади. Уни Абулқосим Бобур ўз тарбиясига олади, катта бадиий истеъдоди учун ғоят эъзозлайди. 1456 й. окт-.да мамлакат пойтахти Ҳиротдан Машҳадга кўчирилади, Абулқосим ёш Алишерни ҳам, ўз хизматида бўлган Ҳусайн Бойқарони ҳам Машҳадга олиб кетади. 1457 й.нинг баҳорида тўсатдан Абулқосим Бобур ҳам вафот этди. А.Н. учун бу, отаси вафотидан кейинги, иккинчи оғир жудолик бўлди. У Машҳад мадрасаларидан бирида ўқишини давом эттиради. Дўсти Ҳусайн Бойқаро эса Марв ва Чоржўй томонларга омад қидириб кетади. Хуросонни темурийларнинг яна бир вакили, Мовароуннаҳр ҳукмдори Султон Абу Саид эгаллади ва пойтахтини Самарқанддан Ҳиротга кўчиради. Ҳусайн Бойқаронинг тахтни эгаллаш йўлидаги биринчи рақиби — Абу Сайд эди. А.Н. оиласининг хоҳишрағбати Ҳусайн томонда бўлиб, бу аввало уларнинг оилавий яқинликлари б-н изоҳланарди; бундан янги ҳукмдор ҳам яхши хабардор эди. Ўртадаги бу вазият А.Н. ҳаётини мураккаблаштирган. А.Н. Машҳадда оддий бир муллавачча сифатида яшади. Шоирнинг бу даврдаги ижодида ўз юртини соғиниб ёзган ғазаллари талайгина. Орада, хусусан, ёз фаслларида Ҳиротга бориб-келиб ҳам турган. 1463 й.да эса у узил-кесил Ҳиротга қайтди. Бироқ бу ерда аҳвол ўзгарган, шаҳар харобага айланган эди. Хуросон пойтахтида Султон Абу Саид ўз тартибини ўрнатган, муҳим вазифаларга у б-н Мовароуннаҳрдан келган кишилар тайинланган, А.Н. га яқин кишилар қувғин қилинган, Ҳусайн Бойқаро б-н бирга кетган тоғалари — Мирсаид ва Муҳаммад Али урушда ҳалок бўлган, яшаш учун бирон жой топиш муаммо эди. А.Н.нинг ўша кунлардаги аҳволи унинг кейинчалик устози Саййид Ҳасан Ардашерта Самарқанддан ёзган мактубидаги шеърий сатрларда ниҳоятда таъсирли ва ҳаққоний ифодалаб берилган. Бу вақтда мамлакатда таниқли шоир бўлиб қолган А.Н.ни Абу Сайд таъқиб қилиб, Ҳиротдан чиқариб юборади. Шоир Самарқандга кетишга мажбур бўлади. А.Н. Самарқандда 1465 й.дан 1469 й.нинг баҳоригача яшади, Фазлуллоҳ Абу Лайс мадрасасида ўқиб, турли фанларга оид билимларини янада чуқурлаштирди. Самарқанднинг кўзга кўринган шоирлари — Шайхим Суҳайлий, Мирзобек, Мавлоно Ховарий, Мир Қарший, Ҳарими Қаландар, муаммогўй Улойи Шоший, олим Мавлоно Муҳаммад Олим ва б. б-н ҳамсуҳбат бўлди ва дўстлашди. Самарқанд ш. ҳокими Аҳмад Ҳожибек асли ҳиротлик бўлиб, Вафоий тахаллуси б-н шеърлар ёзарди, у А.Н.га алоҳида ҳурмат ва эътибор б-н қаради. Унинг ёрдамида А.Н. давлат ишлари б-н ҳам шуғуллана бошлади. У давлат ишларини бошқаришда дастлабки тажрибани шу ерда орттирди ва бу унга кейинчалик асқотди. А.Н.нинг Самарқанддаги сиёсий ва давлат фаолияти юқори баҳоланиб, унга «Чиғатой амири» унвони берилган.
1469 й. бошларида Султон Абу Сайд Қорабоғда ўз аскарлари томонидан ўлдирилади. Кўпдан буён шундай вазиятни кутиб юрган Ҳусайн Бойқаро зудлик б-н келиб, Ҳирот тахтини эгаллайди. А.Н. ҳам Ҳиротга етиб келади. 1469 й. 14 апр. куни, рамазон ҳайити муносабати б-н уюштирилган қабул маросимида А.Н. ўзининг Ҳусайн Бойқарога янги ёзган «Ҳилолия» қасидасини тақдим этади. Подшоҳ А.Н.ни муҳрдорлик мансабига тайинлайди.
А.Н. Ҳусайн Бойқаронинг энг хавфли сиёсий рақиби — Ёдгор Муҳаммад Мирзони тунда қўлга олишда шахсий жасорат кўрсатади. Янги ҳукуматнинг ортиқча солиқларидан норози бўлиб, қўзғолон кўтарган халқ оммасини тинчитишда адолат ва мардонаворлик б-н иш тутади. Шу воқеалардан сўнг маълум вақт ўтгач, Ҳусайн Бойқаро ҳукуматидаги мухрдорлик вазифасига А.Н.нинг розилиги б-н унинг самарқандлик дўсти, шоир Шайхим Суҳайлий тайинланади. А.Н.нинг мақсади саройда маслаҳатчи бўлиб қолиш, кўпроқ ижодий иш б-н шуғулланиш эди. Бироқ Ҳусайн Бойқаро 1472 й.нинг фев. ойида уни ўз саройининг бош вазири қилиб тайинлайди ва унга «Амири кабир» унвонини беради. А.Н. янги лавозимда аввало бутун кучини мамлакатда тинчлик ва осойишталик ўрнатишга қаратди. Вақф ишларини тартибга солишга киришди. Шаҳарларда савдо-сотиқни, ҳунармандчиликни ривожлантиришга катта аҳамият беради. А.Н. саъйи ҳаракати б-н қишлоқларда деҳқончилик маданияти ўсиб боради. Шаҳарлар, хусусан Ҳирот кун сайин обод бўла бошлайди.
