ensiklopediya

Ensiklopediya (yunonça: ἐγκύκλιος παιδεία — barça bilimlar doirasida ta'lim oliş), qomus — ilmiy yoki ilmiy-ommabop naşr. U nazariy hamda amaliy bilimlarni özida jamlaydi.

Ensiklopediya ensiklopedik maqolalardan iborat bölib, har bir maqola biror narsa-buyum, şaxsiyat yoki hodisaga ta'rif beradi. Manbalar asosan alifbo tartibida yoki mavzu böyiça beriladi. Universal ensiklopediya fanning barça sohalarini, soha ensiklopediyasi esa biror tarmoqni batafsilroq yoritadi. Rus tilidagi manbada yana mintaqaviy va şaxsiy ensiklopediyalar ham alohida tur sifatida qayd etilgan. Hajmiga köra ensiklopediya köp jildli yoki 1–2 jildli bölişi mumkin.

Maqolalarda sözlarning etimologiyasi, transkripsiyasi va definitsiyasi beriladi, köproq ma'lumot uçun adabiyotlar röyxati körsatiladi. Hajmning bir qismini suratlar, xarita, çizma va sxemalar taşkil etadi. Ensiklopediya luğatdan çuqurroq yoritişi bilan farq qiladi: luğat asosan söz va uning ta'rifini beradi, ensiklopediya esa mavzu haqida töplangan bilimlarni bayon qiladi.

„Ensiklopediya“ terminining ma'nosi tarixan özgargan. Antik davrda u „Erkin san'at“ deb atalgan 7 ilmni (grammatika, ritorika, dialektika yoki logika, geometriya, arifmetika, musiqa va astronomiya) anglatgan. 16-asrda Ğarbiy Yevropada söz turli bilimlar majmui ma'nosida işlatilgan.

Ensiklopedik asarlar qadimiy Şumer davlatida, Xitoy, Yunoniston, Rimda, keyinçalik arab yozuvidagi mamlakatlarda, jumladan Movarounnahrda paydo bölgan. Yunonistonda Demokrit va Aristotel asarlari ensiklopedik hisoblangan. Rus tilidagi manbaga köra, barça bilim sohalarini qamragan asar yaratişga birinçi uriniş taxminan miloddan avvalgi 350-yilda Speusipp tomonidan qilingan, ammo uning asari saqlanmagan. Ingliz tilidagi manbada saqlanib qolgan eng qadimgi ensiklopedik asar sifatida Pliniy Kattaning „Tabiiy tarix“i keltiriladi.

10-asrda Vizantiya luğati — Svidaning „Leksikon“i paydo böldi. Xitoyda 1403–1408-yillarda Yunlo ensiklopediyasi yaratilgan; rus manbasiga köra, u eng yirik naşr etilmagan elektron bölmagan ensiklopediya bölib, ustida ikki ming kişi işlagan.

18-asrda ensiklopediya luğatdan şakllandi. 1704-yilda J. Xarris „Texnik leksikon“ning birinçi naşrini çiqardi. „Ensiklopediya yoki fan, san'at va kasb-hunarlarning izohli luğati“ (1751–80, 35 jild) Fransiyada yirik ijtimoiy-siyosiy voqea böldi; uni tayyorlaşda D. Didro asosiy rol öynadi. 1768–71-yillarda U. Smelli 3 jildli „Britaniya ensiklopediyasi“ni naşr etdi.

19-asr va 20-asrning birinçi yarmida bir qança mamlakatlarda universal va soha ensiklopediyalari çiqdi. SSSRda 1925-yildan Katta Sovet Ensiklopediyasi naşr etildi. Özbekistonda 1971–80-yillarda 14 jildli „Özbek sovet ensiklopediyasi“ çiqdi (40 000 dan ortiq maqola). 1997-yil 20-martda Vazirlar Mahkamasi qarori bilan „Özbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy naşriyoti taşkil etildi va unga 12 jildli milliy ensiklopediyani naşr etiş topşirildi.

Universal ensiklopediyalarga „Britaniya ensiklopediyasi“, „Amerika ensiklopediyasi“, „Katta Brokgauz“ (Germaniya), „Katta Laruss“ (Fransiya), Katta Sovet Ensiklopediyasi misol böladi. Brokgauz va Yefron hamda Granat ensiklopedik luğatlari ham alohida örin tutadi. Soha ensiklopediyalariga „Islom ensiklopediyasi“ kiradi.

Özbekistonda „Toşkent“ ensiklopediyasi, 1 jildli Bolalar ensiklopediyasi, Xotin-qizlar ensiklopediyasi va „Islom“ ensiklopediyasi naşr etilgan. Rus va ingliz manbalarida Vikipediya yangi şakldagi ensiklopediya namunasi sifatida körsatilgan.