Abu Lays Samarqandiy

Abu Lays Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Ibrohim as-Samarqandiy — Samarqandda tuğilgan qonunşunos va ilohiyot olimi, hanafiy faqih va Qur'on mufassiri. Fiqh, tafsir va axloqqa oid asarlari bilan tanilgan.

Abu Lays Samarqand şahrida tuğilgan. Özbekça va rusça Vikipediyaga köra, uning ajdodlari Samarqandga Eronning Tus şahridan köçib kelgan bölişi mumkin. U Samarqand şayxulislomi bölgan.

Tuğilgan va vafot etgan yillar haqidagi ma'lumotlar bir-biriga zid. Özbekça Vikipediya uning hayot yillarini 944–1003 deb körsatadi, rusça Vikipediya esa 1003-yilda vafot etganini yozadi. Inglizça Vikipediyada esa tabaqot mualliflari tuğilgan yil böyiça kelişa olmagani, taxminan hijriy 300–310-yillar oraliği aytilgani qayd etilgan; vafoti hijriy 373-yil (milodiy 983-yil) 10-şa'bon, yetmiş uç yoşda deyilgan va Samarqandda dafn etilgani, qabri ma'lum va ziyorat qilinişi aytilgan. Şu manbada boşqa bir joyda 375-hijriy yil ham tilga olingan.

Inglizça maqolaga köra, u ta'limni otasidan boşlagan. Fiqhdagi asosiy ustozi Balxlik Abu Ja'far al-Hinduvoniy bölgan. Hanafiy fiqhidan taşqari hadis, kalom va tafsirni ham örgangan; Samarqanddan taşqari Balx va Buxoroda bölgan, Bağdodga borgan. U qozilik lavozimini egallamagan, fatvo bergan, voizlik qilgan va öqitgan.

Özbekça Vikipediyada quyidagi asarlari sanalgan:

• «Tafsirul Qur'on» — tört jildli tafsir.
• «Xizonat al-fiqh» — hanafiy mazhabi asosida fiqhning qisqaça bayoni. Uning 1467 va 1814-yillarda köçirilgan ikki qölyozmasi Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida saqlanadi.
• «An-Navozil» — fatvolar kitobi.
• «Kitob muxtalif ar-rivoyat» — turli rivoyatlar haqida.
• «Böston al-orifin» — axloq va tarbiyaga oid asar, 159 bobdan iborat.
• «Tanbeh al-ğofilin» — 94 bobdan iborat; ota-ona va farzand huquqlari, yolğon va şarobdan qaytariş, hasad, yetimlarga saxovat kabi mavzularni öz içiga oladi. Buxoro amiri Haydar topşiriği bilan 1873-yilda köçirilgan qölyozmalari yuqoridagi institutda saqlanadi.

Inglizça Vikipediyada uning eng maşhur asari sifatida «Tafsir as-Samarqandiy» («Bahr al-ulum») körsatilgan. Şuningdek «Uyun al-masoil», «Muqaddima fi as-salot», «Bayon aqidat al-usul» va «Uqubat ahl al-kabair» kabi asarlari sanalgan. Unga köplab kitoblar notöğri nisbat berilgani, masalan Haydarobodda 1936-yilda bosilgan «Fatova an-navozil» uning haqiqiy asari emasligi qayd etilgan.

Inglizça manbaga köra, u Abu Hanifa va şogirdlarining kalom va fiqhga oid matnlarini yetkazişda muhim örin tutgan, kalomdagi qaraşlari umuman moturidiylik yönalişiga yaqin. Hanafiy fiqhining dastlabki ixçam töplamlaridan birini yozgan, xilof adabiyotiga asos solgan deb hisoblanadi. Navozil adabiyotining hanafiylik tarixidagi eng qadimgi namunasi ham unga tegişli deyiladi. U Imom al-Huda nomi bilan ham maşhur bölgan. «Tanbeh al-ğofilin» köp tillarga tarjima qilingan va qayta-qayta naşr etilgan.

Samarqandning eski qismidagi köçalardan biri Abu Lays Samarqandiy nomi bilan atalgan.