Буюк инсонпарвар А.Н. ўрта асрдаги Уйғониш даврининг бошқа улуғ зотлари сингари бутун ҳаёти б-н ҳақиқий инсон қандай бўлиши лозимлигини кўрсатди. У ўз давридаги ноҳақликка, адолатсизликка қарши курашди, амалдорларнинг ўз вазифаларини суиистеъмол қилишларини ва таъмагирликларини фош этди, ожиз, муҳтож кишиларни ўз ҳимоясига олди. Султон Ҳусайн Бойқаро подшоҳлик қилган, А.Н. ҳукуматда бош вазир вазифасини эгаллагантшлларда ҳеч бир мамлакатга қарши босқинчилик уруши олиб борилмади. Бош вазир А.Н. маданият ва санъатнинг чинакам ҳомийси сифатида танилади. Унинг фаолиятида ижтимоий-сиёсий масалаларни тўғри ҳал этишга интилиш, жамиятдаги барча ижтимоий қатламларга, барча қавмларга бир хил муносабатда бўлиш, ҳеч қайси бирини камситмаслик, ҳамманинг манфаатига баробар хизмат қиладиган жамоат биноларини қуришга алоҳида эътибор бериш олдинги уринга чиқа бошлади. Хондамирнинг қайд қилишича, 80-й.лар давомида А.Н. ўз маблағлари ҳисобидан Ҳиротда ва мамлакатнинг бошқа шаҳарларида бир неча Мадраса, 40 та работ, 17 масжид, 10 хонақоҳ, 9 ҳаммом, 9 кўприк, 20 га яқин ҳовуз қурган ёки таъмирлаттирган. Улар орасида Ҳиротдаги «Ихлосия», «Низомия» мадрасалари, «Халосия» хонақоҳи, «Шифоия» тибгоҳи, Қуръон тиловат қилувчиларга мўлжалланган «Дорулҳуффоз» биноси, Мар-вдаги «Хусравия» мадрасаси, Машҳаддаги «Дорул-ҳуффоз» хайрия биноси ва б. ноёб меъморлик ёдгорликлари бор.
Бу даврда Ҳиротда адабий ҳаёт жўш урган. А.Н. атрофида Шайхим Суҳайлий, Хожа Осафий, Биноий каби ўнлаб шоирлар, Ҳасан Ноий, Хожа Абдулло Марворий, Қулмуҳуммад Удий, Шоҳқули Ғижжакий каби ўнлаб созандалар, Мирхонд, Хондамир каби тарихчилар, Султонали Машҳадий, Абдужамил Котиб, Хожа Ҳофиз Муҳаммад, Султонали Коиний, Муҳаммад Хандон, Мавлоно Ҳижроний каби машҳур котиблар, Беҳзод каби мусаввирлар қизғин ижодий меҳнат б-н банд эдилар. Ҳиротда, умуман Хуросон мул-кида маънавий ҳаётнинг бақувват устунларидан Абдураҳмон Жомий б-н А.Н. ўртасидаги ижодий ҳамкорлик — устоз-шогирдлик кўп масалаларда ҳамфикрлиликка олиб келди. А.Н.нинг ўзбек тилидаги дастлабки йирик асарларидан «Ҳилолия» қасидаси Султон Ҳусайн Бойқарога бағишланган бўлса, форсий тилдаги биринчи йирик асари «Туҳфат ул-афкор» (1476) қасидаси Жомийга бағишланган эди.
1470-й.ларнинг охирларида А.Н. ўзининг ўзбек тилида ёзган шеърларидан иборат илк девони — «Бадоеъ ул-бидоя» («Бадиийлик ибтидоси»)ни тузди. Мазкур девонда 777 ғазал, 85 рубоий, 52 муаммо, 46 қитъа, 53 фард, 10 туюқ, 10 луғз, 3 мустазод, 5 мухаммас, 3 тар-жеъбанд, 2 мусаддас бўлиб, бундай мукаммал девонни тузиш Навоийгача камдан-кам ўзбек шоирига насиб бўлган. А.Н. «Бадоеъ ул-бидоя» тузилгандан кейинги даврда ёзилган ўзбекча шеърлари асосида 1480 й.ларнинг охирида «Наводир ун-ниҳоя» («Беҳад нодирликлар») девонини тузди. 1841 — 82 й.ларда А.Н. «Чихл ҳадис» («Қирқ ҳадис» ёки «Арбаин») асарини ёзади. Бунда Муҳаммад пайғамбар(сав) нинг қирқ ҳадиси тўртлик б-н шеърий ифодалаб берилган.
А.Н. мансуб адабий ҳаётда шеърий жанрлардан ғазал, қасида, айниқса муаммо ёзишга қизиқиш кучли эди. А.Н. форсий девонига 373 муаммо киритган. Шундай адабий майллар туфайли 1485 й. муаммо ёзиш қоидалари ҳақида махсус «Муфрадот» асарини яратди.
А.Н.да ўзбек тилида «Хамса» — беш достон яратиш мақсади ёшлигидан бўлган. Бу мақсадини 1483—85 й.ларда амалга оширди. Асар ўзбек адабиёти шуҳратини оламга ёйиб, жаҳон адабиётининг дурдоналаридан бирига айланди.
«Хамса»дан кейин Навоий яна бир қанча асарлар яратди. 1485 й. узининг машҳур «Назм ул-жавоҳир» асарини ёзди, бунда биринчи халифалардан бўлмиш Ҳазрат Алининг 266 та ҳикматли гапи рубойи тарона (тўрт мисраси ҳам қофияланган) шаклида баён этилган. Ўша Давр китобхонлари, шу жумладан, тарихчи Хондамир бу асарни ғоят юксак баҳолаган. А.Н.нинг инсонпарварлик фаолияти, илғор қарашлари, унинг обрў-эътибори халқ орасида тобора ортиб бориши ўз манфаатларини кўзлаган сарой аъёнлари орасида норозилик туғдирди. Улар шоир б-н подшо орасига нифоқ солишга уриндилар. Натижада 1487 й.да Ҳусайн Бойқаро А.Н.ни вазифасидан бўшатади, бош вазир вазифасини Муҳаммад Маждиддин эгаллайди. Навоий эса Астрободга ҳоким қилиб тайинланади. Навоий ҳокимлик қилган 2 йил давомида Астробод ш. ва вилояти ободонлашиб, қўшни давлатлар б-н яхши муносабатлар ўрнатилади, савдо ишлари йўлга қўйилади. А.Н. Астрободда ҳам кўп янги шеърлар ёзган, Ҳиротдаги ёр-дўстларига мактублар йўллаб турган. Унинг Астрободдан Ҳусайн Бойқаронинг катта ўғли Бадиуззамонта ёзган мактубини давлатни бошқариш ҳақидаги рисола, дейиш мумкин.
