Faqih

Faqih (arab. فقيه — bilguvçi) — islom ilohiyotçisi va huquqşunosi, fiqh böyiça mutaxassis. Fiqhni puxta egallagan ilohiyotçi-huquqşunoslar faqih deyiladi.

Fiqh — şariatning inson tomonidan tuşunilişi hisoblanadi. Musulmonlar şariatni Qur'on va sunnada bayon etilgan ilohiy qonun deb biladi. Şariat Qur'on va sunnani ijtihod orqali şarhlaş yöli bilan kengaytiriladi va rivojlantiriladi, şuningdek, islom huquqşunoslari özlariga berilgan savollar böyiça çiqargan hukmlar (fatvolar) orqali amalga oşiriladi.

Fiqh islomda marosimlarga rioya qiliş, axloq va ijtimoiy qonunçilik masalalarini körib çiqadi. Boşqa bir fikrga köra, fiqh şariatning me'yoriy-huquqiy qismi bölib, asosan musulmonlarning jamiyatdagi xulq-atvor normalari va mo'minning Alloh oldidagi majburiyatlari masalalarini örganadi. Islom huquqşunosligida «fiqh» va «şariat» atamalari ba'zan sinonim sifatida işlatiladi.

Hukmlar çiqariş usullari usul al-fiqh kitoblarida bayon etilgan. Huquqşunoslarning aksariyati tört dalilni qabul qiladi: Qur'on, sunna, ijmö (kelişuv) va qiyos (öxşatiş). Zohiriylar qiyosni joiz deb hisoblamaydi. Oniki imomli şialar oniki imomning hukmlarini Qur'on va sunna bilan teng deb biladi, sunniy huquqşunoslar buni qabul qilmaydi.

«Faqih» tuşunçasi 7-asrning ikkinçi yarmida şakllangan. U avvalo Hijoz va Iroqdagi diniy-huquqiy maktablar faoliyati bilan boğliq bölib, bu maktablar islomiy turmuş tarzi me'yorlarini Qur'on va sunna asosida işlab çiqişga intilgan. Dastlabki faqihlar asosan şahar savdogar-hunarmandlari orasidan çiqqan va tirikçilik manbai ilohiyotga aloqador bölmagan; ular uçun bu diniy burçni bajarişning bir qismi va taqvodor maşğulot edi.

Talab etiladigan bilimlar hajmi tez oşgani sari fiqh bilan kasb sifatida şuğullanuvçilar (öqituvçilar, işlar böyiça vakillar, hujjat tuzuvçilar, kotiblar va boşqalar) soni köpaydi. Fiqhni kasbiy biliş qozilar va amaldorlar uçun ham zarur bölgan.

9-asrga kelib faqihlar şahar aholisining nufuzli qatlamiga aylandi, hukmdorlar ular bilan hisoblaşişga majbur böldi. Turli davlat lavozimlariga nomzodlar asosan ularning orasidan tayinlangan, şu sababli ular islom davlatlarining siyosiy va ijtimoiy hayotiga katta ta'sir körsatgan.

Hozirgi davrda islom mavqei kuçli joylarda faqihlarning ta'siri ham kuçli. Ommabop adabiyotda faqihlar şartli ravişda ruhoniylarga tenglaştiriladi. Zamonaviy faqihlar heç qanday ijtimoiy imtiyozga ega emas; ilohiyot fanlari bilan bir qatorda ularga barça faoliyat turlari ruxsat etiladi. Eron Islom Respublikasi Konstitutsiyasining 5-moddasiga köra, Katta ğaybat davrida ummatni boşqaruvçi davlat rahbari faqih bölişi şart.

Faqih deb ijtihod şartlarini töliq yoki qisman bajargan kişi hisoblanadi. Ijtihod şartlarini töliq bajargan faqih ba'zan mujtahid mutlaq (çeklanmagan huquqşunos-olim) deb ataladi. Bu darajaga yetmagan faqih odatda yirik mazhablardan birining yoki bir neçtasining usulini egallagan böladi va şu usulni qöllab, öz mazhabining an'anaviy hukmlariga erişa oladi.

Mujtahid mutlaqdan quyi daraja — mujtahid muqayyad (çeklangan huquqşunos-olim). U hukmlarni öz mazhabi yoki ixtisoslik sohasi doirasida çiqarişi lozim. Bu qaraşga köra, ijtihod qobiliyatiga muayyan sohalarda erişiş mumkin va şariat hamda uning huquqiy nazariyasini yaxlit egallaş şart emas.

Sunniylar nuqtai nazariga köra, hozirgi davrda mujtahid mutlaq darajasiga yetgan huquqşunoslar yöq yoki juda kam. Oniki imomli şialar qaraşiga köra esa har bir marjaʼ şu darajaga yetgan. Sunniy «Living Islam» saytiga köra, «bugun mujtahid mutlaq yöq, hatto bu unvonga da'vogar ham yöq».

Hozirgi davrda sunniylar amalida tört maşhur fiqh mazhabi, şialarda esa ikki (yoki uç) mazhab mavjud.