Imomi A'zam
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–146-b. — ziyouz.com
Imomi A'zam IMOMI A'ZAM, Abu Hanifa Nö'mon ibn Sobit al-Köfiy (699, Köfa — 767, Bağdod) — hanafiylik mazhabi asosçisi. Ilohiyotçi, faqih, muhaddis. «Abu Hanifa» uning kunyasi, «Imomi A'zam» («Uluğ imom») uluğligining e'tirofi ölaroq berilgan unvon. Asli fors bölib, öziga töq, zodagon oiladan. Olim va fozil insonlar orasida voyaga yetdi. Otasidan qolgan katta boylikni ilm yölida sarf etdi. Yoşlikdan Qur'onni yod oldi. Kalom ilmi va mantiqni örgandi. 22 yoşida iroqlik ilohiyotçi Hammod ibn Abu Sulaymonga şogird tuşib uning ta'limini oldi. Keyin Kufa va Basraning eng obröli faqihi bölib yetişdi va özi şogirdlar tarbiyaladi. Kamtar, mehribon, taqvodor inson sifatida hurmat qozondi. Uning 55 marta haj qilganligi haqida rivoyat bor.
I. A. 747—48 y.larda Iroq hokimi ibn Hubayra ta'qibidan qoçib Makkaga ketadi. Abbosiylar hokimiyat tepasiga kelgaç, Iroqqa qaytib, ulamolik faoliyatini davom ettiradi. Xalifa almansur (754—775) unga yangi poytaxt Bağdodda qozilik yoki boşqa istagan yuksak lavozimini egallaşni taklif qiladi. Biroq I. A. bu taklifni rad etadi. Şunda Mansur uni qamab turli qiynoqlarga solgan, kaltaklatgan. Mansur I. A.ga zahar içirgan va u zot şu sababdan şahid bölgan, degan rivoyat ham bor.
I. A. islom ulamolari orasida eng yetuk olimlardan edi. U odamlarga qulay, toliblarga yengil böladigan yölni topişga muvaffaq böldi: şar'iy ilmni birinçi bölib tasnif qilib, uni boblarga ajratib, tartibga soldi va kitob şakliga keltirdi. I. A.ning ilmi kalom, fiqx, hadis, sarf ilmlariga oid bir neça kitoblari mavjud: «Kitob as-salot» («Namoz ahkomlari kitobi»), «Kitob almanosik» («Haj kitobi»), «Kitob aş-şurut» («Şartnomalar haqida kitob»), «Kitob alfaroiz» («Meros ilmi haqida kitob»), «Kitob al-olim val-mutaallim» («Ustoz va şogird haqida kitob»), «Kitob al-fiqx al-akbar» («Katta fiqh kitobi»), «Kitobi al-vasiya» («Vasiyatnoma kitobi») va b. I.A.ning bulardan taşqari hadis sohasida ham asarlari mavjuddir.
I. A. faqihlarning ustozi. Örta asr faqihi Abul Muayyad Muhammad ibn Mahmud Xorazmiy I. A. musnadlarini jam qilib, kitob şakliga keltirgan, u 1326 hijriy (mil. 1907/08) yilda Misrda çop etilgan.
I. A.dan ta'lim olgan şogirdlar zamonasining yetuk peşvolari bölib yetişgan. Ana şunday şogirdlardan biri Abu Yusuf bölib, Horun ar-Raşid davrida qozilik vazifasida işlagan. Ikkinçi şogirdi imom Muhammad ibn Hasan öz navbatida ustozidan olgan barça ilmini imom Şofi'iyga örgatgan. Hadislarni saralaşga mohir bölgan, har bir masalani dalillay oladigan Zufar ibn Xuzayl ham I. A.ning közga köringan ashoblaridandir. Yana bir şogirdi Hasan ibn Ziyod
I. A.ning «Adab al-kadi» («Qozining odobi»), «Annafaqot» («Nafaqalar»), «Faroiz» («Meros ilmi») kabi kitoblarini yozib tugatdi. I. A.ning öğli Xammod va nabirasi Ismoil ham şar'iy ilmlar borasida yetuk allomalar edi, ular turli şaharlarda qozilik mansabida işlaşgan. Hurosonda birinçi bölib hadisni yozib olgan Abdulloh ibn Muborak ham I. A.dan ta'lim olgan.
Dunyoning köpgina joylarida, jumladan, Markaziy Osiyo mamlakatlarida musulmonlar I. A. mazhabi qoidalari asosida ibodat qilib kelmoqdalar.
Ad.: Samarqandiy Vasliy, Imomi A'zam tarixi, T., 1995; Qodirov 3., Imomi A'zam, T., 1999.