А.Н. доим Ҳусайн Бойқарони адолатли ва маърифатли ҳукмдор қиёфасида кўриш орзуси б-н яшади. Астрободдан Ҳусайн Бойқарога ва бошқа амалдорларга ёзган мактубларида уларни инсоф ва адолатга чақирар, давлат идора усулида мустаҳкам тартиб ўрнатиш ва айрим ислоҳотлар ўтказишга ундар эди. Лекин А.Н.нинг истаклари тўла амалга ошиши қийин эди. Астрабодда Навоий б-н Ҳусайн Бойқаро муносабатларига путур етказувчи гаплар юзага келгач, подшоҳ А.Н.нинг Ҳиротга қайтишига рухсат беради. Ҳусайн Бойқаро Навоийга бир нечта юксак лавозимларни таклиф қилади. А.Н. рози бўлмагач, унга «Муқарраби ҳазрати султоний» («Султон ҳазратларининг энг яқин кишиси») деган расмий унвон берилади. Бу б-н у давлатнинг ҳамма ишларига аралаша олар ва подшоҳ б-н кўришиш имконига ҳам эга бўлар эди. Бинобарин, сарой амалдорлари, шу жумладан, Муҳаммад Маждиддин ҳам ҳар бир муҳим масалани кўп вақт у б-н келишишга мажбур эди. Лекин А.Н. б-н Маждиддин ўртасидаги нодўстона муносабатдан кўпчилик хабардор эди. Навоийнинг Балхда ҳоким бўлиб турган укаси Дарвешали Маждиддиндан ранжиб, бош ҳукуматга қарши исён кўтаргани ҳам маълум. Бу исён Навоийнинг аралашуви б-н тинчитилган. Айнан шу воқеа 1490 й.дан Маждиддиннинг сиёсат майдонидан кетишига асосий сабаб бўлган.
А.Н. ҳамиша кўпроқ ижодий ва илмий ишлар б-н шуғулланиш, бу борадаги режаларини амалга ошириш хаёли б-н яшарди. Ҳаёт эса унинг режаларига ўз тузатишларини киритар эди. 1488 й. Саййид Ҳасан Ардашер, 1492 й. Жомий, 1493 й. олим ва шоир Паҳлавон Муҳаммад бирин-кетин ҳаётдан кўз юмдилар. Навоий ўзи учун қадрдон бўлган бу инсонлар хотирасини абадийлаштириш, уларга ўз ҳурматини изҳор этиш учун «Ҳолоти Саййид Ҳасан Ардашер», «Хамсат ул-мутаҳаййирин».(«Беш ҳайрат»), «Ҳолоти Паҳлавон Муҳаммад» номли рисолаларини ёзди. Астрободда ёза бошлаган «Тарихи мулуки Ажам» («Ажам подшоҳлари тарихи») асарини туғаллади (1489). 1490 й. у ўзига замондош шоирлар ҳақида Жомийнинг «Баҳористон», Давлатшоҳ Самарқандийнинг «Тазкират уш-шуаро» асарлари шаклида «Мажолис ун-нафоис» («Нафислар мажмуаси») тазкирасини тузишга киришиб, 1492 й.да тугаллади. Шу вақтнинг ўзида А.Н. ўзбек тилида шеърият назарияси, аниқ-роғи, аруз вазни қоидалари ҳақида «Мезон ул-авзон» («Вазнлар ўлчови») илмий қўлланмасини яратди. 1494 й.да туркий тилдаги мактубларини тўплаб «Муншаот» («Мактублар») мажмуасини тузди. 1495 й. Жомийнинг «Нафаҳот ул-унс» асарини «Насойим ул-муҳаббат» («Муҳаббат шабадалари») номи б-н таржима қилиб, уни қайта ишлаб, туркий машойихлар ҳақидаги янги маъ-лумотлар б-н бойитди. Шу боисдан «Насойим улмуҳаббат»га А.Н. нинг мустақил асари сифатида қараш мумкин.
А.Н. 1491—92 й.лардан бошлаб туркий тилда ёзилган ҳамма шеърларидан янги, йиғма девон тузишга киришди ва бу иш 1498—99 й.да ниҳоясига етди. Девоннинг умумий номи «Хазойин ул-маоний» («Маънолар хазинаси») бўлиб, 4 қисмдан иборат бўлганлиги учун «Чор девон» деб ҳам аталган. Девон шоирнинг бутун ҳаёти давомида ёзилган шеърларини қамраб олган, уларда А.Н. нинг барча даврларидаги кайфияти, дунёқараши, орзу-умидлари ифодалаб берилган. Тахминан шу йилларда А.Н. форсий шеърларидан ташкил топган «Девони Фоний» («Фоний девони»)ни, форсий тилдаги 2 қасидалар мажмуаларини тузиб, форсий шеърият тарақ-қиётига ҳам ўзининг муносиб ҳиссасини қўшди. Хуросонда форсийзабон халқлар кўпчилликни ташкил этганлиги инобатга олинса, А.Н.нинг бу тилда ҳам самарали ижод қилгани мамлакат маънавий эҳтиёжини яхши ҳис этганлигини билдиради.
1490 й.ларнинг ўрталарига келиб мамлакатда ижтимоий-сиёсий танглик кучая бошлайди. Темурийлар хонадонида ҳукмдор ўғиллари ўртасида юзага келган зиддиятлар эса бу тангликни янада кучайтиради. Ҳар бир шаҳзоданинг ўз тарафдорлари бўлиб, уларни муросага келтириш кўп вақт А.Н. зиммасига тушар эди. Бош вазир Низомул-мулк эса 1496—97 й.ларда бу оилавий можароларда бир томонлама ҳаракат қилиб, Музаффар Мирзонкт онаси — Хадича бегимга ён босади. Шу асосда Ҳусайн Бойқаро б-н Астрободда ҳокимлик қилаётган Бадиуззамон ўртасида ҳарбий тўқнашув юз берди. Саройдаги фитна, жумладан, Низомулмулкнинг қабиҳлиги натижасида Бадиуззамоннинг ўғли, Ҳусайн Бойқаронинг энг севимли набираси, Навоийнинг эса ихлос қўйган шогирди Мўмин Мирзо фожиали ўлдирилади. Булар ҳаммаси А.Н. ҳаёти ва кайфиятига салбий таъсир кўрсатади.
А.Н.нинг шеърий даҳоси 15-а. охирларига келиб яна жўш урди. У 2 йил мобайнида 2 та йирик асар — «Лисон ут-тайр» («Қушлар тили») достонини ва «Муҳокамат ул-луғатайн» («Икки тил муҳокамаси») номли илмий асарини яратди. А.Н.нинг сўнгги буюк асарларидан яна бири насрий панднома йусинида ёзилган «Маҳбубул-қулуб» («Қалблар севгани»)дир. У Шарқ адабиёти тарихида Шайх Саъдийнинг «Гулистон», Кайковуснинг «Қобуснома», Низомий Арузи Самарқандийнинг «Чор мақола» каби асарлари қаторида туради. Бу асарида А.Н. ўзининг ҳаёт йўлини, бошидан кечирган турмуш машаққатларини ёрқин тасвирлаб берган.
