Hadis

Hadis (arabça: حديث — xabar, gap, yangilik) — Muhammad payğambar aytgan gaplari, qilgan işlari va iqrorlari töğrisidagi rivoyat. Islom dinida Qur'ondan keyingi ikkinçi manba hisoblanadi.

Hadis ikki qismdan iborat: matn va isnod. Matn — payğambar aytgan, qilgan yoki ma'qullagan narsaning özi, isnod esa uni rivoyat qilgan kişilar zanjiri. Rus tilidagi manbada bu söz arabçadan «yangi», «suhbat», «rivoyat», «hikoya» deb ham tarjima qilinişi aytilgan.

Hadis ikki turga bölinadi: hadisi qudsiy (ma'nosi Alloh taoloniki, aytilişi rasululloh tomonidan bölgan hadislar) va hadisi nabaviy. Işonçlilik darajasiga köra hadislar sahih (işonçli), hasan (yaxşi) va zaif turlarga ajratiladi. Inglizça manbada bundan taşqari töqima (mavzuʼ) hadislar ham tilga olingan.

Hadislar töplami sunna deb atalgan. Hadislarni yiğuvçi, şarhlovçi va tarğib etuvçi şaxslar muhaddis deb ataladi. Şia oqimida hadis sifatida payğambar bilan bir qatorda imomlarning söz va işlari ham qabul qilinadi.

Qur'onda huquqiy va axloqiy masalalar umumiy tarzda bayon etilgan; ularni aniqlaştiriş va izohlaş uçun Muhammad hadislar aytgan. Sahobalar bu hadislarni yodda saqlaşga harakat qilgan. Payğambar vafotidan söng hadislarni naql qiliş odat tusiga kirgan, bir guruh musulmonlar ularni yozma şaklda töplay boşlagan. Özbekça maqolaga köra, birinçi hadis kitobini Ibn Şihob az-Zuhriy yozgan. Dastlabki töplamlar boblarga ajratilmagan, ularda payğambar hadislari sahobalar va tobe'inlarning fatvolari bilan aralaş edi. Inglizça manbada hadislar tizimli ravişda 7–10-asrlar orasida töplana boşlagani, aksar qismi payğambar davridan bir neça asr keyin yozib olingani qayd etilgan.

Keyinçalik „musnad“, „sahih“ va „sunan“ yönalişlari vujudga keldi. „Sahih“ yönalişiga Imom Buxoriy asos solgan. Movarounnahrda birinçi bölib Abdulloh ibn Muborak al-Marvaziy hadis töplamini tuzgan. Milliy-siyosiy ixtiloflar, fiqh va kalom ilmidagi ziddiyatlar natijasida töqima hadislar paydo bölgan; şu sababli hadislar işonçliligini aniqlaş uçun maxsus ilm şakllangan. Bu ilmda rivoyatçilar zanjiri va ularning tarjimai holi tekşirilgan.

9–10-asr boşlarida eng işonçli deb tan olingan oltita töplam vujudga kelgan. Ularni tuzgan muhaddislardan ikkitasi movarounnahrlik, törttasi xurosonlik bölgan.

Islomga hadis şaklida köp xalqlarning madaniy va ğoyaviy merosi unsurlari ötgan. Hadisdan hikmatli söz va matal sifatida ham foydalanilgan.

Oltita işonçli töplam: „Sahihi Buxoriy“, „Sahihi Muslim“, „Sahihi Termiziy“, „Sunani Abi Dovud“, „Sunani Ibn Moja“, „Sunani Nasoiy“. Ulardan „Sahihi Buxoriy“ köproq e'zozlanadi. Rus tilidagi manbaga köra, Buxoriy taxminan 700 ming hadisni körib çiqib, töplamiga atigi 7400 tasini kiritgan. Ahmad ibn Hanbalning „al-Musnad“ asarida 40 ming hadis bor.

Hadisi qudsiyga inglizça manbada Abu Hurayra rivoyat qilgan hadis misol keltirilgan: «Alloh yaratişni hukm qilganda, öz kitobiga: „Rahmatim ğazabimdan ustundir“, deb yozib qöygan».

„Sahihi Buxoriy“ 1991–1996-yillarda Toşkentda 4 jildda, 1997-yilda ikkinçi marta naşr etilgan. „Sahihi Termiziy“ 1-jildining özbekça tarjimasi 1999-yilda çop etilgan. Şuningdek „Ming bir hadis“ va „Qudsiy hadislar“ tarjimalari naşr qilingan.