Abduqayum Azimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИМОМИ АЪЗАМ, Абу Ҳанифа Нўъмон ибн Собит ал-Кўфий (699, Кўфа — 767, Бағдод) — ҳанафийлик мазҳаби асосчиси. Илоҳиётчи, фақиҳ, муҳаддис. «Абу Ҳанифа» унинг куняси, «Имоми Аъзам» («Улуғ имом») улуғлигининг эътирофи ўлароқ берилган унвон. Асли форс бўлиб, ўзига тўқ, зодагон оиладан. Олим ва фозил инсонлар орасида вояга етди. Отасидан қолган катта бойликни илм йўлида сарф этди. Ёшликдан Қуръонни ёд олди. Калом илми ва мантиқни ўрганди. 22 ёшида ироқлик илоҳиётчи Ҳаммод ибн Абу Сулаймонга шогирд тушиб унинг таълимини олди. Кейин Куфа ва Басранинг энг обрўли фақиҳи бўлиб етишди ва ўзи шогирдлар тарбиялади. Камтар, меҳрибон, тақводор инсон сифатида ҳурмат қозонди. Унинг 55 марта ҳаж қилганлиги ҳақида ривоят бор.
И. А. 747—48 й.ларда Ироқ ҳокими ибн Ҳубайра таъқибидан қочиб Маккага кетади. Аббосийлар ҳокимият тепасига келгач, Ироққа қайтиб, уламолик фаолиятини давом эттиради. Халифа алмансур (754—775) унга янги пойтахт Бағдодда қозилик ёки бошқа истаган юксак лавозимини эгаллашни таклиф қилади. Бироқ И. А. бу таклифни рад этади. Шунда Мансур уни қамаб турли қийноқларга солган, калтаклатган. Мансур И. А.га заҳар ичирган ва у зот шу сабабдан шаҳид бўлган, деган ривоят ҳам бор.
И. А. ислом уламолари орасида энг етук олимлардан эди. У одамларга қулай, толибларга енгил бўладиган йўлни топишга муваффақ бўлди: шаръий илмни биринчи бўлиб тасниф қилиб, уни бобларга ажратиб, тартибга солди ва китоб шаклига келтирди. И. А.нинг илми калом, фиқх, ҳадис, сарф илмларига оид бир неча китоблари мавжуд: «Китоб ас-салот» («Намоз аҳкомлари китоби»), «Китоб алманосик» («Ҳаж китоби»), «Китоб аш-шурут» («Шартномалар ҳақида китоб»), «Китоб алфароиз» («Мерос илми ҳақида китоб»), «Китоб ал-олим вал-мутааллим» («Устоз ва шогирд ҳақида китоб»), «Китоб ал-фиқх ал-акбар» («Катта фиқҳ китоби»), «Китоби ал-васия» («Васиятнома китоби») ва б. И.А.нинг булардан ташқари ҳадис соҳасида ҳам асарлари мавжуддир.
И. А. фақиҳларнинг устози. Ўрта аср фақиҳи Абул Муайяд Муҳаммад ибн Маҳмуд Хоразмий И. А. муснадларини жам қилиб, китоб шаклига келтирган, у 1326 ҳижрий (мил. 1907/08) йилда Мисрда чоп этилган.
И. А.дан таълим олган шогирдлар замонасининг етук пешволари бўлиб етишган. Ана шундай шогирдлардан бири Абу Юсуф бўлиб, Ҳорун ар-Рашид даврида қозилик вазифасида ишлаган. Иккинчи шогирди имом Муҳаммад ибн Ҳасан ўз навбатида устозидан олган барча илмини имом Шофиъийга ўргатган. Ҳадисларни саралашга моҳир бўлган, ҳар бир масалани далиллай оладиган Зуфар ибн Хузайл ҳам И. А.нинг кўзга кўринган асҳобларидандир. Яна бир шогирди Ҳасан ибн Зиёд
И. А.нинг «Адаб ал-кади» («Қозининг одоби»), «Аннафақот» («Нафақалар»), «Фароиз» («Мерос илми») каби китобларини ёзиб тугатди. И. А.нинг ўғли Хаммод ва набираси Исмоил ҳам шаръий илмлар борасида етук алломалар эди, улар турли шаҳарларда қозилик мансабида ишлашган. Ҳуросонда биринчи бўлиб ҳадисни ёзиб олган Абдуллоҳ ибн Муборак ҳам И. А.дан таълим олган.
Дунёнинг кўпгина жойларида, жумладан, Марказий Осиё мамлакатларида мусулмонлар И. А. мазҳаби қоидалари асосида ибодат қилиб келмоқдалар.
Ад.: Самарқандий Васлий, Имоми Аъзам тарихи, Т., 1995; Қодиров 3., Имоми Аъзам, Т., 1999.
Абдуқаюм Азимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.