1500 й.нинг дек.да Ҳусайн Бойқаро исён кўтарган ўғли — Муҳаммад Ҳусайн б-н сулҳ тузиб, Ҳиротга қай-тар экан, А.Н.ни ҳам уни кутиб олиши лозимлигига ишорат қилади. Орада 2—3 кунлик йўл бор эди. А.Н. ўзининг сўнгги шеърини Поёб работида ёзган ва ундан нусха кўчиртириб, келаётган Ҳусайн Бойқарога юборган. Учинчи куни А.Н. ҳукмдор истиқболига яқинлашаётганида ўзини ёмон ҳис этган, у б-н кўришаётганда ҳушидан кетиб, қайтиб ўзига келмаган ва ҳаётдан кўз юмган.
А.Н.нинг адабий ва илмий меросини 4 фаслга бўлиш мумкин: 1. Девонлари. 2. Достонлари. 3. Форсий тилдаги шеърий мероси. 4. Илмий-филологик, насрий ва тарихий асарлари.
А.Н.нинг ўзбек тилида яратган шеърий мероси асосан «Хазойин ул-маоний» девонига жамланган. Асар 4 қисмдан иборат. Девоннинг биринчи қисмига «Ғаройиб уссигар» («Болалик ғаройиботлари»), иккинчи қисмига «Наводир уш-шабоб» («Йигитлик нодиротлари»), учинчи қисмига «Бадоеъ ул-васат» («Ўрта ёш бадиалари») ва ниҳоят, тўртинчи қисмига «Фавойид улкибор» («Кексалик фойдалари») деган номлар берилди. «Хазойин ул-маоний» инсон боласининг мураккаб ва юксак тафаккури ҳамда беҳисоб ҳис-туйғулари б-н боғлиқ мингларча шеър ва ўнларча шеър турларини ўз ичига олган мажмуа бўлиб, Шарқ адабиёти тарихида ноёб ҳодисадир. Бу хил мажмуа А.Н.га қадар Амир Хисрав Деҳлавий томонидангина тузилган. Ушбу девонга кирган мингларча шеърларни А.Н. бутун умри давомида турли шароитларда, ҳар хил сабаблар б-н ёзган бўлиб, улар шоир ҳаёти ва у яшаган давр б-н сонсиз-саноқсиз иплар орқали богланган. А.Н. «Хазойин ул-маоний» га қадар «Илк девон», «Бадоеъ ул-бидоя», «Наводир ун-ниҳоя» девонларини тузган. «Хазойин ул-маоний» ана шу 3 девонга кирган ҳамда «Наводир ул-ниҳоя» тузилгандан кейин ёзилган шеърлар асосида юзага келган.
А.Н.да кексалик чоғларида барча шеърларини йиғиб, хронологик тартибда 4 девон тузиш ғояси бўлган. Бироқ «Хазойин ул-маоний»ни тузишда муҳаррирлик вазифасини бажарган Ҳусайн Бойқаро бу ғояни қўллаб-қувватламаган кўринади. Унинг «Ғарой-иб уссиғар» девони болалик машқларидан, «Наводир уш-шабоб» йигитлик шеърларидангина иборат бўлмай, бу бошланғич девонларда шоирнинг кейинги давр шеърий мўъжизаларидан ҳам намуналар борки, Ҳусайн Бойқаро шуни маъқул кўрган. Шу сабабдан «Хазойин ул-маоний» тарки-бидаги 4 девон номининг мазмунини шартли маънода тушуниш, бунда шеърлар кўп ҳолда аралаш ҳолда жойлаштирилганини назардан қочирмаслик зарур.
«Хазойин ул-маоний»даги 4 девоннинг ҳар бирида 650 тадан 2600 ғазал, умуман 4 девонда 210 қитъа, 133 рубоий, 86 фард, 52 муаммо, 13 туюқ, 10 мухаммас, 10 чистой, 5 мусаддас, 4 таржеъбанд, 4 мустазод, 1 мусамман, 1 таркиббанд, 1 қасида, 1 маснавий, 1 соқийнома мавжуд бўлиб, Шарқ шеъриятининг 16 тури намоёндир.
А.Н.нинг муҳаббат ва бу б-н боғлиқ туғёнлари, хусусан ғазаллари унинг йигитлик даврида ёзилган. Бунга унинг «Илк девони»га киритилган, халқ орасида «Қаро кўзум», «Келмади» («Муножот») номлари б-н машҳур бўлган ва куйланадиган ғазаллари яхши мисол бўла олади. Бу каби шеърларида шоир пок ва юксак ишқий кечинмаларни баланд эҳтирос ва фалсафийлик б-н ифодалаб бера олган. Унинг «Топмадим» радифли ғазали ҳам шу даврда, аниқроғи, Машҳаддан Ҳиротга қайтиб, шахсий турмушини изга солиш тараддудида юрганда, лекин унинг моддий жиҳатдан ночор аҳволдалиги туфайли оила қуриши қийинлашган, Султон Абу Сайд эса уни таъқиб қилган пайтда ёзилган бўлиб, унинг ҳар байти юракни тирнайди. А.Н.нинг ишқий шеърларини фақат бир субъектга қаратилган, дейиш қийин. У ҳаётга кенг нигоҳ б-н қараб, барча гўзалликларни назокатли туйғуларни қадрлаган, ноёб сўз ва иборалар б-н қалбдан ифодалай билган. Лекин ҳаёт қийинчиликлари ва зиддиятлари орқасида ўз орзу-умидларига етиша олмаган шоир ўзининг инсоний норозилик туйғуларини оловли шеърий сатрларда баён этади. А.Н.нинг ишқ б-н боғлиқ тасвирлари ранг-баранг ва бой бўлиб, биз унда инсон ҳаёти ва ҳолатининг чексиз кўп қирраларини — шодликни ҳам, хафачиликни ҳам, такрорланмайдиган лаҳзаларни ҳам, ҳар кун, ҳар соатда юз берувчи кўнгилсизликларни ҳам кўрамиз. Зотан ўзбек шеъриятида инсон дарди ва ҳасратларини, ўз севгилисига талпинишларини Навоийдан ўтказиб ифодалаган шоирни топиш қийин. А.Н. нинг ишқий мавзуда ёзган шеърларининг ўзига хос хусусиятларидан яна бири шундаки, улардаги кўп ғоя ва тимсоллар, тасвирий деталлар анъанавий характерга эга. Шу б-н бирга ишқ ва ишқий образлар талқинида ҳам бошқа мумтоз ижодкорлар каби А.Н. рамзийликка кўп ўрин беради. «Ёр» — бу дунё гўзалигина эмас, унингча, бу — бутун борлиқни яратган ва ҳамма нарсани ҳаракатга келтириб турган Аллоҳ ҳамдир. Шоир ўзининг тасаввуфий шеърларида ёрнинг қоши, кўзи, зулфи, сочи (ва ҳ.к.) деганда Аллоҳнинг куч-қудрати, меҳри, олий даражадаги гўзалликларини кўзда тутади. А.Н.нинг барча лирик жанрларга оид шеърлари юксак маҳорат б-н ёзилган бўлиб, инсон манфаатларига, унинг эътиқодини мустаҳкамлашга, руҳини соғломлаштиришга хизмат қилади. Унинг фалсафий, ахлоқий мазмундаги ҳаёт нафаси уфуриб турган ҳар бир шеъри бу жанрнинг ўлмас намуналаридир (яна қ. «Хазойин ул-маоиий»).
