Kitob aş-şifo

Kitob aş-şifo (arabça: کتاب الشفاء, Kitāb al-Şifāʾ; lotinça: Sufficientia; inglizça «The Book of Healing», «The Cure») — Abu Ali ibn Sino (Avitsenna) yozgan ilmiy va falsafiy qomus. Asar Ibn Sinoning fan va falsafa böyiça asosiy asari hisoblanadi.

Ibn Sino bu asarni, ehtimol, 1014-yilda yozişni boşlagan, taxminan 1020-yilda tugatgan va 1027-yilda naşr etgan. Ingliz va rus tilidagi manbalarga köra, kitob qadimgi yunon faylasuflari (Aristotel), ellinistik mutafakkirlar (Ptolemey) hamda avvalgi fors va musulmon olimlari va faylasuflari (al-Kindiy, al-Forobiy, al-Beruniy) ta'sirida yozilgan.

Asar nomiga qaramay, tibbiyotga bağişlanmagan: u joxilni, ya'ni qalb nodonligini «davolaş»ga möljallangan. Tibbiyot haqidagi beş jildlik «Tib qonuni» esa undan oldinroq yozilgan.

Kitob tört qismdan iborat: mantiq, tabiiy fanlar, matematika (arifmetika, geometriya va astronomiyadan iborat kvadrivium) va metafizika.

Fanlar. Astronomiyada asarda Venera Yerga Quyoşdan yaqinroq, degan nazariya ilgari surilgan. Metallarning hosil bölişi haqidagi nazariyasida Ibn Sino alkimyodagi oltingugurt–simob nazariyasini Aristotel va Teofrastning mineralogik qaraşlari bilan birlaştirgan, garçi alkimyoni tanqid qilgan bölsa ham. Geologiyada toğ tizmalarining kelib çiqişi haqida gipoteza bildirgan. Paleontologiyada toşqotgan qoldiqlarning hosil bölişini Aristotelning buğning buğlanişi haqidagi izohi örniga toşga aylantiruvçi suyuqliklar nazariyasi bilan tuşuntirgan.

Psixologiya. Ibn Sino ong, uning tanaga munosabati, sezgi va idrokni tahlil qiladi. Inson idrokini beşta taşqi va özi kaşf etgan beşta içki hissiyotga ajratgan: umumiy sezgi, tasavvur qobiliyati, xayol, vahm (instinkt) va ma'nolar. Melanxoliya (depressiya) va boşqa kasalliklarning ruhiy sabablarini ham yoritgan.

Mantiq va metafizika. U Aristotel mantiğiga muqobil «Ibn Sino mantiği»ni işlab çiqqan; manbalarga köra, 12-asrga kelib u islom olamida hukmron mantiq tizimiga aylangan. Metafizikada mohiyat (mohiyat) va mavjudlik (vujud)ni farqlagan. Xudoning borligi haqidagi isboti birinçi ontologik argument deb ataladi; uni kosmologik argument sifatida ham tasniflaş mumkin.

Fan falsafasi. «Al-Burhon» («Isbot haqida») bölimida ilmiy tadqiqotning dastlabki usulini bayon qilgan. Aristotelning induksiyasini tanqid qilib, örniga tajriba (tajriba) usulini işlab çiqqan.

Arabça matnning tanqidiy naşrlari Qohirada 1952–1983-yillarda çop etilgan; ular orasida «al-Mantiq», «al-Ibora», «al-Qiyos», «al-Burhon», «al-Jadal», «al-Xatoba», «al-Ilohiyot» va «an-Nafs» qismlari bor. Ingliz tiliga ikki qism tarjima qilingan: «The Metaphysics of The Healing» (Brigham Young University, 2005) va «The Physics of The Healing» (2010).

Ibn Sinoning Aristotel falsafasi va neoplatonizmni kalom bilan uyğunlaştirişi tufayli avitsennizm 12-asrga kelib ilk islom falsafasining yetakçi maktabiga aylangan. U örta asr Yevropasiga ham ta'sir körsatdi: Parijda avitsennizm 1210-yilda taqiqlangan, ammo uning psixologiyasi va biliş nazariyasi Gilom Overnskiy va Albert Magnusga, metafizikasi esa Foma Akvinskiyga ta'sir qilgan. Toşqotişga oid nazariyasini 13-asrda Albert Magnus rivojlantirgan.