Abu Hanifa

Abu Hanifa, töliq ismi Abu Hanifa Nö'mon ibn Sobit al-Köfiy (699, Kufa — 767, Bağdod) — VIII asrda yaşagan musulmon ilohiyotçisi, huquqşunos (Faqih) va Muhaddis, sunniy islomdagi törtta fiqh maktabidan eng köp tarqalgani — Hanafiylikning asosçisi. «Abu Hanifa» uning kunyasi, ya'ni farzandi orqali atalgan nomi; «Imomi A'zam», ya'ni «Uluğ imom» esa unga ilmiy obrösi tufayli berilgan faxriy unvon. Rusça Vikipediya uni sunniy mazhablar asosçilari bölgan törtta imomning birinçisi deb ataydi.1

ÖzME'ga köra, Abu Hanifa kelib çiqişi forsiy, moddiy jihatdan yaxşi ta'minlangan, nufuzli oilada tuğilgan; otasidan qolgan mol-mulkni u ilm yölida sarflagan. Rusça Vikipediya qöşimça qilib, oila ipak savdosi bilan şuğullanganini va bobosi xalifa Umar davrida islomni qabul qilganini yozadi. Yoşligida Qur'onni yod olgan, kalom va mantiqni örgangan. Yigirma ikki yoşida iroqlik olim Hammod ibn Abu Sulaymon qöliga şogirdlikka kirgan. Rusça Vikipediyaga köra, u ustozining davrasida ön sakkiz yil, ya'ni Hammod vafot etguniça qolgan, keyin şu davraga özi rahbarlik qilgan. Natijada Kufa va Basrada eng obröli faqih sifatida tanilgan. ÖzME uni kamtar, mehribon va taqvodor kişi sifatida ta'riflaydi hamda ellik beş marta haj qilgani haqidagi rivoyatni ham keltiradi.

747–748-yillarda Iroq noibi Ibn Hubayraning ta'qibidan qutuliş uçun Makkaga ketgan. Rusça Vikipediyaga köra, noib uni davlat xizmatiga majburlamoqçi bölgan. Abbosiylar hokimiyatni qölga olgaç, Iroqqa qaytib, ilmiy faoliyatini davom ettirgan. Xalifa al-Mansur (754–775) olimni yangi poytaxt — Bağdodga qozi yoki boşqa nufuzli mansabga taklif qilganida, olim rad javobini bergan. ÖzME'ga köra, şundan keyin u hibsga olinib, qiynoqqa solingan; uni zaharlab öldirişgan, degan rivoyat ham bor. Rusça Vikipediya olim qamoqda vafot etganini qayd etadi va uning qabri ustiga 1066-yilda gumbaz qurilganini, Bağdod yaqinida keyinroq uning nomi bilan ataluvçi masjid bunyod etilganini yozadi.

ÖzME Abu Hanifani şar'iy bilimlarni birinçi bölib tizimga solgan, ularni boblarga ajratib, kitob şakliga keltirgan olim sifatida baholaydi. Rusça Vikipediyaga köra, islom ilohiyotida yozma an'ana aynan undan boşlanadi: e'tiqod masalalariga bağişlangan ilk asar — «Al-Fiqh al-akbar» unga nisbat beriladi. Bu risolada yakkaxudolik, Allohning sifatlari, Qur'onning Alloh kalomi ekani, iroda erkinligi va taqdir haqidagi qaraşlar bayon etilgan.

ÖzME olimning namoz, haj, şartnomalar, meros, ustoz va şogird odobi kabi mavzulardagi asarlarini sanab ötadi: «Kitob as-salot», «Kitob al-manosik», «Kitob aş-şurut», «Kitob al-faroiz», «Kitob al-olim val-mutaallim», «Kitob al-vasiya» va boşqalar. Uning Hadislari töplami — musnadlarini örta asr olimi Abul Muayyad Muhammad ibn Mahmud Xorazmiy bir kitobga jamlagan; bu töplam XX asr boşida Misrda naşr etilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Abu Hanifa va uning yaqin izdoşlari huquqiy masalalarni hal etişda aqliy usullarga keng örin bergan: qiyos (öxşaşlik böyiça hukm çiqariş) va istihson (qiyosga zid bölsa-da, vaziyatga mosroq yeçimni afzal köriş). Mazhabda hukmlar Qur'on, sunna, ulamolarning yakdil fikri (ijmo), qiyos, istihson va el orasida qaror topgan odat (urf)ga tayanadi. Zaif va şubhali hadislar faqat istisno hollarda dalil sifatida olinadi.

Imomning ilmini uning şogirdlari saqlab qolgan va rivojlantirgan. ÖzME'ga köra, ulardan Abu Yusuf Horun ar-Raşid davrida qozi bölib xizmat qilgan; Muhammad ibn Hasan aş-Şayboniy ustozidan olgan bilimini keyinçalik imom Şofi'iyga örgatgan. Zufar ibn Huzayl, Hasan ibn Ziyod va Xurosonda hadisni ilk bor yozib olgan Abdulloh ibn Muborak ham uning davrasidan yetişib çiqqan. Imomning öğli Hammod va nabirasi Ismoil ham qozilik qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Abbosiylar davlat huquqiga asos izlagani uçun hanafiylikni qöllab-quvvatlagan, şogirdlar mehnati tufayli bu mazhab fiqhning deyarli barça masalalarini qamrab olgan yaxlit maktabga aylangan. ÖzME ta'kidlaganidek, bugungi kunda ham dunyoning köp joylarida, jumladan, Markaziy Osiyoda musulmonlar ibodatni hanafiy mazhabi qoidalariga muvofiq ado etadi.