Улуғ шоир ижодининг шоҳ асари «Хамса» 5 достондан иборат. Булар «Ҳайрат ул-аброр» («Яхшилар ҳайрати»), «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун», «Сабъайи сайёр» («Етти сайёра»), «Садди Искандарий» («Искандар девори») достонларидир. Форс адабиётидаги хамсачиликка жавоб сифатида ўзбек тилида биринчи маротаба яратилган А.Н. «Хамса»си бу тилнинг чексиз имкониятларини амалда исбот этди. 52 минг мисрадан иборат бу бешлик 15-а. ислом тафаккурининг борлиқ ва табиат, инсон ва жамият, ахлоқ ва камолот ҳақидаги ўзига хос қомуси эди. Шоир воқеаларни қадим Шарқ тарихининг Хусрав, Баҳром, Искандар каби номлари афсоналар б-н чулғанган шахслар, Лайли ва Мажнун каби ошиқлар ҳаётидан олди. Уларга янги мазмун берди, туркона руҳ киритди. Даврнинг дардли масалаларини, авлодларнинг орзу ва армонларини кўтариб чиқди. «Хамса» замондошларига ниҳоятда зўр таъсир кўрсатди. Абдураҳмон Жомий уни ҳаяжон б-н олқишлади. Султон Ҳусайн эса шоирни ўзининг оқ отига миндириб, жиловдорлик қилди (яна қ. «Хамса»).
«Лисон ут-тайр» — А.Н.нинг сўнгги достони «Хамса»дан 14 й. кейин — 1498—99 й.да яратилган. Бу асарини шоир «Фоний» тахаллуси б-н ёзган. Чунки бу даврда унинг ҳаёти кексаликка юз ўгирган, аниқроғи, бу дунёсидан кўпроқ у дунёсини уйлай бошлаган эди. Мазкур асар болалигида севиб ўқигани — Фаридиддин Атторнинг «Мантиқ ут-тайр» («Қушлар тили») достонига жавоб тарзида, шоирнинг ўз таъбири б-н айтганда, «таржима расми била» юзага келтирган шеърий мўъжизаси эди. «Лисон ут-тайр» арузнинг рамали мусаддаси мақсур (фоилотун — фоилотун — фоилон) вазнида ёзилган бўлиб, 3598 байтдан иборат. Достондаги бош ғоя, бош муаммо тасаввуфдаги имон, эътиқод ва маънавият масалаларидир. А.Н.нинг нияти оддий инсонларга инсонийликнинг илоҳий моҳиятини тушунтириб бериш, уларни оғир синовлардан ўтказиб, комил инсон даражасида кўриш. Шоир асарда қушлар тимсолида тасаввуф йўлига кирган ва Аллоҳни кўришга, унга етишишга астойдил киришган художўй инсонларни тасвирлашга интилган. Ҳудҳуд деган қуш номидан сўйланган юзларча ҳикоялар тасаввуфий мазмунда бўлиб, улар ҳаммаси ҳаётий, бири биридан қизиқарли. Қушларнинг ранг-баранг тимсоллари орқали А.Н. ўзининг тасаввуф таълимоти б-н боғлиқ ғояларини, Аллоҳнинг ҳамма нарсанинг ташқарисида эмас, балки ичида, ўзида эканини кўрсатиш ва исботлашга ҳаракат қилади. Инсоннинг улуғворлигини мажозий услуб б-н, таъсирли қилиб, реал ижтимоий, ахлоқий ҳодисалар ила боғлаб тасвирлаган. Тасаввуфнинг вахдат ул-вужуд назарияси ҳам шу тарзда ўзининг бадиий инъикосини топган. Бу б-н Навоий тасаввуф ғояларини кенг китобхонлар оммасига бадиий куркам ва жонли етказишда олий даражада санъаткорлик кўрсатган (яна қ. «Лисон ут-тайр»).
А.Н. бутун ҳаёти давомида ўзбек тили б-н бир қаторда форсий тилда ҳам ижод қилиб, баракали мерос яратди. Унинг бу тилдаги шеърлари 1490-й.ларнинг ўрталарида, Эрон олими Юсуф Шерозий тахминича, 1495—1500 й.лар орасида муаллиф томонидан девон ҳолига келтирилган ва «Девони Фоний» номи б-н машҳур. Мазкур девони 1963 й.да Теҳронда, 1965 й.да Тошкентда, 1993 й.да Душанбада нашр этилган. Ўзбек олими Сулаймонов тавсифи бўйича, «Девони Фоний»да, «Дебоча»дан ташқари, 7 қасида, 554 ғазал, 1 мусаддас, 1 марсия, 72 қитьа, 73 рубоий, 16 тарих, 373 муаммо, 9 луғз бор. «Девони Фоний»даги ғазалларнинг аксарияти машҳур форс шоирлари шеърларига татаббулардан иборат. Жумладан Жомийнинг 52, Ҳофиз Шерозийнинг 237, Хисрав Деҳлавийнинг 33, Саъдий Шерозийнинг 25, Мавлоно Котибийнинг 5, Шоҳий Сабзаворийнинг 5, Камол Хўжандийнинг 4 ва б. ғазалига татаббу боғланган. А.Н. форс тилида ёзган оригинал ғазалларига «Мухтара», «Ихтиро» деб сарлавҳа қўйган бўлиб, уларнинг сони 50 дан ортиқ.
