Muhaddis

Muhaddis (arabça: hadis rivoyat qiluvçi) — hadislarni töplaş, saralaş va şarhlaş bilan şuğullangan islom olimi. Bu kasb hadis ilmining (ʻilm al-ḥadīth) markaziy yönalişlaridan biri hisoblanadi.

Muhaddislar Muhammad alayhissalomning hadislarini yiğib, rivoyatçilar (ravi) zanjirini işonçlilik jihatidan tekşirgan hamda har bir xabar ularga qanday yetib kelganini aniqlagan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, muhaddis sanad (rivoyat zanjiri) va matn (hadis mazmuni) böyiça mutaxassis bölib, rivoyatlarning haqiqiyligini rivoyatçilarning işonçliligi va zanjirning uzluksizligini baholaş orqali tekşirgan. Muhaddis hadislarni tarqatişi yoki ularni töplam holiga keltirişi mumkin.

Har bir muhaddis bir vaqtning özida ravi hisoblangan, ammo har bir ravi muhaddis bölmagan. Muhaddisga yaqin tuşunça — «musnid»: musnidlar hadislarni rivoyatçilar zanjiri bilan keltiradi, lekin ular haqida qöşimça ma'lumotni bilmasligi mumkin. Muhaddislar bu ma'lumotlarni bilgani uçun ularning darajasi musnidlarnikidan yuqori hisoblangan.

Bir yuz mingdan ortiq hadisning matni va sanadini hamda rivoyatçilarning şaxsiy sifatlarini yoddan biladigan muhaddis «hofiz» (saqlovçi) deyilgan. Hofiz uç yuz mingdan ortiq hadisni bilsa, uni «hujja» (dalil) deb ataşgan.

Hadis töplaş an'anasi Muhammad alayhissalom vafotidan keyin boşlangan. Ingliz tilidagi Vikipediyada hadislarni tartibli töplamlarga jamlaş böyiça dastlabki urinişlar Umar ibn al-Xattob va Umar ibn Abdulaziz kabi şaxslar tomonidan amalga oşirilgani aytiladi. Keyinçalik olimlarning bir qismi şu sohada ixtisoslaşib, muhaddis nomini olgan.

Maşhur muhaddislar va ularning asarlari:

• Molik ibn Anas — «al-Muvatto» (hijriy 179-yilda vafot etgan)
• Ahmad ibn Hanbal — «Musnad» (241)
• Imom al-Buxoriy — «Sahih» (256)
• Muslim ibn al-Hajjoj — «Sahih» (261)
• Ibn Moja — «Sunan» (273)
• Abu Dovud — «Sunan» (275)
• Imom at-Termiziy — «Sunan» (279)
• an-Nasoiy — «Sunan» (303)

Şia an'anasida al-Kulayniy («al-Kofiy»), Ibn Bobavayh, Şayx Tusiy kabi muhaddislarning töplamlari e'tirof etilgan.

«Sunan» nomli töplamlar tuzuvçilari «aşob as-sunan» deyiladi. Rusça Vikipediyada ularga Abu Dovud, at-Termiziy, an-Nasoiy, Ibn Moja, ad-Doramiy va ad-Doraqutniy kiritilgan; dastlabki törttasi eng nufuzlilari sifatida «aşob as-sunan al-arbaa» deb ataladi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Toj ad-Din as-Subkiy muhaddis rivoyat zanjirlari, hadislardagi nuqsonlar va rivoyatçilar tarjimai holi böyiça keng bilimga ega bölişi kerakligini ta'kidlagan. az-Zarkashiy esa hadis ilmini har tomonlama biliş va köp sonli hadislarni sanadlari bilan yod oliş zarurligini qayd etgan.