А.Н. ўзининг форсий касидаларидан алоҳида тўпламлар ҳам тузган бўлиб, уларнинг бири «Ситтаи зарурия» («Олти зарурат»), иккинчиси «Фусули арбаа» («Тўрт фасл») деб аталади. «Ситтаи зарурия» тўпламига 6 қасида киритилган бўлиб, уларни Хисрав Деҳлавий, Жомий, Анварий, Ҳақоний, Солмон Соважий ва б. қасиданавислар таъсирида яратган. У даврларда шоирнинг шеърий маҳорати кўп вақт қасида ёзиш б-н белгиланганини ҳисобга олсак, А.Н.нинг ҳам қасиданавислик салоҳияти юқори бўлган. А.Н.нинг «Фасули арбаа» тўпламига 4 қасидаси киритилган бўлиб, улардан «Баҳор» 57 байтдан, «Саратон» 71 байтдан, «Хазон» 33 байтдан, «Дай» 70 байтдан иборат. Уларда йилнинг 4 фасли — баҳор, ёз, куз ва қиш, бу фасллардан ҳар бирининг ўзига хос гўзаллиги завқ б-н тасвирланган ва тўртталови ҳам замон подшоҳи — Султон Ҳусайн Бойқарони подшоҳ ва шахс, яхши дуст ва яхши инсон сифатида васф этишга бағишланган. Умуман, А.Н. ўзининг форсий тилдаги асарлари б-н замондошларининг, биринчи навбатда, Жомийнинг юқори таҳсинига сазовор бўлган ва форс-тожик адабиёти, хусусан шеърияти ривожига муносиб ҳиссасини қўша олган.
А.Н. шоир бўлиш б-н бирга ўз даврининг улуғ олими, мутафаккири ҳам эди. Навоийсиз бу давр фани ва маданияти тараққиётини тасаввур этиш қийин. А.Н. илмий тадқиқотлари ва изланишларининг катта қисми, табиийки, тил ва адабиёт масалалари б-н боғланган. Шу маънода «Мажолис ун-нафоис» тазкирасини яратиш б-н А.Н. ўз даври адабиётига, унинг ижодкорларига ўзига хос ҳайкал ўрнатди. Унда ўзбек ва форсий тилларда ижод қилган 359 шоирнинг ҳаёти ва ёзган асарлари ҳақида ноёб маълумотлар берилган, бу ижодкорларнинг ютуклари ва камчиликлари, ўзига хос хусусиятлари кўрсатилган (яна қ. «Мажолис ун-нафоис»).
А.Н.нинг «Хамсат ул-мутаҳаййирин», «Ҳолоти Саййид Ҳасан Ардашер», «Ҳолоти Паҳлавон Муҳаммад» асарлари «Мажолис ун-нафоис»нинг давомидай бўлиб, бу давр адабиёти, фани ва маданиятининг йирик намояндалари ҳаётини ўрганишда энг қимматли манбалардир. Бу асарлар бадиий-тасаввуф адабиётининг маноқиб (ёки манқаба) жанрига тегишли бўлиб, услубининг самимийлиги б-н ажралиб туради.
А.Н.нинг катта адабий ва тарихий аҳамиятга эга «Муншаот» асари унинг туркий тилда ўз замондошлари — подшоҳлар ва шаҳзодалар, илм ва адабиёт ахдлари б-н олиб борган ёзишмалари мажмуидан иборат, мактуб жанрининг мукаммал намуналари саналади. Мактубларнинг миқдори турли қўлёзмаларда турлича, бир-бирини тўлдиради. А.Н. ўзининг форсий мактубларини ҳам йиғиб, «Муншаот» тузган. Бироқ у бизгача етиб келмаган.
А.Н.нинг энг муҳим асарларидан бири «Вақфия» бўлиб, бир қарашда, шоир ва буюк давлат арбобининг ўзи курган иморатларига вақфи, яъни расмий ҳужжатидек кўринса ҳам, аслида унда Султон Ҳусайн Бойқаро даври давлат тизими, А.Н.нинг бу давлатни бошқаришдаги ўрни, унинг таржимаи ҳоли, ижтимоий-сиёсий ва ахлоқий қарашлари катта билимдонлик ва аниқлик б-н ёритилган. Шунинг учун ҳам навоийшуносликда бу асарга А.Н. насрининг ажойиб намунаси сифатида қаралади. Муаллиф фикрларининг баъзиларини шеър б-н, хусусан рубоий шаклида баён қилиши унинг қайси масалага қўл урмасин, ўзини шеъриятдан ҳеч узоқ турмаганини, доим шеърият б-н нафас олганини намоён этади.
А.Н.нинг адабиёт назариясига оид «Муфрадот» («Рисолаи муаммо») асари форсий тилда ёзилган, муаммо ёзиш ва ечиш қоидаларини илмий изоҳлашга бағишланган. Навоий даврида бу шеър тури ниҳоятда кенг истеъмолда бўлган. Афтидан, бу жанр назарияси ва амалиёти шу давр китобхонларининг адабий диди, тарбияси б-н ҳам боғланган эди. А.Н. баъзан махсус муаммо ечиш мажлислари ташкил этган.
А.Н.нинг «Мезон ул-авзон» («Вазнлар ўлчови») ва «Муҳокамат ул-луғатайн» («Икки тил муҳокамаси» ёки «Икки тил тадқиқи») асарлари бошқа и.т.ларидан фаркди ўлароқ умумтуркий аҳамиятга эга ва б. туркий халқларнинг шеърияти ва тилларини ўрганишга ҳам хизмат қилиб келмоқда. А.Н. «Мезон ул-авзон»ни арузнинг биринчи тадқиқотчиси Халил ибн Аҳмад, кейинги давр олимларидан Шамс Қайс, Хожа Насриддин Тусий, замонавий тадқиқотчилардан Жомий тажрибаларидан ижодий истифода этиб яратган. Аруз вазни бўйича ўзбек тилидаги бу биринчи илмий қўлланмада унинг асосий рукнлари ва б. унсурлари, 19 баҳрининг тузилиши, рубоий вазнларини аниқ таърифлаб, туркий шеърий мисоллар opқали асослаб, изохлаб берилган. Асарда аруз вазнига тушмайдиган шеърий вазнлар — туюқ, чинга, мустазод, арузворий, буди-будойи ва б. туркий шеърий вазнларга ҳам изоҳ ва талқинлар берилган. Бу асар аруз бўйича бугунги кунда ҳам ўз илмий қиммати ва амалий аҳамиятини йўқотмаган.
«Муҳокамат ул-луғатайн»да туркий тилнинг ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётдаги ўрни, унинг грамматик мукаммаллиги, сўзларга бойлиги форсий тил қоидалари ва ҳодисаларига қиёсланган ҳолда чуқур ва аниқ мисоллар орқали таҳлил этилган. А.Н. ўзининг бу тилни, унинг жамият тараққиётидаги ўрнини, сўз ва ибораларга бойлигини шоир сифатида чуқур эгаллагани учун, унинг бошқа тиллардан камлик жойи йўқлигини, аксинча, уларга нисбатан ўзига хос хусусиятларга эга эканлигини ватанпарвар олим сифатида эҳтирос б-н кўрсатиб, исботлаб берган. Унинг муқояса учун келтирган 100 та туркий феълининг аксари ўзбек тилида ҳозиргача истеъмолда. Шу б-н бирга «Муҳокамат ул-луғатайн»да ўзбек адабиёти тарихи, унинг бошқа адабиётлар, хусусан форсий адабиёт б-н яқиндан боғланганлиги, Навоий ижодининг ривожланиш йуллари, айрим асарларининг юзага келиши сабаблари ҳақида ҳам қимматли маълумотлар бор.
А.Н. ҳаётининг охирларида «Маҳбуб ул-қулуб» насрий асарини езди. Асар 3 қисмдан иборат. Унинг биринчи қисми 40 фасл. Ҳар бир фаслида муаллиф узи яшаган даврдаги бир табақа ҳаёти, ахлоқи ва вазифалари ҳақида суҳбат юритади. У ушбу табақа вакилларининг яхши ишлари ҳақида ҳам, айб ва нуқсонлари ҳақида ҳам гоҳ ҳалимлик б-н, гоҳ ғазабнафрат б-н мулоҳаза юритиб, уларни инсофга чақирмоқчи, тарбия-ламоқчи бўлади. Асарда А.Н.нинг инсон ахлоқига ва тарбиясига доир энг ноёб панд ва насиҳатлари халқ мақоллари ва ҳикматли сўзлари шаклида баён қилинган. Кўп ўринда шоир ўз фикрларини байт, қитьа, маснавий, рубоий шаклида ифодалаши асарга ранг-баранглилик бағишлаган. «Тарихи мулуки Ажам» ва «Тарихи анбиё ва ҳукамо» А.Н. Султон Ҳусайн Бойқаро даври ижтимоий-сиёсий тарихига бағишлаб ёзмоқчи бўлган асарининг бошланғич бўлакларидир.
А.Н. «Тарихи мулуки Ажам»да қад. Эрон подшоҳлари, уларнинг тарихда мухрланиб қолган ишлари ва шахсиятлари тўғрисида ҳикоя қилади. Бундаги маълумотларни Навоий кўпроқ Абулқосим Фирдавсийнинг «Шоҳнома» достонидан ҳамда «Тарихи Табарий» китобидан олган. А.Н.нинг «Тарихи анбиё ва ҳукамо» асари эса ислом дини тарихи б-н боғлиқ ривоятлар ва адабий асарларни, хусусан бир қатор пайғамбарлар ҳаётини Буқрот (Гиппократ), Афлотун (Платон), Батлимус (Птолемей) каби донишмандларни билиб олиш учун муҳим манбадир. Айни вақтда А.Н.нинг бу асарлари ўзбек бадиий насрининг қад. ва гўзал намуналаридир.
А.Н. ўзидан бой шеърий, насрий ва илмий мерос қол-дирган бўлиб, бу мероснинг ҳажми, «Лисон ут-тайр» достонида шоирнинг ўзи таъкидлашича, 100 минг байтдан иборатдир. Бу бой мерос б-н А.Н. ўзбек адабиётини жаҳон юксаклигига кўтарди ва ўзбек адабий тилига асос солди. Ўзбек адабиётида лирик жанрлар ва достончиликнинг энг юқори тараққиёти А.Н. номи б-н боғлангандир.
АН. асарлари ўнлаб халқларнинг тилларига таржима бўлган. Mac. «Мажолис ун-нафоис» 16-а.даёқ форс тилига Фахрий бин Султон Муҳаммад Амирий, Муҳаммад Қазвиний ва Шоҳали Абдуали Нишопурий томонидан 3 марта таржима қилинган. А.Н.нинг бошқа тилларга таржима қилинган дастлабки бадиий асари «Сабъаи сайёр» бўлди. Христофор Арманийнинг 1557 й.да итальян тилида нашр этилган «Сарандиб шоҳи уч ўғлонининг зиёрати» асарида А.Н.нинг «Сабъаи сайёр» достонидаги қолипловчи ҳикояси — «Баҳром ва Дилором» ҳикоя қилинади. Бу асар немис, француз ва голланд тилларига таржима қилиниб, 11 марта нашр этилган. Шунингдек, 17-а. Грузин шоири Цицишвили А.Н.нинг «Сабъаи сайёр» достонини эркин таржима қилиб, «Етти гўзал» достонини яратди. 19-а.нинг охири ва 20-а.нинг бошларида А.Н.нинг «Муҳокамат ул-луғатайн» асари турк ва татар тилларига таржима қилинди.
А.Н. вафот этганидан кейин ўтган давр мобайнида унинг асарлари форсий ва туркий халқлар орасида кенг ёйилди. Атоқли тожик шоирларининг кўпчилиги, Фузулий, Кишварий, Мирзо Фатали Охундов, Собир каби озарбайжон ёзувчилари, Озодий, Маҳтумқули ва Зелили каби туркман шоирлари, қозоқ ёзувчиси Абай Қўнонбоев, қоралпоқ соҳибқаламлари Бердақ, Ажиниёз, татар шоирлари Абдулла Тўқай, Ҳаюм Носирий ва б. А.Н.га юксак баҳо бериб, асарларидан таълим олдилар, айрим асарларига назира битдилар.
А.Н. ижодиётига қизиқиш, уни ўрганиш Европа ва Россияда ҳам ҳийла катта тарихга эга. Француз шарқшуноси Катрмер 1841 й.да босилган хрестоматиясида А.Н.нинг «Муҳокамат ул-луғатайн» ва «Тарихи мулуки Ажам»ини эълон қилган, И.Н. Березин «Турк хрестоматияси»да унинг бир неча асарларидан парчалар берган. М. Никитский 1856 й.да биринчи манбалар асосида «Амир Низомиддин Алишер. Унинг давлат ва адабиёт соҳасидаги аҳамияти» мавзуида магистрлик диссертациясини ёзади. Шу б-н бирга, Н.И. Илъминский, В.В. Вельяминов-Зернов, В.В. Бартольд, Е.Э. Бертельс, С.Н. Иванов, Н.И. Конрад, М. Белен, Паве де Куртейль, Э. Браун ва б. шарқшунослар А.Н.нинг фаолияти ва мероси б-н шуғулландилар.
Туркистонда 20-а. бошидан бошланган, ташаббускори жадидлар бўлган маърифий уйғониш А.Н.нинг ҳаёти ва фаолиятини ўрганишда ҳам ўз ифодасини топди. 1919 й.да Тошкентда Фитрат нашрга тайёрлаган «Инсоният ҳақинда Навоийнинг фикри» номли рисола босилиб чиқди. Бу китобча А.Н.нинг «Ҳайрат ул-аброр» достонининг «Салотин бобида» («Султонлар ҳақида») деган қисмидан парча эди. Шундан сўнг А.Н. ижодини ўрганиш ва оммалаштириш кенг тус олди. Адабиётшунослик фанининг навоийшунослик соҳаси юзага келди. Бу соҳада олимлар ва адиблардан Ойбек, О. Шарафиддинов, С. Айний, В. Зоҳидов, Иззат Султон, А Каюмов, П. Шамсиев, Ҳ. Сулаймонов, Н. Мамаев, С. Ғаниева, А. Ҳайитметов, А. Абдуғафуров, А. Рустамов ва б. салмоқли ишлар қилдилар, А.Н. ижоди бўйича унлаб номзодлик ва д-рлик диссертациялари ёзилди. Ёзувчи Ойбек «Навоий» романини, Иззат Султон «Навоийнинг қалб дафтари» ҳужжатли қиссасини, Л. Бать «Ҳаёт бўстони» қиссасини, Миркарим Осим ҳикоялар туркумини яратди. Айниқса, кейинги 50 йил навоийшуносликда сермаҳсул йиллар бўлди. А.Н. асарларининг мамлакатимиз китоб фондлари ва чет эллардаги кутубхоналарда сақланаётган деярли барча нодир нусхалари ўрганилди. А.Н.нинг кўпгина асарларининг илмий танқидий матни ишлаб чиқилди. «Девони Фоний» ва б. асарларининг нодир нусхалари топилиб, нашр этилди. 20-а.да А.Н.нинг чинакам саҳнавий ҳаёти бошланди. Иззат Султон ва Уйғун «Алишер Навоий» драмасини (1945, 1948), И. Маҳсумов бастакорлар Ю. Ражабий ва С. Жалил б-н ҳамкорликда «Навоий Астрободда» мусиқали драмасини (1967) ёздилар. А.Н. образи киноэкранда ҳам мужассамлашди. А.Н. достонлари асосида яратилган «Фарҳод ва Ширин» мусиқали драмаси (1937), «Лайли ва Мажнун» операси (1942), «Суҳайл ва Меҳри» балети (1967), «Дилором» операси (1958), «Искандар» драмаси (1991) театр санъатининг энг яхши асарларидан бўлиб қолди.
Бироқ қарийб бир ярим аср давом этган мустамлакачилик даврида, айниқса шўро тузуми даврида маданий меросимизни халқимизга ёт мафкура қолипига солиб талқин қилишга уринишлар бўлди. Бу ҳодиса А.Н. ижодига муносабатда ҳам ўз ифодасини топди. Уни йўқсилларнинг дўсти, мулкдорларнинг мухолифи қилиб таърифлашга интилишди. Жаҳон адабиётининг дурдонаси бўлган асарларидаги (мас, «Ҳайрат ул-аброр» достонидаги) ажойиб боблар қисқартириб нашр этилди. А.Н. нинг ҳаёти ва ижоди Аллоҳга имон келтирган, Қуръони каримдаги ҳар бир оятни муқаддас деб билган, н-қшбандия тариқатини қабул қилган адиб ва мутафаккирнинг ҳаёти ва ижодидир. Унинг ижоди моҳиятини англаб етмоқ учун дин тарихини яхши билган, Қуръони каримни ўқиб, маъносини англаб етган киши бўлиш керак. Шўро тузумида эса диний илмларни тарғиб қилиш таъқиқланди. Шу боис, гарчи навоийшунос олимлар шоир ижодини тарғиб қилиш бўйича анча ишлар қилган бўлсалар ҳам, А.Н. ижоди кўпчилик китобхонлар учун тушунарсиз бўлиб қолди. Мустақиллик бизга барча қадриятларимиз қатори А.Н. меросини ўрганишнинг кенг уфқларини очди. Эндиликда унинг ижодини аслича, моҳиятини тушуниб ўрганиш имконияти юзага келди. 1991 й.да А.Н. таваллудининг 550 йиллиги тантанали нишонланди. Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти таьсис этилди. Тошкентда А.Н. номидаги Ўзбекистон Миллий боғи барпо этилди ва бу боғ ўртасида шоирнинг салобатли ҳайкали қад кўтарди. Шоирнинг 20 жилдли мукаммал асарлар тўплами нашр этила бошланди (2000 й.га қадар 16 жилди чоп этилди). Мамлакатимизда А.Н. хотираси юксак даражада эъзозланади. Бир вилоят, шаҳар, олий ўқув юрти (Самарқанд давлат ун-ти), Тошкентдаги Давлат кутубхонаси, Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт ин-ти, Адабиёт музейи, Тошкентдаги Катта академик опера ва балет театри, Санъат саройи, Тошкентдаги метро бекати, ўнлаб кўчалар ва жамоа хўжаликлари унинг номи б-н аталган. А.Н. ҳаёти ва ижодига бағишлаб ҳайкалтарошлар, рассомлар ва бастакорлар асарлар яратишган. Ҳар йили А.Н туғилган кун -9 фев.да илмий-анънавий конференция ўтказилиб, А.Н. меросини ўрганиш соҳасида қилинган йиллик ишларга якун ясалади.
Ас: Танланган асарлар [3 жилдли]. Т., 1948; Асарлар [15 жилдли], 1 — 15 жилдлар, Т., 1963—1968; Собр. соч. в десяти томах, Т., 1968-1970; Илк девон, Т., 1968; Навоий дастхати («Наводир ун-ниҳоя»), Т., 1991; Тарихи анбиё ва ҳукамо, Самарқанд, 1990; Вақфия, Т., 1991; Тўла асарлар тўплами (20 жилдли), 1 —16-жилдлар, Т., 1987— 2000.
Ad.: Sarafi ddinov A, Alisher Navaiy, Т., 1939; Ғиёсиддин Хондамир, Макорим ул-ахлоқ, Т., 1948; Бертельс Е. Э., Навои, М.Л., 1948; Ҳайитметов А., Алишер Навоийнинг адабий-танқидий қарашлари, Т., 1959; Жалолов Т., «Хамса» талқинлари, Т., 1960; Ҳайитметов А., Навоий лирикаси, Т., 1961; Абдуғафуров А., Навоий ижодида сатира Т., 1972; Иззат Султон, Навоийнинг қалб дафтари, Т., 1969; Зоҳидов В., Улуғ шоир ижодининг қалби, Т., 1970; Рустамов А., Навоийнинг бадиий маҳорати, Т., 1979; Маллаев Н., Алишер Навоий ва халқ ижодиёти, Т., 1974; Ҳаққулов И., Занжирбанд шер қошида, Т., 1989; Шодиев Э., Алишер Навоий ва форс-тожик адиблари, Т., 1989; Қаюмов А., Алишер Навоий, Т., 1991; Ҳайитметов А., Навоийхонлик суҳбатлари, Т., 1993; Абдуқодиров А., Навоий ва тасаввуф, Хўжанд, 1994; Қодиров М., Навоий ва саҳна санъати, Т., 2000.
Абдуқодир Ҳайитметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.